كورەي تۇبەگىندە قاۋىپ بۇلتى سەيىلىپ كەلەدى

ءبىر قۋانىشتىسى, سوڭعى ۋاقىتتاردا وسىنداعى شيەلەنىستىڭ ءتۇيىنى ءسال دە بولسا تارقاتىلىپ الەمگە جاعىم­دى جاڭالىقتار تارالا باستادى. سونىڭ ىشىندە كحدر كوشباسشىسى كيم چەن ىننىڭ وڭتۇستىك كورەياداعى قىسقى وليمپيا ويىندارىنا وڭ كوزبەن قاراپ, اشىلۋ سالتاناتىنا سولتۇستىك كورەيانىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى دەلەگاتسياسىنىڭ قاتىسۋىنا مۇرسات بەرگەنى, ودان وڭتۇستىك كورەيا دەلەگاتسياسىن قابىلداعانى, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپقا كەزدەسۋ جايلى ۇسىنىس تۇسىرگەنى جانە ەڭ سوڭىندا ءوزىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا استىرتىن كەلىپ, سي تسزينپينمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنى – وسىنىڭ ءبارى بەيبىتسۇيگىش الەمگە جىلى ساياسي اعىس­تار اكەلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى تومەندە ءبىرتۇتاس ەلدىڭ ەكىگە جارىلۋ تاريحىنا توقتالىپ وتپەكپىز.

1910-1945 جىلدارى كورەي تۇبەگى تۇتاسىمەن جاپونيانىڭ كولونيال­دىق يەلىگىندە بولدى. 1945 جىلى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جاپونيا جەڭىلگەندە تۇبەكتىڭ 38-ءشى پاراللەلدەن جوعارعى سولتۇستىك بولىگى كسرو-نىڭ, ال وڭتۇستىك بولىگى اقش-تىڭ ىق­پا­لى­نا ءتۇستى. ەكى جاقتىڭ كولەمدەرى ءبىر­شاما تەڭ, سولتۇستىك 121 مىڭ شارشى شاقى­رىم, حالقىنىڭ سانى قازىر 25 ميلليونعا جۋىق ادام, ال وڭتۇستىك 99,7 مىڭ شارشى شاقىرىم, حالقىنىڭ سانى قازىر 51 ميلليونداي.

كوپ ۋاقىت ىرعاسقاننان كەيىن ەكى الىپ ءوز قول استىنداعى بولىكتەر­دەن 1948 جىلى ءبىرى سوتسياليستىك, ءبىرى كاپيتاليستىك جۇيەسى بار ەكى مەملەكەت قۇردى. مىنە, سودان بەرى كورەي حالقى ەكى ءتۇرلى جۇيەمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ەكى بولىك تە تۇبەكتى بىرىكتىرىپ, ءوز جۇيەسىن تۇتاستاي ورناتۋعا تىرىستى. تەكەتىرەس 1950 جىلى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ, 1,3 ملن ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ءۇش جىلدىق سوعىسقا اينالدى. ءبىرىن كسرو مەن قىتاي, ەكىنشىسىن اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى قولداعان ەكى جاق تا جەڭىسە الماي, سول 38 پاراللەلدەگى شەكارامەن ءالى كۇنگە ءبولىنىپ تۇر. دەموكراتيالىق مۇراتتاردى تۇتىنعان وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەكونوميكاسى قار­قىندى دامىپ, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا­داعى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالسا, جوسپارلى ەكونوميكاعا كەپ­تەلىپ قالعان سولتۇستىك كورەيانىڭ ەكو­نو­ميكالىق دامۋى تومەن. الايدا ول دا ءبىر كەزدە كسرو-نىڭ ىقپالىنداعى سوتسيا­ليستىك لاگەر ەلدەرىنىڭ ىشىندە ال­دىڭعى قاتارلى ەكونوميكانىڭ ءبىرى بولعان. بۇل ەلدىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى «چۋچحە» دەپ اتالادى, بۇل ء«وز كۇشىڭە عانا سەن» دەگەن ماعىنانى بەرەدى.

سولتۇستىك كورەيانى قۇرىلعان كۇنى­نەن كيم ير سەن باسقاردى, 46 جىل وكىمەت باسىندا وتىرعان ول دۇنيەدەن وتكەن­دە ورنىنا بالاسى كيم چەن ير وتىردى. ول ءبىرشاما پروگرەسشىل تۇلعا بولدى. 2002 جىلى رەفورما جاريالاپ, ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى دەۆالۆاتسيالاندى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا بۇرىنعى ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتار تاراتىلىپ, وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار قۇرىلدى. ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيا اعىلىپ, ءبىر قىتايدىڭ ءوزى عانا 2004 جىلى 200 ملن اقش دوللارىنا تەڭ ينۆەستيتسيا قۇيدى. 2007 جىلى ەكى كورەيا مەملەكەتتەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى كەزدەسىپ, بۇۇ-دان بىرىگۋگە ىقپال ەتۋدى سۇراعان قارار قابىلدادى. بىراق بۇل باستاما شەشىمىن تاپپاي قالدى. ال 2011 جىلى اكەسى كيم چەن ير قايتىس بولعاننان كەيىن وكىمەت باسىنا ونىڭ بالاسى, قازىرگى پرەزيدەنت كيم چەن ىن كەلدى.

