1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان تۇستان باستاپ دۇنيەدە العاش رەت قازاق ۇلتىنىڭ اتىمەن اتالاتىن جاڭا, ەگەمەن مەملەكەت پايدا بولدى. الەمدە قازاقتاردان حالقىنىڭ سانى الدەقايدا باسىم, بىراق جەكە مەملەكەتتىلىگى جوق ۇلتتاردىڭ دا بار ەكەنىن بىلەمىز. ەندەشە, ەگەمەن ەلدىگىمىز زور باقىت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتار الدىنداعى عالامات جاۋاپكەرشىلىك. مۇنى ارقايسىمىز جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنەمىز جانە بۇل ماڭگى جاسايتىن ۇعىم بولىپ قالا بەرەدى.
كەڭەستىك رەسپۋبليكالار اراسىنداعى بۇرىنعى سان-سالالى بايلانىستار ءۇزىلىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ بولماي قويمايتىن قيىندىقتارى بەلەڭ العان سول ءبىر شاقتا ابدىراعان حالىقتى جاسامپازدىق ىستەرگە باستاپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋ وڭاي مىندەت ەمەس ەدى. سول كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىن ءوز سوڭىنان ەرتە ءبىلدى. ول ءوزىنىڭ تالانتتى باسشىلىعى مەن بايىپتى ساياساتى ارقىلى وسىناۋ تاريح ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىم سانالاتىن جيىرما جىلدىڭ ىشىندە بۇرىنعى ەكونوميكاسى نەگىزىنەن شيكىزات وندىرۋگە باعىتتالعان, اتى الەمدىك قوعامداستىققا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن رەسپۋبليكانى جوعارى قارقىنمەن دامىپ وتىرعان, بەيبىتشىل ساياساتىمەن دۇنيە جۇزىنە تانىلىپ ۇلگەرگەن مەملەكەتكە اينالدىرا الدى. ءسويتىپ, ول قازاقستان حالقىنىڭ وزىنە ارتقان زور سەنىمىن ۇلكەن ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى جانە قازىر دە ميسسياسىن تابىستى جالعاستىرۋدا.
ەلباسىنىڭ سارابدال باسشىلىعىمەن قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق دامۋدىڭ دۇرىس مودەلىن تاڭداي ءبىلدى. سول جول ءبىزدى بۇگىنگى ءوسۋ مەن وركەندەۋ كەزەڭىنە الىپ كەلدى.
قازاقستان حالقى, اسىرەسە تاۋەلسىزدىكتىڭ سوناۋ العاشقى قيىن-قىستاۋ جىلدارىندا ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ سابىرلىلىعى مەن توزىمدىلىگىن, ناعىز دانالىعىن تانىتا ءبىلدى. كەيبىر داۋرىقپا ساياساتكەرلەردىڭ ارزان ۇراندارىنا ەرىپ كەتپەدى, ونبەيتىن ەگەس پەن بەرەكەسىزدىككە باستايتىن ب ۇلىنشىلىك جولىنا تۇسپەدى. ونىڭ ورنىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇرگىزگەن بايسالدى ساياساتىنا قولداۋ تانىتىپ, جاسامپاز ەڭبەك پەن جەمىستى رەفورمالار جولىن تاڭدادى.
وسى جىلداردا قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ بىرلىگى مىقتى ۇلت ەكەنىن تانىتىپ, ۇلى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى حالىق ەكەنىن دالەلدەدى. ءبىز, كەيبىر ساياساتشىلار وسال تۇسىمىز دەپ ساناعان كوپ ۇلتتىلىعىمىزدى ءوزىمىزدىڭ «كەمىستىگىمىزدەن» ارتىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا الدىق. ءبىز ادامزات تاريحىندا قۋاتى جونىنەن الەمدە ءتورتىنشى بولىپ سانالاتىن اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتىپ, گۋمانيستىك ۇلگى كورسەتكەن تۇڭعىش ەل اتاندىق. مۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىق جوعارى باعالادى.
1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى زامان تالابىنا جانە ەلىمىزدىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ مۇددەلەرىنە تولىقتاي ساي كەلەتىن مەيلىنشە پروگرەسشىل سيپاتتاعى قۇجات ەدى. سودان بەرگى ارالىقتا وتكەن ۋاقىت ونىڭ وسىنداي سيپاتىن ايقىن دالەلدەدى. ءبىرتۇتاس, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك باعدارلى, زايىرلى مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستان وسى جىلداردا كەزدەسكەن الەمدىك قارجى داعدارىستارىنىڭ سالدارلارىنا توتەپ بەرىپ, قالىپتى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان جوسپارلى سوتسياليستىك ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ, «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىم, حالىقارالىق سالا بويىنشا جۇرگىزىلگەن كوپ ۆەكتورلى بەلسەندى ساياسات وسى جىلدار ىشىندە ءوزىن تولىق اقتادى. نارىقتىق ەكونوميكا ءاربىر ازامات ءۇشىن قابىلەت-قارىمىن, كۇش-قۋاتىن ءوزى قالاعان ەڭبەككە تولىقتاي جۇمساۋ ەركىندىگىنە جول اشتى.
