ازاتتىق. تاۋەلسىزدىك. ەگەمەن ەل بولۋ. بۇل حالقىمىزدىڭ تالاي اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ەڭ ءبىر قولجەتپەس ارمانى بولاتىن. سول جولدا جاندارىن پيدا ەتكەن ارداقتارىمىزدىڭ ارمانىنىڭ ورىندالعانىنا 20 جىل تولدى. ەلىمىز بوداندىقتىڭ توماعاسىن سىپىرىپ تاستاپ, اينالاسىنا قىران كوزىمەن قاراپ, قاناتىن الىسقا سەرمەپ, قيالاردى باعىندىردى. 20 جىل ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىنە كوز جىبەرىپ, تاۋبەسىن ايتىپ, بولاشاققا دەگەن جوسپارلارىن قۇرىپ جاتىر. ول جوسپارلار, ارينە, ەل ىشىندە ىمىرالى تىرشىلىك, جاڭىلماعان ءجۇرىس, شىن پەيىلمەن ۇعىنىسقان كوڭىل بولماسا جۇزەگە اسپاسى انىق. وسى كۇنگە دەيىنگى تابىستار قوعامىمىزداعى باستى بايلىعىمىز – ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن حالىق بىرلىگى ارقاسىندا قازاق ەلىنىڭ سالتاناتىن اسىرۋدا.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆاعا جولىعىپ, وعان وتانىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن باسقا دا قۇندىلىقتار, ونداعى تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنىڭ اتقاراتىن ءرولى تۋرالى بىرنەشە ساۋال قويعان بولاتىن.
– سۆەتلانا جاقياقىزى, قابىلدانىپ وتىرعان تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا «مەملەكەتتىڭ باستى قوعامدىق بايلىعى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعى مەن حالقىمىزدىڭ بىرلىگى بولىپ تابىلادى» دەپ جازىلىپتى. ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ ءوزى وتە نازىك دۇنيە, ەگەر دۇرىس ساياسات جۇرگىزىلمەسە, ءتۇرلى قىزىلسوزدەردىڭ اسەرىمەن شايقالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ونى الىس-جاقىن ەلدەردىڭ مىسالدارىنان كورىپ تە ءجۇرمىز عوي...
– مەن جاقىندا «حابار» ارناسىندا وسى دوستىق, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى ءاڭگىمە قوزعالعان ءبىر باعدارلاماعا قاتىستىم. ول باستالماس بۇرىن جينالعان ادامدارمەن پىكىر الىسىپ تۇرعانىمىزدا ءبىر كىسى: «وسى اسسامبلەيا دەگەننىڭ كەرەگى بار ما, دوستىق, ۇلتارالىق بىرلىك دەگەننىڭ بارلىعىن ۇران ەتىپ, قولدان جاساپ وتىرعان جوقپىز با؟» – دەدى. سودان مەن ول كىسىگە: «جارايدى, ءسىز ايتقانداي-اق بولسىن, بىراق سونى كىم جاسايدى؟ مىسالى, وزبەكستان مەن ازەربايجاندى الىپ قارايىقشى, ولاردا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت سول ەل حالقىنىڭ 90 پايىزىن تولتىرىپ وتىر, ال بىزدە تاۋەلسىزدىك قولىمىزعا تيگەندە ول 50-گە جەتپەيتىن. سوندا الدىمىزدا تۇرعان ءۇلكەن مىندەتتەردى, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى, ارينە, ءوز ءىشىڭدەگى حالقىڭنىڭ تىنىشتىعى كەرەك ەدى. ول بىزدە ەڭ ۇلكەن قاجەتتىلىك بولدى. ونى جاساماي ءبىز ەشقاشان العا باسپاس ەدىك. ءويتكەنى, سول ۋاقىتتا ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ ۇلت ەكەنىن سەزىندى. ونى تەك قازاقتار عانا سەزىندى دەپ ويلايسىز با؟ ادامداردىڭ سانا-سەزىمىندە ءوزىن بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە ۇعىنۋ پايدا بولادى. ال ەگەر وسىنداي ساياسات ۇستانباعاندا, كوشىپ كەتپەي وسىندا قالعاندارىنىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە قىرعي-قاباق بولىپ, ءىسىمىز ىلگەرىلەمەس ەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە بىزدە ەڭ ءبىرىنشى ەل ءۇشىن قاجەتتىلىكتەن تۋدى. بۇل – ءبىرىنشى.
