تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلى مەرەكەسى – 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە ساناۋلى كۇندەر عانا قالدى. ۇلكەن تاريحتىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا, بۇل قىسقا مەرزىم بولعانىمەن, وسىناۋ جىلداردىڭ ءبىزدىڭ وتانىمىز ءۇشىن قانشالىقتى كۇردەلى, تاعدىرشەشتى بولعانىن ءبىز جاقسى ءبىلەمىز. ەلدىڭ تابىستارىن ارتتىرۋعا دەگەن ىقىلاس پەن ۇمتىلىستىڭ قانشالىقتى تاۋەكەلدى بولعانى وسى ەكى ون جىلدا جاقسى كورىندى. وسى تابىستاردى كورسەتۋدىڭ ەڭ ۇزدىك ءادىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىن جاريالاۋ بولىپ تابىلادى. ول ەگەمەن قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىكتەرىن قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاققا كورسەتىپ بەرگەن اسا ماڭىزدى رەسمي, ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات بولىپ تابىلادى.
1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى قازاق كسر-ءىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداپ جانە ودان ءبىر جىلدان كەيىن, 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ەل پرەزيدەنتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويعاندا از عانا ادامدار بولماسا, كوپشىلىك قازاقستاننىڭ 20 جىلدان كەيىن وسىنداي زور تابىستارعا قول جەتكىزگەن ەل بولارىنا سەنبەگەن ەدى. ول ول ما, ءتىپتى قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە كسرو-دان قالعان ەكونوميكالىق, ساياسي جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ اۋىر سالماعىنان سانسىراپ, شاشىلىپ قالادى دەگەن ساراپشىلار دا تابىلعان.
بىراق ءبىزدىڭ ەل اۋىرتپالىقتىڭ ءبارىن ەڭسەرە وتىرىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى ءمۇشەلەرىنىڭ بىرىنە اينالا ءبىلدى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن, تاۋەلسىز ەل بولىپ وتىر. 20 جىلدىڭ ىشىندە بىزدە بارلىق مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ ينستيتۋتتارى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ەلەمەنتتەرى دامىدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستارداعى وزگەرىستەر ساياسي جانە قۇقىقتىق جۇيەلەردىڭ تۇبەگەيلى رەفورمالارىمەن بىرگە ىسكە اسىپ وتىردى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ بەرىك قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۋاقىت وتكەن سايىن قازاقستاندىق ساياسي-قۇقىقتىق مودەل زاڭداردىڭ ورىندالۋى مەن مەملەكەتتىڭ بەدەلىن نىعايتىپ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتتى.
قازاقستان دەموكراتيالىق مەملەكەتكە ءتان ءىس-ارەكەتكە ءتيىستى ۇستانىمداردى تەگىس بەكىتتى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا دەموكراتيانىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ جانە ءادىلەتتىڭ يدەالدارى كورىنىس تاپتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا باستاعالى بەرى ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن كەشەندى رەفورمالاۋعا باعىتتالعان ءۇش باعدارلامالىق قۇجات قابىلداندى. قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءاربىر دامۋ كەزەڭى ونى تيىسىنشە قۇقىقتىق جولمەن رەتتەۋدى, جاڭاشا ويلاۋدىڭ ءجۇيەلەرىن قۇرۋدى تالاپ ەتتى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قۇقىق پەن ينستيتۋتتىق ءبىلىمدى قوسا العانداعى بارلىق سوت-قۇقىقتىق ينستيتۋتتار قۇرىلدى. ءسويتىپ, ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سالالارداعى وزگەرىستەر قۇقىقتىق «ءومىردى» جاڭعىرتۋمەن قاتار ءجۇرىپ وتىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمالار ءجونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ العاشقى قۇجاتى 1994 جىلدىڭ 12 اقپانىندا قابىلداندى. بۇل قۇجاتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – ۇلتتىق زاڭنامالاردى (كونستيتۋتسيالىق, ازاماتتىق, بانكتىك, سالىقتىق, قارجىلىق, كەدەندىك, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ) تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا قول جەتكىزىلدى.
سونىمەن بىرگە, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, قالا بەردى قازاقستاننىڭ بارلىق زاڭنامالىق ينفراقۇرىلىمى كەزەڭ-كەزەڭمەن رەفورمالاندى.
ەكىنشى قۇجات – 2002 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ تۇجىرىمى دەپ اتالدى. وندا 2010 جىلعى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق جۇيەنى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى.
مۇندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ءجۇيەسى مەن ءادىلسوت شەشىمدەرىن شىعارارداعى سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جولدارى زاڭدىق دەڭگەيدە شەشىمىن تاپتى. سونىڭ ىشىندە, ءاسىرەسە, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق جانە ماتەريالدىق كەپىلدىكتەر جاسالدى. ءولىم جازاسى تەك ادامداردىڭ قازا بولۋىنا سوقتىرعان تەررورلىق قىلمىستارعا جانە سوعىس ۋاقىتىنداعى اسا اۋىر قىلمىستارعا عانا قالدىرىلدى, مۇنىڭ ءوزى قازاقستان جاعدايىندا ونى اتىمەن جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوتتىڭ تۇتقىنداۋعا سانكتسيا بەرۋ ءتارتىبى ەنگىزىلىپ, قىلمىستى ءىستى پروكۋراتۋرا مەن سوتتىڭ ءجۇرگىزۋ ءمۇمكىندىگىنە تىيىم سالعان كونستيتۋتسيالىق نورما وزگەرتىلدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا پايدا بولعان ومبۋدسمەن مەن جەكە نوتاريات ينستيتۋتتارى دامىتىلۋدا. ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى: مەدياتسيا جانە سوت اكتىلەرىن جەكەمەنشىك نەگىزدە ورىنداۋلار ومىرگە ەنگىزىلدى.
ەلدىڭ ودان ارعى تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن 2007 جىلى ەنگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى قۇرۋشى جانە ىرگەسىن قالاۋشى رەتىندەگى تاريحي ميسسياسى زاڭ جۇزىندە تانىلىپ, ول ۇلت كوشباسشىسى مارتەبەسىنە يە بولدى. جوعارعى وكىلدى ورگاننىڭ ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتاۋدى باقىلاۋى كۇشەيتىلدى, سونىمەن بىرگە, ونىڭ مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتتى قۇرۋ مەن ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋداعى وكىلەتتىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلدى.
وسىلارمەن قاتار, مەملەكەت نورمانى بەلگىلەۋ ۇدەرىسىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرەتىن شارالار قابىلداندى. ولاردىڭ قاتارىندا زاڭ جوبالارى ءىس-ارەكەتىن پەرسپەكتيۆالىق جوسپارلاۋ, قۇقىقتىق نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارىنا عىلىمي ساراپ جاساۋ, قابىلداناتىن زاڭداردى تولىعىمەن قارجىلىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ, ت.ب. بار.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتى قوعامىمىزدىڭ زاڭنامالىق-ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق شارالار بولىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە, الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى ىرگەلى ءوزگەرىستەر, سونداي-اق ەل دامۋىنىڭ ىشكى ديناميكاسى زاڭگەرلەر الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويۋدا. ۇلتتىق قۇقىقتاردى ۋاقىتتىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ نورما جاساۋ جانە قۇقىق قولدانۋ ارەكەتتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت بولدى.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2009 جىلدىڭ 24 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ء(ارى قاراي تۇجىرىمداما) اتتى ءۇشىنشى باعدارلامالىق قۇجات قابىلداندى. ول الداعى ون جىلعا (2010-2020 جىلدار ارالىعى) ارنالعان. وندا جيناقتالعان تاجىريبەلەر مەن عىلىمي نەگىزدەر ارقىلى جاقىن جانە الىس پەرسپەكتيۆالارعا, بۇگىنگى كۇنگى دامۋ ۇردىسىنە سۇيەنىپ جاسالعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءبىرتۇتاس قۇقىقتىق ساياساتى ايقىندالعان.
وتاندىق بارلىق زاڭنامالىق قۇرىلىمداردىڭ, قۇقىقتىق ءجۇيەنىڭ وزەكتى ماسەلەسى, ەڭ جوعارى قۇندىلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىندا كورسەتىلگەن ادامنىڭ ءومىرى, قۇقى جانە بوستاندىعى بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءوزىنىڭ ازاماتتارىن قورعاۋدان جوعارى مىندەت جوق ەكەنىن كورسەتەدى.
ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلە وتىرىپ, مەملەكەت وعان قول سۇعۋشىلىققا قارسى مەملەكەتتىك تەتىكتەر قۇرعان, سونىمەن بىرگە, ادام ءوزىن ءوزى زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەردەن زاڭعا قارسى كەلمەيتىن ادىستەرمەن قورعانۋ مۇمكىندىگى بار جەكە سۋبەكت رەتىندە تانىلعان. جەكە ادام مەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ مىندەتى سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇكتەلگەن.
ەلباسى ن.نازارباەۆ «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. وندا ەلباسى باسىمدىق «ۆەدومستۆوىشىلىك ءمۇددەلەردى قورعاۋدان ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا» بەرىلۋگە قاراي ويىسۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ءجۇيەسىن ودان ءارى وڭتايلاندىرىپ, بىلىكتىلىكتى بارىنشا ناقتىلاۋ قاجەتتىگىن ءجانە ەسەپ بەرۋ جۇيەسى مەن ءاربىر قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ باعاسىن بەرۋدە پارلامەنتتىك جانە قوعامدىق قاتاڭ باقىلاۋ بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
جەكە ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن بۇزۋعا جول بەرىلسە, ولاردى دەرەۋ ورنىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن زاڭنامالاردى, قۇقىقتىق تەتىكتەر ينستيتۋتى مەن قۇرالداردى ودان ءارى جەتىلدىرۋى قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, بىزدە تيىمدىلىگى جەتكىلىكتى دارەجەدەگى قۇقىقتىق كەڭىستىك ورنادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ال قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن, ونىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ كەپىلدىگىن ارتتىرا تۇسەدى. قازاقستان ءوزى موينىنا العان ءتيىستى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر مەن حالىقارالىق ستاندارتتاردى ورىنداي وتىرىپ, اشىق قوعام جانە قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتۋعا ۇمتىلادى.
بەرىك يماشەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.