وسىدان ءتورت-بەس اي بۇرىن وسكەمەندەگى ا.پۋشكين اتىنداعى كىتاپحانادا بەلگىلى قىلقالام شەبەرى, «ەگەمەندە» قىزمەت ىستەيتىن ايداربەك عازيزوۆپەن كەزدەسۋ وتكەن-ءدى. ارىپتەسىمىز كەزدەسۋگە وزىمەن بىرگە كىشكەنتايىنان ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن, بۇگىندە وسى قالادا ادۆوكات بولىپ ەڭبەك ەتەتىن سىنىپتاسى ەرسىن مولدامجاروۆتى ەرتە كەلىپتى. ەل, جەر تاريحىنا بەي-جاي قارامايتىن, اڭگىمەشىل كىسى ەكەن. كەزدەسۋ اياقتالعاننان كەيىن ءارتۇرلى تاقىرىپتار جونىندە پىكىر الماسىپ, ءبىر ءسات اڭگىمەمىز تاريحي ەسكەرتكىشتەر جايىنا ويىسقاندا ەرسىن اعامىز كەزىندە كۇرشىم اۋدانى اۋماعىندا, ەرتىستىڭ ساعاسىندا كۇن وبسەرۆاتورياسى بولعانى, قازىر ول سۋ استىندا جاتقانى تۋرالى ايتقاندا ەلەڭ ەتە قالعان ەدىك.
جاقىندا ول كىسىمەن ارنايى كەزدەسىپ, كۇرشىمدەگى كۇن وبسەرۆاتورياسى تۋراسىندا كەڭىرەك اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. «التاي, قىتايداعى تيبەت تاۋلارى كونە تاۋلارعا جاتادى. بۇل جەردە تىرشىلىك ەرتە باستالعان. ادامزات تا ەرتە جايلاعان. وكىنىشتىسى سول, التاي تاۋلارى ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىس زەرتتەلمەي جاتىر. التاي تاۋلارى عانا ەمەس, وڭىرىمىزدە ءالى دە ءجوندى زەرتتەلمەي, نازار اۋدارىلماي كەلە جاتقان مەكەندەر جەتەرلىك. كەزىندە اكەم ءۇش كلاستىق ءبىلىمى بولسا دا مەنى اتىنىڭ ارتىنا مىنگەستىرىپ الىپ, تاۋ-تاستى ارالاتىپ, «مىنا جەردە اناداي تاۋ بار, انا جەردە مىناداي تاس تۇر» دەپ جەردىڭ تاريحىن ساناما قۇياتىن. سونى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوقپىن» دەپ اڭگىمەسىن تاۋ-تاستان باستاعان اعامىز ودان ءارى سۋ استىنداعى «سۇراۋسىز» قالعان تاريحىمىزعا قاراي ويىسقان.
ەرسىن مولدامجاروۆتىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە كۇرشىم وزەنىنىڭ ەرتىسكە قۇيار تۇسىندا (قۇيعان اۋىلىنىڭ ماڭى) جەتى بولىكتەن تۇراتىن كۇن وبسەرۆاتورياسى بولىپتى. سول جەردە وتكەن عاسىردىڭ 60-65 جىلدارى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. الايدا بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى قازبا جۇمىستارى توقتاتىلۋى سەبەپتى كۇن وبسەرۆاتورياسى سۋ استىندا قالعان دەسەدى. «قازبا جۇمىستارىمەن شۇعىلدانعان ورىس عالىمدارى «جارتى جىل مۇرسات بەرىڭىزدەرشى, ءبىز مىنا جەردى اياعىنا دەيىن زەرتتەپ الايىق» دەپ «گوسپلانعا» (مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى) حات جازعان دەيدى. بىراق «گوسپلان» وعان قاراسىن با؟ ولارعا ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحى ماڭىزدى ەمەس, جوسپاردى ورىنداۋ ماڭىزدى بولسا كەرەك. ءسويتىپ الگى تەكشە سۋ استىنا كەتىپ قالعان. ەستۋىمشە, ءنوۆوسىبىر قالاسىنىڭ ءبىر جەرىندە قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى ساقتالعان دەيدى. ۋنيۆەرسيتەتىندە مە ەكەن, مۇراعاتىندا ما ەكەن؟ بۇل كۇن وبسەرۆاتورياسىنىڭ جاسى 4,5-5 مىڭ جىل بولۋى ابدەن مۇمكىن. 5 مىڭ جىل بۇرىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز كۇن وبسەرۆاتورياسىن سالاتىنداي, كۇندى, جۇلدىزدى ەسەپتەيتىندەي جاعدايدا بولسا, وندا سول ماڭايدان ەلدى مەكەن نەمەسە قالا دا تابىلىپ قالار, بالكىم. وسىنى كۇرشىمدەگى بيلىك باسىنداعى, وزگە دە ازاماتتارعا ايتقانىمدا ەشقايسىسى سەنبەدى. بۇل – مەنىڭ اشىپ وتىرعان جاڭالىعىم ەمەس, قۇندى جادىگەر تۋرالى ەۆگەني كۋرداكوۆتىڭ «اقباۋىر» دەگەن كىتابىندا دا جازىلعان», دەيدى ەرسىن مولدامجاروۆ.
راسىندا, 1940 جىلى رەسەيدىڭ ورىنبور قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن, كەيىن وسكەمەندە تۇرىپ, قىزمەت اتقارعان اقىن, جازۋشى, سۋرەتشى ەۆگەني كۋرداكوۆ 2008 جىلى جارىق كورگەن «اك-باۋر: تاينى ي وتكرىتيا» اتتى كىتابىندا كۇن وبسەرۆاتورياسى جايىندا جازادى. اۆتور كۇن وبسەرۆاتورياسى تۋرالى جازباس بۇرىن التايدىڭ زەرتتەلۋىنە دە از-كەم توقتالىپ: «ابىروي بولعاندا التايعا ءىرى عالىمدار دۇرىس نازار اۋدارماي جانىنان ءوتىپ كەتتى, تەك ارحەولوگ س.چەرنيكوۆتىڭ ءۇش بارلاۋ ەكسپەديتسياسى جۇمىس ىستەدى. جۇمىس ىستەدى دەگەن اتى عانا. چەرنيكوۆ سول كەزدە وڭىردەگى 3045 نىساندى تىركەۋگە العانىمەن, كەيىن قايىرا تەكسەرگەندە, ولاردىڭ سانى ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيتىلگەنى انىقتالعان», دەي كەلە, سول زاماندا استروارحەولوگياعا مۇلدە ءمان بەرىلمەگەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.
ال ەۆگەني كۋرداكوۆ كۇرشىمدەگى كۇن وبسەرۆاتورياسىن ءوز پايىمىنشا قۇيعان استروكەشەنى دەپ اتاپتى. اۆتوردىڭ ويىن سول قالپىندا جەتكىزۋ ءۇشىن ءۇزىندىنى ورىسشا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. «پوتومۋ, كوگدا نا بەرەگۋ بولشوگو زاليۆا نا يرتىشە ۋ پوسەلكا كۋيگان سرەدي درەۆنەگو كۋرگاننوگو پوليا س كولتسەۆىمي كامەننىمي ۆكلادكامي يا سوۆەرشەننو سلۋچاينو وبنارۋجيل سلوۆنو بى پريتسەل يز دۆۋح مەگاليتوۆ, چەرەز كوتورىي پروسماتريۆالاس ۆيزيرنىە گريادى كامنەي, رازبەگايۋششيەسيا پو ۆوستوچنومۋ فرونتۋ گوريزونتا. يا نە سرازۋ پونيال, چتو ەتو درەۆنىي كالەندارنىي استروكومپلەكس». وسىلاي دەيدى دە جاقشا ىشىنە: «نۋجنو سكازات, چتو گورازدو پوزجە پەرەسموترەۆ سيومكي مەستنوستي, يا پونيال, چتو حوتيا ۆ پرينتسيپە يا ي رازگادال سيستەمۋ ەتوگو مەگاليتيچەسكوگو ۋسترويستۆا, ساكرالنىي سمىسل يا ەگو ۆ تو ۆرەميا ەششە نە پونيمال» دەپ جازادى («اك-باۋر: تاينى ي وتكرىتيا», وسكەمەن, 2008 جىل, 24-بەت). سونىمەن قاتار جازۋشى استروكەشەننىڭ سىزباسىن دا ۇسىنىپ (25-بەتتە), كۇرشىمدەگى كۇن وبسەرۆاتورياسى تۋرالى الماتىدا شىعاتىن «پروستور» جۋرنالىنىڭ 1989 جىلعى №11 نومىرىندە «كولەسنيتسا سولنتسە» دەگەن تاقىرىپپەن وچەرك جارىق كورگەنىن ايتادى. الايدا ە.مولدامجاروۆ بۇل ماقالا «پروستور» جۋرنالىندا شىقپاعانىن, باسىلىمدى قانشا رەت قاراپ, تابا الماعانىن, وچەرك «عىلىم جانە ءومىر» جۋرنالىندا باسىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجامىن جەتكىزدى.
ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى