ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – بولاشاقتى كورەگەندىكپەن بولجاپ, سوعان وراي يكەمدى شارالار كەشەنىن جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايتا ءبىلۋى. قازىرگى مىڭجىلدىقتىڭ باسى ءبىزدىڭ پلانەتامىزدى جاۋلاپ العان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ادامداردىڭ اگرەسسيۆتى قارىم-قاتىناسىنا تابيعاتتىڭ ادەكۆاتتى رەاكتسياسىمەن بايلانىسقان جاھاندىق قيىندىقتارمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل بارلىق ادامزاتتىڭ بولاشاعى تۋرالى تەرەڭ تولعانۋعا, ءومىر سۇرۋگە تالپىنۋدىڭ يكەمدى جولدارىن ىزدەۋگە جەتەلەيدى.
مۇنداي بالاماسىز ىستەر مەملەكەتتەر مەن وركەنيەتتەر سەرىكتەستىگى ۇنقاتىسۋى نەگىزىندە عانا مۇمكىن بولادى. سوندىقتان دا جالپى عالامدىق اۋقىمدا قاراما-قايشىلىق جارىلىسىن بولدىرماۋ قاجەت. الەم ءبىر پوليارلى بولا المايدى, بۇل كەلەڭسىز جاعدايعا اكەلەدى, ءتىپتى جاپپاي قارۋلانۋعا, يادرولىق ارسەنالدىڭ تاراپ كەتۋىنە تۇرتكى بولادى. ەكولوگيا ماسەلەسى, كليمات جاعدايى ماسەلەلەرى ۇمىتىلادى. رۋحانيلىق پەن ادەپ, مادەنيەت پەن تۇلعانىڭ زياتكەرلىك دامۋى كولەڭكەدە قالادى. دوستىق, سەنىم, ماحاببات يدەالدارى ءبىرجولا جوعالادى.
الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قۇلدىراۋىن ۋاقىتىندا توقتاتىپ, ونى بولدىرماۋ – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باستى مىندەتى. شىنىنا كەلسەك, جاقىن بولاشاقتا جەر وركەنيەتىنىڭ الدىندا گاملەتتىك «بولۋ نەمەسە ءولۋ» دەگەن ساۋالى تۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ جولدارىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ايتىپ بەردى. ونى ءبىز «عالامدىق قوعامداستىقتى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ ستراتەگياسى جانە وركەنيەت سەرىكتەستىگى» مونوگرافياسىنان تابا الامىز. ەلباسى مونوگرافياسىنان جاھاندىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىرنەشە ستراتەگيالىق نەگىزدەرىن كورۋگە بولادى. ولار وركەنيەت پەن مەملەكەت سەرىكتەستىگى, الەمدىك ۆاليۋتالىق جۇيەنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى, ەنەرگيالىق ەكولوگيالىق قاۋىپتى جەڭىپ شىعۋ جانە ت.ب.
ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى ستراتەگيالارعا ورتاق ەرەكشەلىك – ولاردىڭ شەشىمدەرىن بەلگىسىز بولاشاقتان ەمەس, بۇگىنگى كۇننەن ىزدەۋ كەرەك. 2010 جىلى استانادا وتكەن III ەكونوميكالىق فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر رەت قازىرگى زاماننىڭ وزەكتى ماسەلەسىن بىلاي دەپ اتاپ كەتتى: «جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيە ءالى دە ءالسىز جانە الەم داعدارىستان كەيىن دامۋى ءۇشىن جاڭا جوبا ىزدەۋدە. سوندىقتان دا ءدال قازىر ويىننىڭ جالپى ەرەجەسىن قۇرۋ, جاھاندىق دەڭگەيدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن جاساۋ ماڭىزدى». ەلباسى ءوزىنىڭ زور دارىنىنىڭ ارقاسىندا بولاشاقتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋ بەتالىسىن كورە ءبىلدى, ونىڭ اتالعان كىتابىندا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنىڭ ارقاۋلىق ەرەجەلەرى اتاپ كورسەتىلگەن. ەڭ الدىمەن, پرەزيدەنت رەسەي مەن قازاقستاننىڭ عىلىمي ۇيىمدارىن قولداپ, ولاردىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ, 2050 جىلعا دەيىن «وركەنيەت بولاشاعى» اتتى جاھاندىق بولجام جوباسى جاسالىپ جاتقانىن جاريالاعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
كوپتەگەن ىستەردى ادامزات بولاشاقتا سەرىكتەستىك نەگىزىندە ىستەۋى كەرەك. الەمدىك ماڭىزدى باسىمدىقتار قاتارىندا, مىسالى, بەرينگ بۇعازى ارقىلى توننەلمەن ەۋرازيا-امەريكا قۇرلىقارالىق ماگيسترالىنىڭ ەۋرازيا كانالىن سالۋ جوباسى بار. مۇنداي جوبالار قازاقستانداعى ارال ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءسىبىر وزەندەرىن قۇرلىقتىڭ وڭتۇستىگىنە بۇرۋدى قولعا الۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق جانە جاھاندىق يننوۆاتسيالىق ينتەرنەت-ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇكىلالەمدىك بانكىن قۇرۋ, عارىشتىق كەڭىستىكتى يگەرۋ سەرىكتەستىگى, گالاكتيكانى زەرتتەۋ ءجانە جەردەن تىس ءوركەنيەتتى ىزدەۋ ءماسەلەلەرىن قولعا الۋدىڭ الىس ەمەستىگى بولجانعان. الەمدىك قوعامداستىق انتاركتيدا مەن اركتيكاعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. مامانداردىڭ باعالاۋىنشا, سوڭعىسىندا ونداعان ملرد. باررەل مۇناي قورى جانە كۆادريلليون تەكشە مەتر تابيعي گاز قورى بار.