مەملەكەتىمىز ءوزىنىڭ كونسترۋكتيۆتى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الىس-جاقىن ەلدەرمەن بەيبىت ءارى ءوزارا مۇددەلى قارىم-قاتىناس ورناتتى. ءتاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى, ازياداعى ءوزارا سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, باسقا دا ماڭىزدى حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ نەگىزگى باستاماشىسى بولۋ ارقىلى جاس تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءالەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلى ارتا ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزگە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جول اشتى. بۇگىندە قازاقستان وسى جىلدار ىشىندە وزىنە 150 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتقان مەملەكەت سانالادى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كەلگەن ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزىنىڭ قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى دە كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك.
قوعامدا ساياسي تۇراقتىلىق, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا ءوزارا ءتۇسىنىستىك پەن تاتۋلىق بار جەردە ەل ەكونوميكاسىنا مول ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋى زاڭدى ەدى. ونداي ەلدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جەدەل وڭالا باستايدى. ءتول تەڭگەمىز قولدانىسقا ەنىپ, ەكونوميكانى باسقارۋعا ءوز بيلىگىمىز جۇرە باستاعان 1994 جىلدىڭ باسىنان بەرى قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 14 ەسەگە ءوسىپ, 700 دوللاردان 10 مىڭ دوللارعا جۋىقتادى. ەندى بىرنەشە جىلدا ول 15 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. التىن-ۆاليۋتا قورىمىزدىڭ كولەمى 76 ميلليارد دوللاردان اسىپ وتىر. قازاقستانداعى حالىقتىڭ ەڭبەكاقىسى مەن زەينەتاقىسىنىڭ كولەمى تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. زەينەتكەرلەرگە, مۇگەدەكتەرگە, كوپ بالالى انالار مەن ستۋدەنتتەرگە, سونداي-اق بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە تولەنەتىن زەينەتاقى, ءجاردەماقى, ستيپەنديا مەن ەڭبەكاقى كولەمى ۇدايى ءوسۋ ۇستىندە.
سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم مەن عىلىم, سپورت سالاسىنا ءبولىنەتىن قارجى مولشەرى دە ەسەلەپ ارتۋدا. ءناتيجەسىندە ەلىمىزدە تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىمەن جابدىقتالعان وقۋ مەن عىلىم, اۋرۋحانالار مەن ەمدەۋ جانە حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت ورتالىقتارى كوبەيە تۇسۋدە. وسىنداي الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە بۇگىندە حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ۇزارا تۇسكەنى بايقالىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مادەنيەت پەن ونەر سالاسىن وركەندەتۋدە دە كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. قازاقستان ەكونوميكاسى 2008-2010 جىلدارداعى ءىرى قارجى داعدارىسىن تابىستى ەڭسەردى. ءبۇگىندە ەلىمىزدە ەكونوميكامىزدى شيكىزات وندىرۋگە تاۋەلدى بولۋدان ارىلتۋعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ العاشقى وڭ ناتيجەلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالۋدا, ال كەلەشەگى ءتىپتى زور ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى.
حالقىمىزدا «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن ماتەل بار. بىراق ءبىز ەلىمىزدى نەبارى جيىرما جىلدىڭ وزىندە عاسىرعا بەرگىسىز جولدان وتكەرىپ, ءبىر قوعامدىق فورماتسيادان ەكىنشى قوعامدىق فورماتسياعا كوشىرە الدىق. قازاق ەلى وسى جىلداردا الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ءارى ىقپالدى ۇيىمداردىڭ ءبىرى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتىپ, ونىڭ VII ءسامميتىن اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزدى.
ءبىز وتكەن كەزەڭدە ءوز وتانىمىزدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, سەزدەرىن ءوتكىزەتىن, ءسويتىپ, قازىرگى كۇردەلى زاماننىڭ ءدىني سەنىمگە قاتىستى قيىن ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرىن بىرلەسە وتىرىپ ىزدەستىرەتىن ماڭىزدى پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالدىرا الدىق. رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ شەكارا شەبىن بەكەمدەپ الدى. ەل تىنىشتىعىنىڭ سەنىمدى كۇزەتىندە تۇرعان ايبىندى ءوز اسكەري كۇشتەرىمىزدى قۇرىپ, ولاردى زامان تالابىنا ساي قارۋ-جاراقپەن, ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتتىك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا وسىنداي ۇلان-اسىر وزگەرىستەردىڭ ءمان-ماعىناسىنا وتانداستارىمىزدىڭ نازارىن تاعى ءبىر رەت اۋدارۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارناپ دەكلاراتسيا قابىلداعاندى ءجون سانادى. بۇل قۇجات قازاقستاندىقتاردىڭ ەلىمىزدە وسى جىلدار ىشىندە قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردى تاعى ءبىر رەت وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە سەزىنە تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىز.
قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق تاتۋلىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردا قول جەتكىزىلگەن جوعارى ءناتيجەلەر – بۇگىندە كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ ورىندى ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرۋعا لايىقتى ءومىر شىندىعى ەكەنى كۇمانسىز. سوندىقتان بۇل دەكلاراتسيانى قابىلداۋدىڭ تاريحي اكتىسى قوعامدىق ساناعا قۋاتتى سەرپىن بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
اسىرەسە, جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ميلليونداعان جاندار كۇندەلىكتى ىشەر اس پەن كيەر كيىمگە جارىماي, بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ حالقى ءدىني ەكسترەميستەردىڭ لاڭكەستىك ارەكەتتەرىنىڭ قۇربانى بولىپ نەمەسە ازامات سوعىسى ءورتىنىڭ شارپۋىنا ۇشىراپ جاتقان كەزدە قازاقستان حالقىنىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, ءبىلىم الىپ, جاسامپازدىق ىستەرمەن اينالىسۋى مەرەيىمىزدى ءوسىرىپ, كەلەشەگىمىزگە ءۇلكەن سەنىمدىلىكپەن قارايتىن اسا قۋانىشتى جاعداي ەكەنى ءسوزسىز.
قازاقستاندا ۇلتتىق مۇددەلەر مەن ساياسي دامۋدىڭ الەمدىك تەندەنتسيالارى ەسكەرىلگەن ساياسي مودەل جاسالعاندىعى دا وسى اتالعان دەكلاراتسيادا ءوزىنىڭ لايىقتى كورىنىسىن تاپقان. دەكلاراتسيادا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىعى سالاسىندا حالىقارالىق جانە ۇلتتىق ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلاتىندىعى جانە ولاردى ساقتايتىندىعى دا ايقىن تۇجىرىمدالعان. قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالىپ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ تەڭدىگىنە, ولاردىڭ قىزمەتىنە ارالاسپاۋعا كەپىلدىك بەرىلەتىنى دە وسى قۇجاتتا ناقتى ايتىلعان.
دەكلاراتسيادا كوپ ۇلتتى حالقىمىزدىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن تاڭعاجايىپ ءارى ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرولىنە لايىقتى كوڭىل بولىنگەن. اسسامبلەيانىڭ قىزمەتى قازاقستاندىق پاتريوتيزمنىڭ, ازاماتتىق جانە رۋحاني-مادەني قوعامداستىقتىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ وكىلدەرىن توپتاستىرۋ ارقىلى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى – ەل بىرلىگىن نىعايتۋدى كوزدەيتىندىگى ايتىلعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىنىڭ بارشا وتانداستارىمىزدى ۇيىستىرۋشى, توپتاستىرۋشى ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن. قۇجاتتا دەربەس دامۋ جىلدارىندا قازاق ءتىلىنىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, ودان ءارى ورىستەي تۇسكەندىگى جانە ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بۇكىل حالىقتىڭ بىرىگۋىنىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىرعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءتۇرلى ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن تىلدەرىن ساقتاپ, دامىتۋىنا جان-جاقتى قولداۋ جاسالىپ كەلەدى.
دەكلاراتسيادا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسى دا ءوز جەمىسىن بەرگەندىگى اتاپ وتىلگەن. ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ماقتانىشى مەن سيمۆولى رەتىندە بۇگىندە ەسەلى قارقىنمەن قاناتىن كەڭگە جايىپ وتىرعان استانا قالاسىنىڭ رولىنە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. ەلىمىزدىڭ باس شاھارى قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ ءوز بويىنداعى جاسامپازدىق كۇش-قۋاتىنا سەنىمىن ارتتىرا ءتۇستى.
بۇل تاريحي قۇجات ونداعان جىلدار بويى وزدەرىنىڭ ماڭداي تەرىمەن وسى يگىلىكتەرىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان اعا ۇرپاقتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قيىن-قىستاۋ شاعىندا قاجىرلى ەڭبەگىمەن ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۋىن تىكتەۋگە بەلسەنە اتسالىسقان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جانە قوعامىمىزدىڭ لايىقتى مۇراگەرلەرى بولۋعا ءتيىستى جاستارىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋدە وزىندىك ەلەۋلى ءرول اتقارادى دەپ سەنەمىز.
دەكلاراتسيا زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ايشىقتى كورسەتەتىن, سونىمەن بىرگە حالقىمىزدى جاڭا جاسامپاز ىستەرگە باستايتىن بايىپتى تاريحي قۇجات بولاتىنى ءسوزسىز.
اقان بيجانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.