90-شى جىلداردىڭ باسىندا سو­تسيا­ليستىك لاگەردىڭ تاراۋىمەن سىرت­قى كۇشتەردىڭ ەلدى دەموكراتيالاندىرۋ, ادام قۇقىن ساقتاۋ سياقتى قاتاڭ تالاپتارىنا قارسى كحدر قارۋلانۋدى كۇشەيتتى, سونىڭ ىشىندە زىمىراندى-يادرولىق باعدارلاماسىن دا باستادى. بۇل ارميانىڭ شىعىنىن شامادان تىس ارتتىرىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىن توقىراتتى, سونىمەن بىرگە حالىقارالىق وقشاۋلانۋعا سوقتىردى. وسى جىلداردا تابيعي اپات تا ورىن الىپ, سونىڭ سالدارىنان استىق شىقپاي, اشتىق بولىپ, ول شامامەن ميلليوننان ارتىق ادامنىڭ ءومىرىن جالمادى.

كحدر-دىڭ يادرولىق قارۋ مەن ونى جەتكىزەتىن زىمىرانداردى ازىرلەۋ باعدارلاماسى 2005 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بارشا الەمنىڭ, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قارسىلىعىنا قاراماي 2006 جىلدىڭ كۇزىندە يادرولىق قارۋىن العاش رەت سىناقتان وتكىزدى. 2009 جىلى ولاردىڭ قۋاتىن 10-نان 20 كيلوتونناعا دەيىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن كورسەتتى. بۇل 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان بوم­با­نىڭ قۋاتىمەن بىردەي دەگەن ءسوز. 2016 جىلى سۋتەگى بومباسىن دا سىنادى. كەلەسى 2017 جىل بويى قۇرلىقارالىق-بالليستيكالىق زىمىراندارىنىڭ شاماسىن بايقاپ كوردى. قازىر بۇل ەلدىڭ «حۆانسون-14» بالليستيكالىق زىمىرانى قۇرىلىقارالىق قاشىقتىقتارعا جەتەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.

كحدر وكىمەتى بيىلعا دەيىن ءوزى­نىڭ وڭتۇستىكتەگى قانداستارىمەن ۇنەمى جاۋلىق قاتىناستا بولدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ەكى جاقتىڭ دا تۇبەككە تۇبەگەيلى بيلىگىن جۇرگىزۋ ماق­ساتىن­دا جاتىر. شەكارا ماڭىندا ۇنەمى قارۋلى قاقتىعىستار بولىپ تۇردى. ماسەلەن, 2014 جىلدىڭ 10 قازانىندا وڭتۇستىككورەيالىق قوعامدىق ۇيىمدار سولتۇستىك كورشىلەرىنە قاراي شەكارادان اسىرىپ, ۇراندار مەن ناسيحات­تار جازىلعان شارلار ۇشىرعاندا كحدر ساقشىلارى زەڭبىرەكتەردەن وق اتتى, وڭتۇستىككورەيالىقتار دا وقپەن جاۋاپ قايتارعان. 2015 جىلدىڭ 21 تامىزىندا اقش پەن وڭتۇستىك كورەيا اسكەرلەرىنىڭ جاتتىعۋلارى بولعاندا بۇدان قاتتى قاۋىپتەنگەن كيم چەن ىن اسكەرىنە تولىقتاي دايىندىق ساپىنا تۇرۋعا بۇيرىق بەردى. ال 2016 جىلدىڭ مامىر ايىندا بولعان كورەي ەڭبەك پارتياسىنىڭ جەتىنشى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە: «امەريكا يمپەراليزمى مەن وڭتۇستىككورەيالىق سوعىسقۇمارلار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قارسى اگرەسسيا جاسايتىن بولسا ولارعا اياۋسىز تويتارىس بەرەمىز», دەپ دوق كورسەتتى.

كحدر-عا قاتىستى اقش ءبىرشاما ۇستەمدىك ساياساتىن ۇستانىپ كەلدى. اسىرەسە كىشى دجوردج بۋشتىڭ تۇسىندا ەكىجاقتى قاتىناس شيرىعىپ كەتتى. وعان دەيىن ب.كلينتون پرەزيدەنت بولعاندا كەلىسىلگەن شارتتار تارك ەتىلدى. بۇل تەكەتىرەس كحدر يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزگەننەن كەيىن ءتىپتى ۋشىعا ءتۇس­تى. چۋچحە ۇستانىمىنا بەرىك بولعان كحدر, قالاي دەسەك تە, وزىمەن ۇستەمدىك­پەن سويلەسۋدى بۇگىنگى كۇنى تارك ەتكەنى انىق. يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزگەن سوڭ كۇش قولدانۋ جوسپارىنىڭ دا ك ۇلىن كوككە ۇشىرعانىن بۇكىل الەم كورىپ وتىر. سوندىقتان بارلىق ماسەلە تەك كەلىس­سوزدەر ۇستەلىندە شەشىلۋگە ءتيىستى. سول­تۇس­تىك كورەيادا ادام قۇقىن اياققا باسۋ سياقتى دۇنيەلەر ورىن الىپ جات­قانىن الەمدىك باق ءجيى جازادى.