ن.نازارباەۆ ءوز كىتابىندا: «مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى ماسەلەلەرى, داۋ-جانجالداردى تۇبەگەيلى ەڭسەرۋ نەگىزىندە, ياعني بارلىق ادامزاتتىڭ تۇراقتى دامۋى مەن جاھاندىق وركەنيەت نەگىزىندە ديالوگ پەن سەرىكتەستىككە كوشۋ سياقتى ماسەلەلەر XXI عاسىر ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى», دەپ تۇيىندەيدى. پرەزيدەنت الەمدىك قوعامداستىق ينستيتۋتى مەن سەرىكتەستىك تەتىگىنە تالداۋ جۇرگىزەدى. سەرىكتەستىكتىڭ جاھاندىق ءۇردىسىن باسقارۋ فۋنكتسياسىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار جۇزەگە اسىرا الادى. ولار بۇۇ, «ۇلكەن جيىرمالىق», «سەگىزدىك», ەو, ەقىۇ, ەۋرازەق, تمد, شىۇ ءجانە تاعى باسقا ۇيىمدار. وسىعان بايلانىستى ەلباسى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جىلىندا ءوركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى بويىنشا وسى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا مولىنان پايدالانعاندىعىنىڭ كۋاسى بولدىق.
ءبىز ەقىۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 7-ءشى ءسامميتى استانادا وتكەنىن بىلەمىز. 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن قازاقستاننىڭ ەلورداسىنا ۇيىمعا مۇشە 56 ەلدىڭ باسشىلارى جينالدى. بۇل كەزدەسۋ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋدىڭ سوڭعى ونجىلدىقتاعى ءوزىندىك ساياسي شارىقتاۋ شەگى بولدى. ن.نازارباەۆتىڭ ويىنشا, ءوركەنيەتتەر سەرىكتەستىگىن دامىتۋ جولىنداعى ەقىۇ-نىڭ كەلەسى قادامى جەكە پرينتسيپتەر مەن باعىتتى ايقىندايتىن ءبىرىڭعاي قۇجات جاساي وتىرا, ەۋروپا مەن ازيانىڭ الداعى تولىق اۋقىمدى ينتەگراتسياسى بولۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە, رەسەي, بەلارۋسپەن كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ىسكە اسقان شەكارالاردىڭ اشىلۋى مەن ساۋدانىڭ دامۋى, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ءىجو-ءنىڭ 85%-ىن قۇرايتىن ەۋروايماق شەڭبەرىندە ەو ۇلگىسىمەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىنىڭ ىسكە اسۋى دا بار. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ ءىسى دە ماڭىزدى. بۇعان XXI عاسىردىڭ ۇلى جىبەك جولى – باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي جولىن سالۋ ۇلگى بولا الادى.
سونىمەن قاتار, ەۋروپالىق جانە ازيالىق قارجى رىنوگىنىڭ ءوزارا اسەرى مەن ينتەگراتسياسى, قارجىلىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە ۇندەستىگىن تابۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۇلتارالىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ماڭىزدى ءىس بولماق. اۋىستىرۋ مەن ادامي رەسۋرستاردىڭ دامۋى, ۇزدىكسىز عىلىم جانە ساپالى ءبىلىم نەگىزىندە زياتكەرلىك الەۋەتكە ءوزارا ەنۋ, ەكولوگيالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن تۇزەتۋ ماڭىزىن اسىرا باعالاۋ قيىن. وسىلايشا, ن.نازارباەۆ كۇن تارتىبىندە ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەمىندە ەۋرازيالىق داعدارىستان كەيىنگى ينتەگراتسيا ماسەلەسىن قويادى, وسى جۇمىسقا ازيا ەلدەرىن تارتۋ ءمۇمكىندىگى ماكسيمالدى تۇردە ماڭىزدى ورىنعا يە. ماتەريكتىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاماشىسى جانە ءۇيلەستىرۋشىسى بولا الادى. ەلىمىز ورتالىق ازيالىق مەملەكەت بولا تۇرا جانە كورشى ەلدەردىڭ ەرەكشەلىگىن تۇسىنە وتىرا, ءوزارا قاۋىپسىزدىك پەن قۇندىلىقتارىن جۇزەگە اسىراتىن وزىنشە ءبىر ينتەرفەيس بولادى. بۇل جەردە ەۋرازيالىق كوپىردىڭ – باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى قۇندىلىقتارىن قوساتىن كوپىر دوكتريناسى اسا ماڭىزدى. ول كوپىر قازاقستان بولادى. وسىدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ وركەنيەت سەرىكتەستىگى تۋرالى يدەيالارى قازىرگى الەمنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەدى.
ادامزات كۇشىمەن شەشىلەتىن ماڭىزدى ءماسەلەلەر ىشىندە ەڭ ماعىنالىسى ەنەرگيا ءوندىرۋ. «ادامزات ءۇشىن كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر اراسىندا ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق داعدارىس ماسەلەسى, تەڭەستىرىلگەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك قۇرۋ جانە قورشاعان ورتانى ساقتاۋ مۇمكىندىگى سەنىمسىزدىككە اكەلەدى», دەپ جازادى ن.نازارباەۆ ءوز كىتابىندا. مەنىڭشە, ول وسى ويىمەن ءبارىمىزگە جالپى مىندەت جۇكتەيدى. بۇل مىندەتتى الەمدىك قوعامداستىق بىرىگىپ شەشۋى ءجون. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز چەرنوبىل مەن ونىڭ زارداپتارىن ەستەن شىعارعانىمىز جوق. ال ەندى جاپونياداعى اەس رەاكتورلارى ءالى كوپ جىلدار بويى قورشاعان الەم ءۇشىن قاۋىپتىڭ نەگىزگى وشاعى بولىپ قالا بەرەدى. ستانساداعى رادياتسيا دەڭگەيى نورمادان 100 ەسە اسادى. اەروزولدىڭ مۇحيتقا ەنۋى الەمدىك قوعامداستىقتا ءار ءتۇرلى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە اكەلەدى. سونىمەن قاتار, راديونۋكليدتەردىڭ تەڭىز ازىق-ت ۇلىگى ارقىلى ادامعا بەرىلۋ قاۋپى بار. بۇزىلۋ ارەكەتىن پلۋتوني تۋعىزادى, ونىڭ جارتىلاي جوعالۋىنا 26 مىڭ جىل كەرەك. بۇل اپات اسەرىنەن الەمدى نە كۇتىپ تۇرعانىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن.
قازىرگى كەزدە الەمدە 191 اتوم ستانساسى جۇمىس ىستەيدى, ولار بارلىق ەلەكترەنەرگياسىنىڭ 14%-ىن وندىرەدى. ءداستۇرلى ورگانيكالىق وتىندى جاعۋدىڭ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ارقىلى اتومنان باس تارتۋ جەر شارىندا 0,5 ميلليون توننا كومىرقىشقىل گازى كەمۋىنە اكەلەدى. ال اتوم ستانساسى بولسا, الەم بويىنشا سالىنىپ جاتىر. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا 2030 جىلعا قاراي 40 يادرولىق بلوكتى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. بىراق, بولاشاقتا ادامزات يادرولىق ارسەنالدى «بەيبىت» اتومعا كوشىرۋدى شەشۋگە ۇمتىلاتىنى انىق. باسقا بالاما جوق.
2010 جىلعى ەكونوميكالىق فورۋمدا ن.نازارباەۆ ەنەرگيا-ەكولوگيالىق وركەنيەت سەرىكتەستىگى ستراتەگياسى نەگىزدەرىنە جاڭا تارماقتار قوستى. بۇلار ونىڭ كىتابىندا جازىلعان ماسەلەلەر, ول ءوز ويىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «الەم جاڭا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالارعا, ولاردى تەز ارادا اۋىستىرۋعا جانە كەڭ تۇردە جاڭاشا ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋعا ءزارۋ. قازاقستان جاڭا ەكولوگيالىق دەكلاراتسيا قۇرۋ باستاماسىن ۇسىندى, مۇنى ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرى اراسىنداعى «جاسىل كوپىر» دەپ اتايدى. بۇل ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن «جاسىل ەكونوميكانى» قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇردىسىن جاقىنداتۋعا جانە جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى».
قازىرگى كەزدە كادىمگى لاندشافتتى قورعاۋ ءماسەلەسى وتكىر ماسەلە بولىپ وتىر. ماسەلەنىڭ ماڭىزدى بولىگى ولاردىڭ بولاشاقتا دامۋىنا بولجام جاساۋ, تابيعاتتا بار تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ, ادام ارەكەتى اسەرىنەن بولعان كەلەڭسىز جاعدايلاردان كەيىن ونى قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى. قالاي دا تابيعاتتىڭ ەتيكالىق, ەستەتيكالىق, مادەني قۇندىلىقتارىن نازارعا الىپ, فلورا مەن فاۋناعا ادامداردىڭ قايىرىمدى قاسيەتىن قالىپتاستىرۋمىز كەرەك. تابيعات جانە اينالامىزداعى ءتىرى ءنارسەلەر جەردە ءومىر سۇرۋگە تولىق قۇقىعى بار. بۇل جاعدايدا ادامنىڭ ميسسياسى جەكە ەكسپانسيانى شەكتەۋمەن قاتار, تابيعي ارتۇرلىلىكتى قورعاۋ بولۋى ءتيىس. بىراق داعدارىس كەزەڭىندە باسقا دا وتكىر تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ءتارتىپ ماسەلەلەرىمەن بايلانىستى تابيعي اپاتتار بولىپ جاتادى. سوندىقتان دا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا جاھاندىق ءوزارا ارەكەتتى نىعايتۋ بويىنشا دەرەۋ شارالار قولدانۋىمىز كەرەك. ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تابيعي وتىندى قولدانۋ جەدەلدىگىنە ءوز تۇزەتۋىن ەنگىزدى.
ن.نازارباەۆ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە ونىڭ تولىق عىلىمي تراكتات ەكەندىگى مويىندالدى. سوندىقتان مونوگرافيا, ەش كۇمانسىز, ءوزىنىڭ جالعاسىن تابادى. قازىرگى كەزدە ادامزات ءبىر جاعىنان يادرولىق قارۋعا دەگەن جەككورىنىشتى سەزىمىن بىلدىرسە, ەكىنشى جاعىنان بەيبىت اتومنىڭ جاسامپازدىق كۇشىن دە تۇسىنەدى. بۇل سەزىمدەر پروپورتسياسى اسا ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, يادروسىز الەم جاساۋ جانە ونى دامىتۋ يدەياسى تۋرالى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى دا اسا ماڭىزدى.
ادامزاتقا قاۋىپسىز دامۋ ستسەناريى قاجەت. سوندىقتان حالىقارالىق قۇقىق نىساندارىنا قارىم-قاتىناسىمىز قانداي بولسا, جەردەگى ەنەرگەتيكا مەن ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە دە سونداي قارىم-قاتىناستا بولۋىمىز كەرەك. جالپى, الەمدىك بەتالىستى مىناداي جاعدايدا, ياعني شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى قۇقىقتار مەن مىندەتتەردىڭ تەڭ بولىنبەۋىن, ونىڭ ۇستىنە شىعىس الەمدىك مۇناي قورىنىڭ 2-دەن 3 بولىگىن الىپ جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرۋ كەرەك.
بولاشاق جاھاندىق قۇقىقتى جاساۋدا ەنەرگەتيكا مەن ەكولوگيانى رەتتەۋ بولىگىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ ءنورماتيۆتى قۇقىقتىق بازاسى قىزمەت ەتە الادى. وسىعان بايلانىستى ولار جيناعان ءتاجىريبەنى الەمدىك دەڭگەيدە قولدانۋ پەرسپەكتيۆاسى مەن مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ كەرەك. تەحنوگەندى اپات پەن توتەنشە جاعدايلار تۋعان كەزدە, حالىق دەنساۋلىعى مەن ەكولوگياعا زيان تيگىزگەنى ءۇشىن حالىقارالىق سانكتسيا مەن وتەماقىنى قوسا وتىرا, ەل جاۋاپكەرشىلىگىن جاھاندىق انىقتاۋدا, الەمدىك قوعامداستىق الدىندا, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتتەرى نەگىزىندە بۇل قۇجاتتىڭ جاسالۋ ۋاقىتى مەن قاجەتتىلىگى پايدا بولدى.
ءار توپتاعى جانە دامۋدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيىندەگى ەۋروپا, امەريكا, ازيا – تىنىق مۇحيت ەلدەرىنىڭ, افريكا ەلدەرىنىڭ ءوزارا ۇنقاتىسۋى وسىنداي زاڭ شىعارۋشى قۇجات بازاسىندا عانا مۇمكىن بولادى. سوندىقتان قازىرگى الەمنىڭ شىنايىلىعى مەن قيىندىعىن, ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق قۇقىقتاردىڭ ءبارىن تەگىس قامتي الاتىن پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق قۇجاتتى, مەن ونى جەر وركەنيەتىنىڭ كونستيتۋتسياسى دەر ەدىم, قابىلداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسۋىمىز كەرەك.
حۋساين ۆاليەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.