ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا قابىلدانعان اتا زاڭىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى ەركىندىكتى قامتاماسىز ەتكەن باستى قۇجات بولىپ تابىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى اسا ءىرى سالالاردىڭ ءبىرى – اگروونەركاسىپ كەشەنى بويىنشا دا كوپتەگەن جاڭا زاڭدار قابىلداندى. بۇل زاڭدار اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپكەرلىكتىڭ قانات جايۋىنا كومەكتەسەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسىن قامتاماسىز ەتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءوتكەن 20 جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى مۇلدەم جاڭا باعىت بويىنشا العا باسىپ, ەلىمىزدە كوپتەگەن جاڭا تۇرپاتتى شارۋاشىلىق جۇيەلەرى مەن ءوڭدەۋ كاسىپورىندارى پايدا بولدى.
وسى تابىستارىمىزدىڭ بارلىعى جاڭادان قابىلدانعان دەكلاراتسيادا ناقتى كورىنىس تاۋىپ, ونداعى ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ءرولى ناقپا-ناق اتاپ ايتىلعان. ءبىزدىڭ پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, تابيعات پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولات جىلقىشيەۆپەن اراداعى اڭگىمەمىز جوعارىدا اتالعان تاقىرىپتار اياسىندا وربىگەن ەدى.
– بولات ءابجاپار ۇلى, ءسىز ەلىمىزدە اۋىل جىلدارى دەپ جاريالانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە جول اشقان 2002-2006 جىلدار ارالىعىندا ءىرى اگرارلىق وبلىستاردىڭ ءبىرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن باسقاردىڭىز. ياعني, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ سالا بويىنشا قالايشا قالىپتاسقاندىعىن كوزىڭىزبەن كورىپ قانا قويماي, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىڭىزدى قوستىڭىز. وسى باعىتتاعى جۇمىستار قالاي ءجۇرىپ ەدى؟ ودان بەلگىلى ءبىر ناتيجە شىقتى ما؟
– شىققاندا قانداي! ونى مەن وبلىستاعى نەگىزگى سالا – ماقتا شارۋاشىلىقتارىنىڭ وركەندەۋ بارىسىنا قاراپ-اق ايتىپ بەرە الامىن. ءوزىڭىز بىلەسىز, ەل تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, العاش رەت نارىق قاتىناستارىن ورناتا باستاعاندا ءحالى مۇشكىل سالالاردىڭ ءبىرى – وسى ماقتا شارۋاشىلىعى بولاتىن. وبلىستا وندىرىلەتىن ماقتانىڭ تەك 2 پايىزى عانا باستاپقى ءوڭدەۋدەن وتكىزىلىپ, قالعانىنىڭ بارلىعى شيكىزات كۇيىندە ورتالىققا جونەلتىلەتىن.
سوندىقتان ەل تاۋەلسىزدىگىندە يە بولعان العاشقى كەزدە: «ەندى قازاقستاننىڭ ماقتا شارۋاشىلىعى قۇريدى. ول وسى سالاسى بىزگە قاراعاندا الدەقايدا دامىعان كورشىمىز وزبەكستاننىڭ شى-لاۋىندا قالادى. وسى ماسەلە جونىنەن ءبىز كورشى ەلدىڭ ءجۇرگىزەتىن ساياساتىنا ابدەن ءتاۋەلدى بولامىز», دەگەن تۇرعىدا اڭگىمەلەر وربىگەن ەدى. سول كەزدەگى جاعداي بويىنشا العاندا بۇل ابدەن مۇمكىن ءماسەلە ەدى. ويتكەنى, بىزدە باسقانى بىلاي قويعاندا, وسى سالانىڭ دامۋىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ونىڭ جولدارىن ايقىندايتىن ارنايى ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دا بولماعان-تىن. ونىڭ ۇستىنە ماقتا وندىرىسىنە قاتىستى قۇرال-جابدىقتاردىڭ, تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعى بىزگە وزبەكستان ارقىلى كەلەتىن.
دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ حالىق قامىن ويلاعان, جاعدايدىڭ بارىسىن الدىن الا بولجاپ, ارەكەت ەتكەن دانا ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ماقتا شارۋاشىلىعى قيىن شاقتان سۇرىنبەي ءوتتى دەپ ايتا الامىن. بۇعان ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وبلىستا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ قۇرىلىپ, ماقتا شارۋاشىلىعىنىڭ مۇنان كەيىنگى دامۋى كلاستەرلىك جۇيەگە كوشىرىلە باستاعاندىعى ۇلكەن اسەر ەتتى. ماقتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا كاسىپكەرلىككە ەركىندىك بەرىلىپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە يۋتەكس, مەلانج, رۋسسكي-كازاحسكي اليانس سەكىلدى بىرنەشە جەكە مەنشىك ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارى سالىندى. ءجىپ ءيىرۋ, توقىما فابريكالارى ومىرگە كەلدى. ءسويتىپ, از جىلدىڭ ىشىندە, ياعني وبلىستى مەن باسقارىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ وزىندە وتاندىق ماقتا ءونىمدەرىنىڭ 12-16 پايىزىن ءوزىمىزدە وڭدەي الاتىنداي دەڭگەيگە جەتكەن ەدىك.
مۇنان كەيىن «ماقتا تۋرالى» زاڭ ومىرگە كەلىپ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە ماقتا ءوندىرىسىندەگى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرى رەتكە كەلتىرىلدى. بۇل ماقتا شارۋاشىلىقتارىنىڭ دامۋىنا جاڭا جول اشقان ەدى. ءويتكەنى, سول كەزدە جاڭادان پايدا بولعان ماقتا زاۋىتتارىنىڭ يەلەرى سالا بويىنشا مونوپوليستىك ۇستەمدىككە ۇمتىلىس تانىتىپ, شارۋاشىلىقتاردىڭ تاپسىراتىن ماقتالارىنىڭ باعالارىن تومەن بەلگىلەۋ ارقىلى بارلىق پايدانى ءوزدەرىنە الىپ, ماقتا ءوسىرۋ ءىسىن قۇلدىراتۋ جاعدايىن تۋىنداتقان ەدى. كوپ داۋ-دامايمەن قابىلدانعان «ماقتا تۋرالى» زاڭ وسىنىڭ الدىن الدى. ول ماقتا وندىرىسىندەگى ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىرىپ, وسىنىڭ ءناتيجەسىندە شارۋالاردىڭ جاعدايى ءبىرشاما تۇزەلدى. وبلىستا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ كۇشىمەن مەملەكەتتىك ماقتا زاۋىتى سالىنىپ, بۇل باعانى رەتتەپ وتىرۋ ماسەلەسىنە, شارۋاشىلىقتاردان الىناتىن ماقتا باعاسىنىڭ ورىنسىز قۇلدىراتىلماۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى.
– وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى حالىق ەڭ تىعىز شوعىرلانعان ءوڭىر ەكەندىگى بەلگىلى. مۇندا قازىرگى كۇنى ەڭ از مولشەرمەن العاننىڭ وزىندە ۇلتىمىزدىڭ بەستەن ءبىر ءبولىگى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. وسىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن تۇزەۋدە جۇزەگە اسقان شارالار از ەمەس بولار.
– ارينە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان تۇستا ءبارىن نارىق ەركىندىگىنە سىلتەپ, جاعدايدى ءوز بەتىمەن جىبەرەر بولسا, وندا حالىقتىڭ قازىرگى حالى وتە اۋىر بولار ەدى. بىراق مەملەكەت باسشىلىعى بۇعان جول بەرگەن جوق. ەكىنشىدەن, ماقتا ءوندىرىسى مول سۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن ءوزىڭىز بىلەسىز. وسى ماسەلەدە قازاقستان كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ءتىل تابىسا وتىرىپ, ماقتا شارۋاشىلىعىنا كەلەتىن سۋلاردى نەعۇرلىم ءتيىمدى پايدالانۋعا كوشتى. سونىڭ ءبىرى وبلىس اۋماعىندا سالىنعان كوكساراي قارسى رەتتەگىشى بولدى. مۇنىڭ سىرتىندا سۋ جۇيەلەرى, درەناجدىق جۇيەلەر رەتكە كەلتىرىلدى. ازيا بانكىنەن قولايلى جاعدايدا الىنعان نەسيەلەردى ىسكە قوسا وتىرىپ, سول ءبىر قيىن كەزدىڭ وزىندە 40 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردى وڭدەۋدەن وتكىزۋ ارقىلى ونى قايتا ىسكە جاراتتىق. قازىر قايتا ىسكە جاراتىلعان جەر كولەمى 80 مىڭ گەكتارداي بولادى.
مىنە, وسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرمىس-تىرشىلىگىنە جانە وسىنىڭ ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تۇزەلۋىنە ءۇلكەن ىقپال ەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا اۋىز سۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, وبلىستاعى تازا سۋ پايدالاناتىن حالىقتىڭ ۇلەسى ەداۋىر دارەجەدە ارتتى. ونىڭ ءۇستىنە بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى, زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسى رەتكە كەلتىرىلدى. تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, وسىنىڭ ءناتيجەسىندە وبلىستا كوپتەگەن تۇرعىن ءۇيلەر سالىندى. «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا وبلىستا كوپتەگەن مەكتەپتەر مەن ەمحانالار, اۋرۋحانالار, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر سالىنىپ, اپاتتى نىساندار جويىلدى. ەڭ باستىسى – بالالار ءتورت اۋىسىمدا, ءۇش اۋىسىمدا وقۋ پروبلەماسىنان قۇتىلدى. قىسقاسىن ايتقاندا, وبلىس حالقىنا كوپ الەۋمەتتىك جاعداي جاسالدى. ونىڭ قىزىعىن قازىر حالىق كورىپ وتىر.
– بولات ءابجاپار ۇلى, ءسىز بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن كەزىندە ءىس باسىندا بولعان وبلىس اكىمى, ياعني پراكتيك رەتىندە قوزعادىڭىز. ءسىز – سوڭعى جىلدارى سەنات دەپۋتاتىسىز. سونىڭ ىشىندە ەندى تابيعات پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ دەپ اتالاتىن كوميتەتتىڭ ءتوراعاسىسىز. مۇنداعى زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىڭىز دە ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىمەن, ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەن. وسى رەتتە سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى تۋرالى نە ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى ىشىندە ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىنىڭ زاڭنامالىق بازاسى تۇبىرىنەن قايتا قالىپتاستىرىلا وتىرىپ, زاڭداردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ولاردى حالىقارالىق نورمالارمەن سايكەستەندىرۋ بويىنشا اسا اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. كوپتەگەن زاڭدار قابىلداندى. زاڭ اياسىنداعى اكتىلەر رەتكە كەلتىرىلدى. سونىڭ ءبارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە قازىرگى كۇنى اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا قولدانىستا جۇرگەن جيىرمادان استام زاڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرتە كەتسەك, ارتىق بولماس. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ قاراۋىنان وتكەن ەدى.
بۇل زاڭداردىڭ قاي-قايسىنىڭ بولماسىن اگرارلىق سالانىڭ العا باسۋىنا, وعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا تيگىزگەن ىقپالى اسا ۇلكەن. ماسەلەن, «اگروونەركاسىپ كەشەندى جانە اۋىلدى اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» 2005 جىلعى 8 شىلدەدەگى زاڭدى الايىق. بۇل قۇجات ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن زاڭدى نەگىزگە كوشىردى. وسىنىڭ الدىنداعى ۋاقىتتارى مەملەكەتتىڭ سالاعا جاسايتىن قارجىلاي قولداۋى ءبىر رەتتىك قۇجاتتار نەمەسە جەكەلەگەن باعدارلاما اياسىندا قامتاماسىز ەتىلىپ كەلسە, وسى زاڭ جارىققا شىققاننان بەرى ول جۇيەلى سيپاتقا يە بولدى.
وسى زاڭنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى اگرارلىق سالانى سۋبسيديالاۋ 12 باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. العاشقى جىلدارى سۋبسيديا تەك استىق شارۋاشىلىقتارىنا بەرىلسە, ەندى ونى ماقتا, كۇرىش, كوكونىس شارۋاشىلىقتارى جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ بىرنەشە باعىتتارى الىپ وتىر.
ەلىمىزدە جەر كودەكسىنىڭ, ورمان جانە سۋ كودەكستەرىنىڭ قابىلدانۋى ۇلكەن ءبىر بەلەس بولعاندىعى بەلگىلى. وسى كودەكستەر ارقىلى ەلىمىزدىڭ جەر, ورمان جانە سۋ بايلىقتارىن پايدالانۋ ماسەلەسى تولىقتاي رەتتەلدى دەسە دە بولادى.
ارينە, زاڭدار قابىلدانعاننان كەيىن ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەرگە, قارىشتاپ العا باسۋعا سايكەس ولارعا اۋىق-اۋىق تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, 23 زاڭنامالىق اكتىگە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەندىگىن ايتۋعا بولادى. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى كوبىنەسە حالىقتىڭ پايداسىنا قاراي شەشىلىپ كەلەدى.
ەگەر جالپى دەرەكتەرگە نازار اۋداراتىن بولساق, تەك 2004-2013 جىلدار ارالىعىندا عانا ەلىمىزدەگى اۋىلدى اۋماقتاردى دامىتۋعا 976 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى بولىنگەن ەكەن. مىنە, وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ بارلىعى قابىلدانعان زاڭداردىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.