ەكىنشىدەن, ساياسات دەگەننىڭ ءوزى ەگىن ەككەندەي. ءدان دۇرىستاپ دايىندالعان جەرگە سىڭىرىلگەندە عانا ءونىم بەرەدى ەمەس پە, دوستىق ساياساتىنىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ءونىم بەرۋىنىڭ سىرى ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن ەشكىمدى جات سانامايتىن كەڭ پەيىلىندە جاتىر. وسىدان بارىپ, ول ساياسات ءوز جەمىسىن بەردى. جانە ونى ەلدىڭ قولداعانىنىڭ ارقاسىندا, پارتيالاردىڭ, ازاماتتىق قوعامنىڭ قولداعانىنىڭ ارقاسىندا قۇنارلى توپىراققا ەگىلگەن ءدان جايقالىپ ءوستى. ەلباسىنىڭ اۋەلى – ەكونوميكا, سوسىن بارىپ ساياسات دەگەن ۇستانىمىمەن العا قاراي دامىدىق», دەدىم. وپپونەنتىم ماعان قارسى ەش ءۋاج ايتا الماي قالدى.
– ءبىز قازاق ىرىمشىل حالىقپىز عوي. كەيدە كوپ ايتىلعان نارسەگە ءتىل-كوز تيەدى دەپ قورقىپ جاتامىز.
– ول دا بار. بىراق, ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا ۇڭىلەيىك. ءتۇسىندىرىپ, ابدەن قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ ايتپاساڭىز, كەيبىرەۋلەرگە جەتپەي جاتادى. اركىمنىڭ قابىلداۋى ءارتۇرلى عوي. بىرەۋ ىمنان-اق تۇسىنسە, ەندى بىرەۋگە باجايلاپ ايتۋ كەرەك. مەنىڭشە, دوستىق جايىن ايتۋدىڭ ارتىعى جوق, بىراق كوبىنە ىسپەن دالەلدەۋ كەرەك.
تاۋەلسىزدىك – ۇلى ۇعىم. ول الدىمەن ادامنىڭ رۋحىنا اسەر ەتەدى. جوعارىدا ايتتىم عوي, بىزدەگى ءاربىر ەتنوس وكىلى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءوزىنىڭ تەگىن تانىپ, ۇلتتىق رۋحى وياندى. سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىن قازاقستاننىڭ ازاماتى رەتىندە سەزىنۋى ءتيىس بولدى. جالپى, ءار ادامدا وسى ەل مەنىڭ وتانىم, ال وتانىمدا مەنىڭ ورنىم بولۋى كەرەك, مۇندا مەنىڭ داۋىسىمدى جوعارى بيلىك باسىنداعىلار ەستۋى ءتيىس, بيلىك باسىندا مەن دە وتىرۋىم كەرەك دەگەن سەكىلدى ۇستانىم پايدا بولعان ساتتە ءاربىر ازامات ءوزىن ەلدىڭ بولشەگى رەتىندە تۇيسىنگىسى كەلەدى. اسسامبلەيا ارقىلى وسى ماقساتتارعا جەتىپ, ەكىنشىدەن, پرەزيدەنتكە ءسوزىن جەتكىزىپ, جوعارى زاڭ شىعارۋ ورگانى – پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ كەلىپ وتىر. سانى از بولسا دا ونىڭ داۋىسى پارلامەنتتە ەستىلىپ جاتىر. وسى سەزىمدەر ازاماتتى ەرەكشە كۇيگە بولەيدى...
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, ءسىز رۋح جايىندا ايتىپ قالدىڭىز, الدىندا عانا وزبەكستان مەن ازەربايجاندى مىسال ەتىپ كەلتىردىڭىز. جاقىندا عانا باكۋگە جول ءتۇستى. سوندا اڭداعانىم, وندا ازەربايجانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن باسقا تىلدە سويلەسۋ ويلارىنا دا كىرىپ شىقپايدى, ال جالپى بارشا جۇرتشىلىقتا ازەربايجانشا سويلەۋ كادىگىمدەي ءسان كورىنەدى. ال بىزدە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رۋحىنىڭ بيىكتەۋىندە وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ۇلەسى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان اسسامبلەيا ارقىلى وسىعان ابدەن ىقپال ەتۋگە بولادى. بۇل ورگان تەك ەتنوس وكىلدەرىنىڭ وزدەرىن جاقسى سەزىنۋىنە جاعداي تۋعىزىپ قانا قويماي, ول ەتنوستاردى بىرىكتىرە الادى. اسسامبلەيا ارقىلى قازاقستاندىقتاردى جۇمىلدىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە, قازاق حالقىنىڭ قۇندىلىقتارىن باعالاۋعا, قازاق ءتىلىنىڭ توڭىرەگىندە بىرىگۋىنە جول اشۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. قازىردىڭ وزىندە كەيبىر وزگە ەتنوس وكىلدەرى بالالارىن قازاق مەكتەپتەرىنە, بالاباقشالارىنا بەرىپ جاتىر. ءبارى وسىلايشا بىرتە-بىرتە قالىپتاسادى. ارينە, بولاشاقتا قوعام مۇشەلەرىنىڭ كوزقاراستارىنىڭ, ءدىلىنىڭ وزگەرۋىنە قاراي ءبىز زاڭداردى دا وزگەرتۋگە ءتيىسپىز.
جالپى الەمدە 5 مىڭنان استام ءتىل بولسا, سونىڭ 200-ءىنىڭ عانا مەملەكەتى بار. كەيبىر بىزدەن حالقىنىڭ سانى اناعۇرلىم كوپ جۇرتتىڭ ءوز مەملەكەتى جوق. بۇل, بىرىنشىدەن, ال ەكىنشىدەن, ءبىز ازىن-اۋلاق 20 جىلدىڭ ىشىندە تاماشا جەتىستىكتەرگە جەتتىك. وسىنىڭ بارلىعى وتە سىندارلى ساياساتتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
– حالقىمىزدىڭ تاريحىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن تىگىپ, ونىڭ مەرەيتويىن باستان ءوتكەرۋ باقىتىن ءدال بىزدەي كورگەن بۋىن جوق. مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى دەكلاراتسيا دا قابىلداپ جاتىرمىز. سوندىقتان دەكلاراتسيا ماڭىزىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– شىنىندا دا ءبىز وتە باقىتتى ۇرپاقپىز. ەڭ ءبىرىنشى – ءبىزدىڭ ءوز مەملەكەتىمىز بار, ەكىنشى – ءبىزدىڭ بابالارىمىز استى مەن ءۇستى بايلىققا تولعان كەڭ-بايتاق جەردى بىزگە ەنشىگە قالدىردى, ءۇشىنشى – بىزگە دۇرىس جول كورسەتەتىن ەلباسى بەردى, ءتورتىنشى – ەڭبەكقور, كەڭپەيىلدى, دارقان دا دارىندى حالقىمىز بار.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى – وتكەندى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جەتكەندى ساراپتايتىن, كەلەشەككە بەت تۇزەيتىن ۋاقىت. سوندىقتان دەكلاراتسيا وسىنىڭ بارلىعىن ساراپتاپ, باعا بەرىپ, قازاقشا ايتساق, تاۋبەمىزگە كەلىپ, شۇكىرشىلىك دەۋمەن الداعى كوشىمىزدىڭ باعىتىن نىقتايتىن قۇجات بولدى. جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ساياسي باعاسىن بەردى.
تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق, بۇدان اسقان ۇلى مەرەكە جوق. ءبىر جاعىنان تاۋەلسىزدىك – مەملەكەتكە, حالىققا ۇلكەن سىن. وسىدان 20 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە كۇمانمەن قاراعاندار كوپ بولدى. ال قازىر بارلىعىنىڭ كوزى جەتتى, دەگەنمەن, ءبىز ەلىمىزدىڭ ناعىز ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنە قول ارتۋىمىز قاجەت. دۇنيەدە دامىپ كەتكەن ەلدەر كوپ, ال ءبىز سولارمەن باسەكەگە ءتۇسىپ, كوشتىڭ الدىنا شىعۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. ەلباسى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى بەكەرگە ايتىپ جۇرگەن جوق.
– وتە دۇرىس, تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق ۇلى ۇعىم جوق. الايدا, ءبىزدىڭ وسى مەرەكە جاڭا جىل قارساڭىندا بولادى دا, بيىلعىنى قايدام, ال جىلدا باسقا قالالاردى ايتپاعاندا, استانانىڭ وزىندە تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى جاڭاجىلدىق بەزەندىرۋلەردىڭ تاساسىندا قالىپ قويىپ جاتادى...
– بۇل سوزىڭىزبەن كەلىسۋگە بولادى. مەنىڭشە, بۇل مەرەكەنى ەرەكشەلەپ, وعان ساياسي ءمان بەرۋىمىز قاجەت. مۇمكىن, ءبىر جۇمىستار جەتىسپەي جاتقان شىعار. ارينە, جاڭا جىل دەگەن بارلىق ەلدە بار مەرەكە, ال 16 جەلتوقساننىڭ قازاقستان ءۇشىن ورنى بولەك. سوندىقتان دا, بالكىم, بۇكىل جۇرتشىلىقتى قامتيتىن ءبىر اكتسيالار وتكىزۋ قاجەت بولار. وتكەندە, ورازا كەزىندە كاسىپكەرلەرىمىز باعانى كوتەرمەيىك دەپ ءبىر تاماشا اكتسياعا مۇرىندىق بولىپ, كەدەيگە دە, بايعا دا مەرەكەنى سەزدىرەتىن قادام جاسادى. تاۋارلار ارزاندادى, مۇمكىن, سونداي اكتسيالار وتسە, ونەر شەبەرلەرى تەگىن قايىرىمدىلىق كونتسەرتتەرىن قويسا, ت.س.س. شارالار ۇيىمداستىرىلسا دەيمىن. تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەسى ەكەنى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قۇتتى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.