جوعارىدا كيم چەن ىن اقش پرە­زيدەنتى دونالد ترامپقا كەزدەسۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانىن ايتقان بولاتىنبىز. بي-بي-سي-ءدىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا كەزدەسۋ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا بولۋى مۇمكىن, بىراق بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشى ر.تيللەرسون ونىڭ مەرزىمى بەلگىسىز ۋاقىتقا ۇزارتىلۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتقان. وسىعان دەيىن ەكى ليدەر دە ءبىر-ءبىرىن اۋىر سوزدەرمەن ايىپتاعان ەدى, ەندى سوعان قاراماستان كەزدەسۋگە تالپىنىس جاسالعانىن الەمدىك باق تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا دەپ باعالاۋدا.

ارينە اقش-تىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى تالابىنا سايكەس كحدر دا سالماقتى تالاپتار قوياتىنى ءسوزسىز. ولاردى شەشۋگە كوشباسشىلاردىڭ سايا­سي كۇش-جىگەرى قانشالىقتى جەتە­تىنىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى. بىراق قالاي بولعاندا دا بۇرىن كحدر-دىڭ ەش­قان­داي ليدەرىمەن كەزدەسپەگەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ كەلىسسوز ۇستەلىنە وتى­را­تىندىعى الەمدىك ساياساتتاعى ۇتىمدى قادام بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ساياساتكەرلەر مەن ماماندار الەمدىك باق-تاردا جارىسا جازىپ جاتىر.

بولاشاق كەزدەسۋدى قىتاي تاراپى دا قولداپ, رەسمي ۇستانىمىندا كورەي تۇبەگىن يادرولىق قارۋدان تازارتۋ جولىندا ەكى جاق تا ساياسي كۇش-جىگەر تانىتۋى كەرەك دەپ جاريالادى.

ايتا كەتەتىن جايت, كيم چەن ىننىڭ اقش پرەزيدەنتىن كەلىسسوز ۇستەلىنە شاقىرعان ۇسىنىسىن وڭتۇستىك كورەيانىڭ رەسمي دەلەگاتسياسى جەتكىزدى. وسى دەلەگاتسيانى قابىلداعاندا كحدر كوشباسشىسى الگىندەي ۇسىنىس ايتقان. سونىمەن بىرگە ۇسىنىستا ول يادرولىق سىناقتار مەن زىمىرانداردى ۇشىرۋ ىستەرىنەن تىيىلا تۇراتىنىن دا جەتكىزگەن.

ال كحدر مەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتتەرى 27 ساۋىردە كەزدەسەتىندىگى تۋرالى وڭتۇستىككورەيالىق اقپارات اگەنت­تىگى «رەنحاپ» جاريا ەتتى. بۇل كەز­دەسۋدىڭ دە باستاماشىسى كحدر كوش­باس­شىسى بولعان ەدى. ول ءوزىنىڭ قىسقى وليمپيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان دەلەگاتسياسى ارقىلى وسى سالەم­دى وڭتۇستىككورەيالىق ارىپتەسىنە جەت­كىزگەن. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ دايىندىق راۋندى 4 ساۋىردە باستالادى.

ال جۋىردا تاعى ءبىر يگىلىكتىڭ نىشانى ەستى. كيم چەن ىن 2005 جىلدان بەرگى 13 جىلدا ءوز ەلىنە تابانى تيمەگەن وڭتۇستىككورەيالىق ونەرپازداردىڭ كونتسەرتىنە قاتىسىپ, مۋزىكانتتاردىڭ ونەرىنە تانتىلىگىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە جالپى كورەي ونەرىنىڭ ورلەي بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ايتتى.

قورىتا ايتقاندا, كورەي تۇبەگىندە قاۋىپ بۇلتى سەيىلىپ كەلە جاتقانداي. كحدر مەن اقش كەلىسسوزدەرىنەن الەم زور ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ەرەگىستىڭ ەشقانداي تابىسقا جەتكىزبەيتىنى, كەرىسىنشە باردان ايىرىپ, باقتى قاشىراتىنى, تەك بەيبىت كەلىسىمدەر ەكىجاقتى دا, كوپجاقتى دا ۇتىس­تىڭ كەپىلى ەكەنى انىق. وسى تۇر­عى­دان كەلگەندە باۋىرلاس قوس ەلدىڭ ورتاق مامىلەگە كەلىپ, ءتىل تابىسۋىنا, قاقتىعىس قاۋپىنىڭ تارقاۋىنا كۇللى الەم, بارشا ادامزات مۇددەلى.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان»