پارلامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى قابىلدانعاننان كەيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ورالباي ابدىكارىموۆكە جولىعىپ, اتالعان قۇجات جايىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ورالباي ابدىكارىم ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى دەكلاراتسياسىن قابىلداعانىنا جيىرما جىل تولدى. سودان بەرگى 20 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن قازاقستاندىقتارعا تاعى ءبىر مارتە ءتۇسىندىرىپ, ەستەرىنە سالۋ ەشقاشان ارتىق بولمايدى. ال دەكلاراتسيانىڭ ماڭىزى نەدە دەگەنگە كەلسەك, ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ ءتاۋەلسىزدىگى جاريالانعان تاريحي كۇن – 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى كوز الدىمىزعا كەلەدى. سول كۇنى اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ارمانداعان, سارىلا ۇزاق كۇتكەن ارمان-ماقساتى ورىندالعان ەدى.
ارادا جارتى ساعاتتاي ۋاقىت ءوتكەندە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن باۋىرلاس ەل – تۇركيا مويىندادى. كوپ كەشىكپەي الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەر دە مويىندايتىندىقتارىن جەدەلحاتتار ارقىلى مالىمدەپ جاتتى. ال جاڭا قابىلدانعان دەكلاراتسيانىڭ ەرەكشەلىگى – وتكەن 20 جىلدا ەلىمىز قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى, العاشقى دەكلاراتسيا قابىلدانعان كەزدەن بەرگى كەزەڭدەردە تاۋەلسىز قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا قالاي تانىلدى دەگەن ماسەلەدە جاتىر. پارلامەنت سەناتى وسىعان بايلانىستى دەكلاراتسيا قابىلداۋدى ءجون دەپ تاۋىپ, مەملەكەت باسشىسىنا ۇسىنىسپەن شىققان ەدى. ەلباسى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولدادى. قۇجات جوباسىن ازىرلەۋگە سەناتورلارمەن قاتار, تانىمال عالىمدار, ساراپشىلار قاتىستى, سونداي-اق قۇجات جان-جاقتى ساراپتامادان وتكىزىلدى.
وتكەن كەزەڭدەرگە زەر سالاتىن بولساق, وسى جىلدار ىشىندە شىنىندا دا ماقتاۋعا, ماقتانۋعا تۇراتىن اسا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلعانىنا كۋا بولامىز. بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاپقى كەزدەن-اق ۇستانعان سالماقتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە حالىق شارۋاشىلىعى سالالارىن رەفورمالاۋ قولعا الىندى. بۇل جولدا كوپتەگەن قيىندىقتار مەن پروبلەمالار دا كەزدەستى. باس بىرىكتىرۋدىڭ, ۇيىمداستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە رەفورمالار ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ جەمىسىن بۇگىندە بارشا قازاقستاندىق كورىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن بىلدىرەتىن مەملەكەتتىك اتريبۋتتارى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى بولۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى قورعانىس مينيسترلىگى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, باسقا دا مينيسترلىكتەر قۇرىلدى. ارينە, كسرو كەزىندە رەسپۋبليكامىزدا وسىنداي قۇرىلىمدار قىزمەت ەتتى. بىراق ولار ءوز قىزمەتتەرىن وداقتىق مينيسترلىكتەر ارقىلى جۇرگىزەتىن, سولارعا باعىنىشتى بولاتىن. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستاننىڭ ءوز مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى.
ەلىمىز ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن ءوزى بەلگىلەپ, جۇزەگە اسىراتىن بولدى. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 60-تان استام مەملەكەتتىڭ ەلشىلىكتەرى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شەت ەلدەردە 50-گە جۋىق ەلشىلىگى اشىلعان. ەگەمەندىگىن العانىنا 20 جىل بولعان مەملەكەت ءۇشىن بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. سىرتقى ساياساتتى ورنىقتى ءجۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان 2010 جىلى ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتتى, بيىلعى جىلى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ابىروي-بەدەلىنىڭ ارقاسى. ەگەر ءبىز سىرتقى ساياساتىمىزدى ناقتى ايقىنداي الماساق, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزە الماساق, الەمدىك قوعامداستىق جوعارىدا اتالعان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار-عا توراعالىقتى سەنىپ تاپسىرماس ەدى.
– وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى دە ءوتتى ەمەس پە؟
– قازاقستان بۇگىندە ءىرى حالىقارالىق جيىندار وتكىزىلەتىن ورتالىققا اينالدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ارىگە بارماي-اق وسى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە استانادا وتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى جيىنداردى الايىق. وتكەن جىلى ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ, ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار جەتەكشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمنىڭ ءسامميتى ويداعىداي ءوتتى. بۇل سامميت اراعا 11 جىلداي ۋاقىت سالىپ شاقىرىلعان ەدى. ونىڭ قورىتىندىسىندا استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانعانىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى بىلەدى. وسىنىڭ الدىندا الماتىدا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى وتكەن ەدى. ال بيىلعى جىلى ەلوردادا يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى دا ءوز دەڭگەيىندە ءوتتى.
بۇل جيىندار قازاقستان تاراپىنىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلىنىڭ ناتيجەسىندە ءوز ماقسات-مىندەتتەرىن تولىق ورىنداپ شىقتى. مىسال رەتىندە ايتايىن, جاقىندا ليتۆادا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى وتكەن ەدى. ەكى كۇندى قامتىعان بۇل جيىندا مينيسترلەر قورىتىندى قۇجاتقا قول قويا الماي تارقاستى. ال ەقىۇ ءسامميتىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپ, استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەدەلى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسى, سونداي-اق قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ جەڭىسى بولىپ تابىلادى.
– دەكلاراتسيادا ەلىمىزدىڭ مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ءرولى اتاپ وتىلگەن. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالارعا بەرىلگەن جوعارى باعا بولسا كەرەك.
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعىتتارىن اۋەل باستان دۇرىس تاڭداعانىن ءجۇرىپ وتكەن جيىرما جىل انىق دالەلدەدى. ەلباسىنىڭ سايا-ساتىن, تاڭداۋىن قازاقستاندىقتار قولدادى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭىنان ەردى. بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ اۋىرتپالىقتارىن بىرگە ءبولىسىپ, ونىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. پارلامەنت بۇعان ءتيىمدى زاڭدار قابىلداۋ ارقىلى ەرەكشە ۇلەس قوستى. سول العاشقى جىلدارى ەلىمىزدە ماردىمدى قاراجات بولماعاندىقتان, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا تۋرا كەلدى.
قالتالى ينۆەستورلار قارجى سالماس بۇرىن ەلدىڭ تۇراقتىلىعىنا, بولاشاقتاعى الەۋەتى مەن مۇمكىندىگىنە نازار اۋداراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان پارلامەنت ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋىنا قاجەتتى زاڭدار قابىلدادى. ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەستورلاردان قارجى كەلە باستادى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتانىپ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتتى. بۇرىندارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى شەتەل ينۆەستيتسياسىنا تاۋەلدى بولىپ كەلسە, بۇگىندە قازاقستان الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ءوزى ينۆەستور بولىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان زەينەتاقى رەفورماسىن الەمنىڭ بىرقاتار ەلى تاجىريبە رەتىندە قولدانا باستادى. ارينە, ەسكى جۇيەدەن جاڭا جۇيەگە كوشۋ مەملەكەت ءۇشىن وڭايعا سوقپادى. بۇل جولدا كوپشىلىك اراسىندا, اسىرەسە, زەينەتكەرلەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. وسىلايشا, جاڭا زەينەتاقى ساياساتى جۇزەگە اسىرىلىپ, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى قۇرىلدى. زەينەتكەرلىككە شىعۋ جاسى ۇزارتىلدى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ناتيجەسىندە زەينەتاقى مەن جاردەماقى كولەمى بۇرىنعىعا قاراعاندا بىرنەشە ەسەگە ۇلعايدى.
وتكەن كەزەڭدەگى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ تاعى ءبىرى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دەر ەدىم. باعدارلاما اياسىندا قازاق حالقى ءۇشىن كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. ۇمىت بولا باستاعان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىمىز قايتا جاڭعىرتىلىپ, ءوتكەن تاريحتى جادىمىزعا سىڭىرەتىن كىتاپتار باسىلىپ شىقتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وشكەنىمىز جاندى. كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ موڭعوليادان استانا تورىنە اكەلىنۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!
– ەلىمىزدەگى ەڭ باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تاتۋلىق ەكەنى بەلگىلى. اسا وزەكتى بۇل ماسەلەلەرگە بايلانىستى ەلباسى الەم جۇرتشىلىعىنا ورتاق كوپتەگەن باستامالاردىڭ اۆتورى رەتىندە تانىلىپ وتىر. ەندى وسىعان توقتالساڭىز.
– مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ىنتىماقتا, اۋىزبىرشىلىكتە بولۋىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ءويتكەنى, ءبىر مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرەتىن ەتنوستار اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس جاراسىم تاپقاندا عانا بەرەكە بولاتىنى انىق. پرەزيدەنتىمىز وسىنى جاقسى ءبىلدى. اسقان كورەگەندىك تانىتا وتىرىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. قازىرگى كەزدە وسى بىرەگەي ينستيتۋت ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قۇرىلىمعا اينالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە اسسامبلەيادان توعىز دەپۋتات پارلامەنت ءماجىلىسىنە سايلاناتىن بولدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى ءوتتى. بۇرىن-سوڭدى ءتۇرلى دىندەر باسىلارى ءبىر شاڭىراقتا باس قوسىپ كورمەگەن ەدى. جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق باستامالارى الەمدىك قوعامداستىقتان قولداۋ تاۋىپ كەلەدى.
قابىلدانعان دەكلاراتسيادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ەلى-ءمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ – حالقىمىزدى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم قاعيداتتارى نەگىزىندە توپتاستىرىپ, ءوزىنىڭ جاسامپاز باستامالارىمەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرمەتىنە يە بولعان جاھاندىق دەڭگەيدەگى ەرەن تۇلعا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اليسۇلتان قۇلانباي.