ايىم دا سەن, عاليا, كۇنىم دە سەن...

اڭگىمە قىزعان تۇستا جەڭ­گە­مىزگە «انا ءبىر دۇنيەنى جالعاپ جىبەرشى» دەپ كونەتوز قوڭىر پاپكانى الدىردى. اشتى. ىشىنەن اق جامىلعان ايەلدىڭ فوتوسىن الىپ شىقتى. – مىناۋ, – دەدى: «اتاقتى بالۋان شولاققا «ايىم دا سەن, عاليا, كۇنىم دە سەن...» دەپ ءان سالدىرعان عاليانىڭ سۋرە­تى. وسى دۇنيەنى وزىڭە بەرەيىن دەپ شا­قىرىپ ەدىم. كادەگە جارا­تار­سىڭ».

بۇل جادىگەردى وكەڭە 1995 جىلى بەلگىلى كاسىپكەر مارات نا­بيەۆ اكەلىپ بەرگەن ەكەن. سۋ­رەتتى العاش رەت 1996 جىلى اعا­مىز ءوزى باسقارعان وبلىس­تىق گازەتتە جاريالاپتى. جوعارىداعى مارات اسكەن ۇلى 1987 جىلى اقمولا وبلىسى بۇلاندى اۋدانى (بۇرىنعى ماكينكا), تاستىوزەكتەگى بالۋان شولاقتىڭ زيراتىن تاۋىپ, باسىن كوتەرگەن ابزال ازامات.

قازىر وكەڭ جوق. 2010 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ابزال اعانىڭ اماناتى رەتىندە سۋرەتتىڭ كوشىرمەسى بىزدە قالدى. كەيىنگى كەزدە بۇل فوتونى اندا-مىندا جاريالاۋشىلار كوبەيدى. كورگەن سايىن وكتيابر قايىر ۇلى اقساقالدىڭ اماناتى ەسكە ورالادى.

وكەڭ شىن مانىندە ارقا وڭىر­ىنە قاتىستى تاريحي وقيعا­لار­عا ءجىتى نازار اۋداراتىن ادام ەدى. سو­نىڭ ءبىر دالەلى – وسى سۋرەت. وكتيابر اعا بۇل جادىگەردى ماعان اما­نات­تاي وتىرىپ, عالياعا قا­تىس­تى ءوزى بىلەتىن وقيعالاردى اي­تىپ ەدى. سودان ەسىمدە قالعانى, تو­عىز جولدىڭ تورابى اقمولادا قىر قازاقتارىنىڭ ساۋداسىن ورتا­قتاستىراتىن سۇلتاناي قامزا دەگەن نوعاي بولىپتى. ونىڭ ساۋداسىن جۇرگىزەتىن ءتۇبى جاڭاارقالىق تىلەۋ اتتى داۋلەتتى قازاق ەكەن. ونىڭ ۇلكەن ايەلىنەن عاليا, ءمارزيا اتتى ەكى قىز تۋعان. مىنا فوتوداعى عاليا وسى.

ودان كەيىن اكادەميك-زەرت­تەۋ­شى احمەت جۇبانوۆ «زامانا بۇل­بۇلدارى» اتتى مونوگرافياسىندا ەرتەرەكتە الماتىلىق ماكۋرا ەسىلباەۆادان جازىپ العان مالىمەتتى كەلتىرەدى. وندا: «عاليا قارا سۇرلاۋ كەلگەن, ات جاقتى, بەتىندە ازداعان شەشەك داعى بار, جانارى وتكىر, سوزگە شەشەن, وڭ قولىنان ونەر تامعان شەبەر ادام بولعان. ءبىر كەمشىلىگى القىمىندا شەشەكتەن قالعان داق كوپ بولعاندىقتان, تاماعىن ورامالىمەن قىمتاپ بايلايتىن ادەتى بار» دەلىنگەن ەكەن. وسى دەرەكتى مىنا سۋرەتتەن دە بايقاۋعا بولاتىن سياقتى.

ءسويتىپ بالۋان شولاق اتا­مىز­دىڭ ءانى ارقىلى عاليا اپامىز دا تاريحتا قالدى. 1998 جى­لى س.وسپانوۆ قۇراستىرىپ باس­تىرعان «بالۋان شولاق» اتتى كى­تاپ­تان «عاليا» ءانىنىڭ التى ءتۇر­لى نۇسقاسىن كورۋگە بولادى. نە­گىزى بۇل ءان تۋرالى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: ««عاليا» ءانى – ءاننىڭ تورەسى. ۇلكەن جۇرەكتەن, شىن سەزىمنەن تۋعان دۇنيە... بىراق بابىنا كەلتىرىپ ورىنداۋ كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى», دەپتى. (ا.جۇبانوۆ «زامانا بۇلبۇلدارى» الماتى, 2001 ج, 134-ب).

راسىندا وسى ءبىر ۇلكەن سەزىم­نەن تۋعان ءاننىڭ اۆتورى مەن كەي­ىپكەرىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى جاي­لى جوعارىداعى وكتيابر اعا­مىز­دان ەستىپ, قاعازعا تۇسىرگەن دە­رەككە ۇڭىلسەك, ءدال وسى تۇستا بالۋان شو­لاق اتامىزعا ورىستار جو­عال­­تقان سەكسەن وگىزدىڭ جالاسى جا­بىلىپ, قاماۋعا الىندى. ال عا­لياعا «شولاق پالەن جىلعا سوت­تالىپ, جەر اۋدارىپتى» دەگەن جاڭ­ساق حابار جەتەدى. ءسويتىپ اپامىز اتا-اناسىنىڭ نۇسقاۋىمەن ەسەنجولدىڭ قاناپياسىنا توقالدىققا بارادى. بۇل اداممەن دە ءدام-تۇزى جاراسپاي سەمەيلىك قالي دەگەن جىگىتكە شىعادى. ءسويتىپ جۇرگەندە تۋبەركۋلەز دەرتىنە شالدىعىپ, 1922 جىلى قايتىس بولىپ, مۇردەسى قازىرگى ەلوردانىڭ «جاستار» شاعىن اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان ەسكى زيراتقا جەرلەنەدى. ەكى جىلدىڭ الدىندا ءبىر توپ قازاق جاستارى مارقۇم اپامىزدىڭ جامباسى تيگەن نۇكتەنى تاۋىپ, باسىنا جاڭادان بەلگى ورناتتى.

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»