بانكتەر, تەڭگە باعامى, كريپتوۆاليۋتالار جانە باسقا دا ماسەلەلەر تۋرالى

حالىقپەن ءداستۇرلى اۋقىمدى ينتەراك­تيۆتى اڭگىمە قۇرۋ – ۇلتتىق بانكتىڭ جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىراتىن, ماسەلەنىڭ اشىقتىعى مەن بول­جامدىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان سايا­ساتىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. ەلدىڭ باس بانكى­نىڭ باسشىلىعى ازاماتتاردىڭ بارلىق سۇ­راق­تارىنا اشىق تا شىنايى جانە كاسىبي تۇر­عىدان جاۋاپتار بەرىلگەن جاعدايدا ءتۇر­لى اڭگىمەلەر مەن وسەك-اياڭدارعا جانە باسقا دا جەل سوزدەرگە ورىن قالمايدى دەگەن قاعيدات­تى نەگىزگە الادى.

اعىمداعى جاعداي تۋرالى

دانيار اقىشەۆ ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتى, سونداي-اق قارجى نارىعىنداعى اعىم­داعى جاعداي تۋرالى ايتىپ بەردى. ول قاڭ­تاردا جىلدىق ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى جال­عاسقانىن جانە ايدىڭ سوڭىندا 6,8% بول­عانىن اتاپ ءوتتى. بۇل 2018 جىلعا بەلگى­لەن­گەن جاڭا دالىزگە (5-7%) سايكەس كەلەدى. قاڭتاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفليا­تسيالىق بولجامداردى ءبىر جىل بۇرىن ساندىق باعالاۋ 6,6%-دى قۇرادى جانە ءىس جۇزىندەگى ينفلياتسيانىڭ كورسەتكىشىنە سايكەس كەلەتىن دەڭگەيدە بەلگىلەنگەن.

– ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رە­زەرۆ­تەرى, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, قاڭ­تاردا 31,7 ملرد اقش دوللارىن قۇراپ, 3,2%-عا ۇلعايدى. ۇلتتىق قوردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى اكتيۆتەرى 58,3 ملرد اقش دوللارى بولدى. ەلدىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 90,1 ملرد اقش دوللارىنا نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 57%-ىنا جۋىقتادى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

سونىمەن بىرگە ول 16 قاڭتاردان باستاپ بازالىق مولشەرلەمەنىڭ 9,75%-عا دەيىن تو­مەن­دەتىلگەنىن ەسكە سالىپ, ەنگىزىلگەن سات­تەن باستاپ العاش رەت ونىڭ دەڭگەيى ءبىر ءمان­دى شاماعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سودان كەيىن ول اقشا نارىعىندا ارتىق تەڭگە وتىم­دىلىگى ساق­تالىپ وتىرعانىن, ونى الۋ ءۇشىن ۇلت­تىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى نوتت­ارى پاي­دالانىلاتىندىعىن ايتىپ بەردى. قاڭ­تار­دىڭ سوڭىندا اينالىستاعى نوتتار كولەمى 4 ترلن تەڭگە بولعان.

– ۆاليۋتا نارىعىندا ۇلتتىق بانك ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى رەجىمىن ۇستانۋدا. بيىل تەڭگەنىڭ نىعايۋى بايقالىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى تەڭگە 4%-عا, 1 دوللار ءۇشىن 318,99 تەڭگەگە دەيىن نىعايدى. بۇل مۇناي نارىعىنداعى جاعىمدى كونيۋنكتۋرا اياسىندا مۇمكىن بولۋدا. اقپاندا سالىق تولەمدەرى كەزەڭىنە وراي تەڭگەگە سۇرانىس ۇلعايدى, – دەپ تۇسىنىك بەردى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

ول سونداي-اق بانكتەردىڭ ەكونوميكاعا كرەديت بەرۋى قالپىنا كەلىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى.

– ۇستىمىزدەگى جىلعى قاڭتاردا جاڭا كرە­ديت­تەردى بەرۋ كولەمى 830 ملرد تەڭگە بولدى, بۇل 2017 جىلعى قاڭتارداعى كورسەتكىشتەن 44%-عا كوپ. قاڭتاردا كرەديتتەر بويىنشا مول­شەرلەمە – 14,7%, بيزنەس كرەديتتەرى بويىنشا 13,4% بولدى. قاڭتاردا تارتىلعان سالىمدار كولەمى وتكەن جىلعى قاڭتارمەن سالىس­تىرعاندا 21%-عا ۇلعايدى. تەڭگەمەن سالىمداردىڭ جالپى كولەمى 2,1%-عا ارتىپ, 9,4 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. كەرىسىنشە, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن سالىمدار 7%-عا, ياعني 7,8 ترلن تەڭگەگە تومەندەدى. ناتيجەسىندە دەپوزيتتەردى دوللارلاندىرۋ 45,4%, ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالاردىكى – 51%, زاڭدى تۇلعالاردىكى 40% بولدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى

سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بانك باسشىسى ءوزىنىڭ سوزىندە قارجى سەكتورىن «قايتا ىسكە قوسۋ» شەڭبەرىندە مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى شەشۋ بويىنشا ءوزى باسقاراتىن مەكەمەنىڭ جۇمىسى تۋرالى دا اڭگىمە قوزعادى. بۇل سالاداعى جۇمىستىڭ باستى باعىتى بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.

– بۇگىندە داعدارىسقا قارسى شارالاردى تابىستى ىسكە اسىرعاننان كەيىن ءبىز ۇلتتىق بانك تاراپىنان قاداعالاۋدى كۇشەيتۋگە كوشەمىز. بانكتەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساق بولۋ ساياساتىن ىنتالاندىرۋ تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋ ماقساتىنان تۋىنداپ وتىر. زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ءبىز ۇكىمەتپەن دە, پارلامەنتپەن دە بەلسەندى تۇردە تالقىلاپ جاتىرمىز, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

سونداي-اق ول باعالى قاعازدار نارىعى­نىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ شەڭبەرىندە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قور نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى قابىلدانعانىن حابارلادى.

– ءبىز قانداي دا بولسىن باعدارلامالىق مالىمدەمە جاساۋدان اۋلاق بولۋعا تىرىسىپ, قور نارىعىن رەتتەۋدى ىرىقتاندىرۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن ازايتۋ, وسى سالاداعى نارىقتىق باسەكەلەستىك بويىنشا باعا بەلگىلەۋ ماسەلەسىندە ناقتى اعىمداعى مىندەتتەردى شەشۋگە باسا نازار اۋداردىق. بىرقاتار شارا ىسكە اسىرىلدى. ەميتەنتتەردىڭ قور نارىعىنا شىعۋ جانە بولشەك ينۆەستورلار ءۇشىن ساۋدا-ساتتىققا قولجەتىمدى بولۋ راسىمدەرى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى, بروكەرلەردىڭ قىزمەتىن ىرىقتاندىرۋ جانە بانك حولدينگتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ KASE-دە باعالى قاعازدارمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاندانۋىنا الىپ كەلدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

سۇراقتار مەن جاۋاپتار سەسسياسىنا كوشكەننەن كەيىن پىكىرتالاس ينتەراكتيۆتى سيپاتقا يە بولدى. مودەراتورلاردىڭ كومە­گىمەن ۇلتتىق بانك باسشىسىنا ينتەرنەت-پايدالانۋشىلاردان ءتۇرلى ارنالار بويىنشا كەلىپ تۇسكەن سۇراقتار قويىلدى. بۇدان باسقا, الماتىداعى ۇلتتىق بانكتىڭ وفيسىندە ونلاين-كونفەرەنتسياعا قاتىسقان جۋرناليستەر, سونداي-اق وڭىرلىك باق وكىلدەرى ۇلتتىق بانكتىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىندەگى بەينەبايلانىس ارقىلى ءوز سۇراقتارىن قويۋعا مۇمكىندىك الدى.

بانكتەر – ەكونوميكانىڭ بەت-بەينەسى

ينتەرنەت-پايدالانۋشىدان العاشقى سۇراق تا بانك سەكتورىنا قاتىستى قويىلدى. وعان جاۋاپ بەرە وتىرىپ, دانيار اقىشەۆ 2017 جىلى ىسكە اسىرىلعان بانك سەكتورىنىڭ قار­جىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باع­دار­­لاماسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ شەڭ­بەرىندە بەس بانك ۇستەمە كاپيتالداندى­رىلىپ, سونداي-اق كازكوممەرتسبانكتى قا­لىپ­قا كەلتىرۋ جۇرگىزىلگەن. سونىمەن قاتار ول بانك سەكتورىنداعى احۋالدىڭ ادەتتە ەكو­نوميكاداعى جاعدايدى كورسەتەتىنىن ەسكە سال­دى.

– بانكتەر ەكونوميكانىڭ بەت-بەينە­سى بولىپ تابىلادى. ەگەر ەكونوميكا­دا قان­داي دا ءبىر داعدارىستار نەمەسە پروب­لە­مالىق قۇبىلىستار بايقالسا, بانكتەر ەكو­نوميكانىڭ كەز كەلگەن سۋبەكتىسى سياقتى بۇل قيىندىقتاردى سەزىنە باستايدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ. سونداي-اق ول بانك­تەر وزدەرىنىڭ سالىمشىلارىمەن ەسەپتە­سە الۋ ءۇشىن ولار سىرتقى جانە ىشكى كۇيزە­لىس­تەردىڭ تەرىس اسەرىنەن قورعاي الاتىن ءتۇرلى توس­قاۋىلداردان كاپيتال تۇرىندە رەزەرۆتەر قۇرۋ­عا ءتيىس ەكەندىگىن باسا ايتتى.

بۇل رەتتە قازىرگى ۋاقىتتا بانكتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جەتكىلىكتى بەرىكتىك قورى بار ەكەندىگىنە ەكپىن ءتۇسىرىلدى جانە بانك سەكتورىن ودان ءارى دامىتۋ وزىنە جاعىمدى تۇرعىدان كورىنەتىنىن ءبىلدىردى.

سىن وتە ورىندى

ۇلتتىق بانك باسشىسى سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­با­ەۆ­تىڭ قارجى رەتتەۋشىسىنەن بانك­تەر­دىڭ پروب­لە­مالارىن تۇپكىلىكتى شەشۋدى تا­لاپ ەتكەن سىني ەسكەرتۋلەرىنە تۇسىنىك بەردى.

– بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتىلعان سىنى وتە ورىندى. ۇلتتىق بانك رەتتەۋشى رەتىندە بانك سەكتورىنىڭ 2008-2009 جىلداردان باستاپ جيناقتالعان پروبلەمالارىن شەشۋ ماسەلەسىندە كوپ كەشىكتى. ستاتيستيكاعا سايكەس, بانكتەردىڭ پروبلەمالىق پورتفەلىنىڭ 90%-ى ولاردىڭ 2006 – 2012 جىلدار ارا­لى­عىندا بەرىلگەنىن كورسەتىپ وتىر. ياعني اق­شانى اسىرا ماقساتسىز پايدالانۋ كوپ انىقتالعان بانكتەردەگى كرەديتتىك بەل­سەن­دىلىك ۇزاق جىل بويى جۇرگىزىلىپ, بۇل كە­لەڭ­سىز جايت تاياۋ ۋاقىتتا عانا انىقتالدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

ول 2009 جىلعى داعدارىستان كەيىن بانك- تەر شەتەلدەردەن قارجى تارتۋ مۇمكىندىگىن جوعالتقان كەزدە, ولار كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ايتارلىقتاي اقشاسىن ءوز بالانستارىندا جيناقتاعانىن ەسكە سالدى. بىرنەشە جىل ىشىندە بانكتەردىڭ شوتتارىنداعى مەملەكەتتىك قاراجات 2,5 ترلن تەڭگەدەن 7 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسكەن.

– الايدا, وكىنىشكە قاراي, 2016 جىلعا دەيىن كوپتەگەن بانكتەر سارالانعان كرەديت­تىك ساياساتسىز بۇل اقشانى ءوز قالاۋى بويىن­شا پايدالاندى. جالپى العاندا, كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتوردىڭ اقشاسى سەنىمسىز بانك­تەرگە, نە ءبىز ليتسەنزياسىن قايتارىپ العان بانكتەرگە قالاي جانە نەلىكتەن تۇسكەنىن جەكە قاراستىرۋ قاجەت, – دەپ تولىقتىردى ول.

ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بارلىق قازاقستاندىق بانكتەردى شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپقا داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە قورلاندىرۋمەن جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا قاراماستان ساق كرەديتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋىن جالعاستىرىپ, ءوز تاۋەكەلدەرىن بارابار باعالاعان بانكتەر كىرەدى. ولار وتكەن جىلداردىڭ پروبلەمالا­رىن ۋاقتىلى شەشىپ, وزدەرىنىڭ كرەديتتىك پورت­فەلىن بارىنشا ءارتاراپتاندىردى. تيىسىنشە, 2015 جىلعى قۇنسىزدانۋدان كەيىن ولار­دا ەلەۋلى پروبلەمالار بايقالمادى, سون­دىقتان دا مەملەكەتتىك قولداۋدان ۇمىت­تەنگەن جوق.

ەكىنشى توپ – بۇل ءىرى بانكتەر, ولار كرەديت­تەۋدىڭ دۇرىس ساياساتىن ۇستانۋعا تىرىستى, الاي­دا وتكەن كەزەڭدەردەن باستاپ بالانس­تارىندا جيناقتالعان ناشار پورتفەلدىڭ اۋقىمىنا قاراي جانە ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىنا تاۋەلدى بولۋىنا بايلانىس­تى جەتكىلىكسىز كاپيتالداندىرۋعا ۇشىرادى.

– وكىنىشكە قاراي, بۇل ماسەلەنى وسى بانك­تەردىڭ اكتسيونەرلەرى تەز ءارى دەربەس شەشە المادى. بۇل بانكتەردىڭ جوعارى الەۋمەتتىك مانىنە, دەپوزيتتەردىڭ اۋقىمدى كولەمىنە, بالانستارىنداعى كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تور­دىڭ اقشاسىنا بايلانىستى قارجى سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ باعدارلاماسى ارقىلى بۇل بانكتەرگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, – دەپ ايتىپ ءوتتى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

بانكتەردىڭ كوبىنەسە ورتا جانە ۇساق بانك­تەر كىرەتىن ءۇشىنشى توبى كەزىندە اكتسيو­نەرل­ەردى كرەديتتەي وتىرىپ بتا بانك جۇر­گىز­گەن ساياساتتى جالعاستىردى. 2015 جىلعى قۇن­سىزدانۋدان جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تور قاراجاتىن ورنالاستىرۋ ساياساتىن قاتاڭ­دات­قاننان كەيىن وسى بانكتەر جاسىرعان بار­لىق پروبلەمالار جاريا بولا باستادى. بۇل پروبلەمالاردىڭ اۋقىمى دا ايتارلىقتاي بولدى.

– ۇلتتىق بانك ساياساتىنىڭ قانداي دا ءبىر پروبلەمالاردى بولدىرماۋ جونىندەگى كوس­مەتيكالىق ءىس-قيمىلدارعا ەمەس, پروب­لە­مانى ناقتى شەشۋگە باعىتتالۋى ءدال سول 2015 جىلى كۇشەيدى. بىرىنشىدەن, ءبىز بۇل پروب­لەمانى بىردەن مويىندادىق. ياعني شىن­دى­عىنا كەلگەندە, ونى ءبىز ءوزىمىز انىقتاپ, ونى شەشۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن ايقىندادىق. سوندىقتان دا وسى ۋاقىت بويى ۇلت­تىق بانكتىڭ قاداعالاۋ جانە رەتتەۋ ساياساتىن قايتا قاراۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇ­ر­گىزىلدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك تور­اعاسى.

بولاشاقتا بانكتەردە وسىنداي پروبلەمالار تۋىنداماس ءۇشىن ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ قۇرالدارىن بانكتەردەگى احۋالدىڭ ناشارلاۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دەن قويۋ بولىگىندە كۇشەيتپەكشى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق بانك, ەگەر بانك وزىندەگى جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن تاۋەكەلى جوعارى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانىن بايقاسا, وندا ول ونىڭ قىزمەتىنە ارالاسۋ قۇقىعىن الۋدى جوسپارلاپ وتىر.

– وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قۇرالدار بۇل پروبلەماعا دەن قويۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, ءبىز ونى ورىن العاننان كەيىن عانا شەشەمىز. سوندىقتان دا ءبىز ۇلتتىق بانكتىڭ قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن دايىندادىق. ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىز ونى قازىر ۇكىمەتپەن جانە پارلامەنتپەن بىرلەسىپ قارقىندى تۇردە پىسىقتاۋدامىز, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

بىرقاتار بانكتەردەگى جاعدايعا تۇسىنىك بەرۋ جونىندەگى وتىنىشكە دانيار اقىشەۆ رەتتەۋشىنىڭ مۇنداي تۇسىنىكتەمە بەرە المايتىنىن ءتۇسىندىردى, سەبەبى بانكتەردىڭ قارجىلىق جاي-كۇيى تۋرالى اقپارات وتە نازىك ماسەلە, ونى جاريا ەتۋ قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر­عان بانكتىڭ ءوزىن دە داعدارىسقا سوقتىرۋى مۇم­كىن. دەگەنمەن دە, ول بانكتەردى جاۋاپ­كەر­شى­لىككە تارتۋ تۋرالى حابارلاردى ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ سايتىندا ۇنەمى جاريالاپ وتىراتىنىن اتاپ ءوتتى.

ەگەر انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار رەتتەۋ­شى­گە ۋاقتىلى ۇسىنىلماعان ەسەپتىلىك نەمەسە قانداي دا ءبىر ءنورماتيۆتى ورىنداماۋعا قا­را­عاندا بارىنشا ماڭىزدى بولسا, ۇلتتىق بانك بۇل جاعدايدا اقپاراتتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرەدى.

– زاڭنامانىڭ بۇزىلۋى, كورپوراتيۆتىك باسقارۋ قاعيدالارىن مەنسىنبەۋ ورىن ال­عان بارلىق ماتەريالداردى, ەگەر بانك­تەر­دىڭ اقشانى اكتسيونەرلەردىڭ نەمەسە مەنەد­ج­مەنتتىڭ پايداسىنا شىعارۋىنا قاتىستى كۇ­مان بولسا جانە بۇل بانك سالىمشىلارىمەن احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا اكەلسە, ءبىز, ارينە, ونداي ماتەريالداردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرەمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى ول.

تەڭگە باعامى تۋرالى

قازاقستاندىقتاردى قىزىقتىراتىن تاعى ءبىر ماسەلە تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بولجام جاساۋ بولىپ تابىلادى. وسى تاقىرىپقا توقتالا كەلە, دانيار اقىشەۆ قازاقستاندا 2015 جىلعى تامىزدان بەرى ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى قولدانىلاتىنىن قاپەرگە سالدى.

– بۇل تەڭگە باعامىنىڭ كوپتەگەن فاكتور­لار­عا بايلانىستى قانداي دا ءبىر جاققا قاراي كۇندە اۋىتقىپ وتىراتىنىن بىلدىرەدى. باعام­نىڭ كۇندەلىكتى اۋىتقۋى – بولماي قويماي­تىن قۇبىلىس. مۇنداي جاعدايلاردا كوپتەگەن جىلدار بويى بەلگىلەنگەن باعامعا ۇيرەنگەن قوعام ايىرباستاۋ باعامى تۋرالى كەز كەلگەن اقپاراتتى قيىن قابىلدايدى. بۇل تاقىرىپ قوعام ءۇشىن دە ماڭىزدى, سوندىقتان دا ساراپشىلار مەن وسىنداي اتاق يەلەنگىسى كەلەتىندەر كوبەيىپ كەتتى, – دەپ اتاپ ءوتتى ول.

دانيار اقىشەۆ 2015 جىلعى قۇنسىز­دانۋدان كەيىن قوعامنىڭ ءدال وسى جاعىمسىز ويلار مەن جاريالانىمداردى قابىلداۋى ايتارلىقتاي ارتا تۇسكەنىن اتاپ كورسەتتى. مۇنداي «ساراپشىلاردىڭ» كوپشىلىگىنىڭ بىلىك­سىزدىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتكەنىنە قارا­ماس­تان, احۋالدىڭ ناشارلاۋىن عانا بولجايتىن پىكىرلەرگە دەگەن سۇرانىس جوعارى, – دەپ تو­لىقتىردى ول.

– ءبىزدىڭ ويىمىزشا, فاكتىلەر, ايعاقتار مەن قالىپتاسقان شىنايى احۋالعا قاراماستان, جاعدايدىڭ جاعىمسىز دامۋىن بولجايتىن ساراپشىلاردىڭ ماقساتى ۇلتتىق بانك ساياساتىنىڭ عانا ارەكەتتەرىن سىناماي, تۇتاستاي العاندا, قوعامدى تۇراقسىزداندىرۋ بولىپ تابىلادى, – دەدى ول.

قارجى رەتتەۋشىسى باسشىسىنىڭ پىكىرىن­شە, اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ جاڭا رەجىمىنە ۇيرەنىسۋ ءۇشىن قوعامعا ۋاقىت قاجەت.

– قازىر اقشا نارىعى تولىعىمەن قالپىنا كەلتىرىلگەن, قاتىسۋشىلار اشىق ءارى تۇسىنىكتى ويىن ەرەجەلەرىنە ۇيرەنگەن. اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ قۇرالدارى جانە ترانسميسسيالىق تەتىك بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋدە. تەڭگە باعامى الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى احۋال جانە قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەس ەلدەرى ۆاليۋتالارىنىڭ باعامدارى سياقتى ىرگەلى فاكتورلاردىڭ وزگەرۋىنە بارابار جاۋاپ قاتۋدا. ۇزاق مەرزىمدى جانە ورتا مەرزىمدى بولا­شاقتا بارلىق مالىمدەلگەن زاڭدىلىقتار راس­تالدى. جەكەلەگەن ساراپشىلاردىڭ قىسقا مەر­­زىمدى ۋاقىت ارالىعىندا احۋالدىڭ تۇراق­سىزدىعىن پايدالانۋ نيەتتەرى ىسكە اسپادى, – دەپ اتاپ ءوتتى دانيار اقىشەۆ.

بۇل رەتتە ول ۇستىمىزدەگى جىلى ايىرباس­تاۋ باعامى بويىنشا ايتارلىقتاي وزگەرىستەردىڭ كۇتىلمەيتىنى تۋرالى بولجامىمەن ءبولىستى.

– قازىرگى ۋاقىتتا احۋال ىشكى نارىقتا دا, سىرتقى نارىقتا دا قولايلى. تۇتاستاي العان­دا, 2018 جىلدى ايتارلىقتاي تىنىش ءارى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن تاۋەكەلدەر تۋدىرمايتىن جىل بولادى دەپ باعالايمىن. تيىسىنشە, ايىرباستاۋ باعامى بويىنشا قانداي دا ءبىر ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولادى دەپ كۇتپەيمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى دانيار اقىشەۆ.

يپوتەكا ماسەلەسى تۋرالى

ونلاين-كونفەرەنتسياعا بەينەبايلانىس جۇيەسى ارقىلى قاتىسقان اقمولا وبلىسى ءجۋرناليسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا دانيار اقىشەۆ يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ كەڭەي­گەن­دىگى تۋرالى ايتىپ بەردى. ول يپوتە­كا­لىق قارىز الۋشىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۆاليۋتامەن كرەديتى بارلاردىڭ پروبلەماسى­مەن ۇلتتىق بانك سوناۋ 2015 جىلدان, يپوتەكالىق قا­رىز­داردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى قابىل­دانعاننان بەرى اينالىسىپ كەلە جات­قانىن ەسكە ءتۇسىردى. دەگەنمەن, بۇل باعدار­لا­ما بىرقاتار فاكتورعا, اتاپ ايتقاندا, رە­سۋرس­تاردىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى پروب­لەمانىڭ ءبىر بولىگىن عانا شەشتى.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ماسەلە­لەر­دەن حاباردار بولۋىنىڭ ارقاسىندا, ول قازاقستان حالقىنا جولداۋى شەڭبەرىندە وسى ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. ءبىز بۇگىنگى كۇنى قولدانىستاعى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن كەڭەيتۋدەمىز. بۇل قوسىمشا قارجى رەسۋرستارىن, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بانك بيۋدجەتىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجى قاجەت ەتەتىنى تۇسىنىكتى. سوعان قاراماستان, قازىردىڭ وزىندە ءبىز قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن دە, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن دە نەگىزگى تاسىلدەردى تالقىلادىق. جالپى العاندا, ءبىز قانداي دا ءبىر پروبلەمالاردى كورىپ وتىرعانىمىز جوق, جاقىن ۋاقىتتا بارلىق وسى تۇزەتۋلەردى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق دەڭگەيدە قابىلداۋدى جوسپارلاۋدامىز. ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ نە جاقىنداعى, نە كەلەسى وتىرىسىنا بۇل باعدارلاما ەنگىزىلەتىن بولادى, – دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

ونىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما قابىل­دان­عان­نان كەيىن جىلجىمايتىن م ۇلىك كەپىلىمەن ۆاليۋتالىق كرەديتتەرى بار يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەماسىن وسى جىلى تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن رەتتەۋشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ جونىندەگى وسى شارالار كەشەنىن ايتارلىقتاي جىلدام ىسكە اسىرۋعا نيەتتى.

تسيفرلاندىرۋ تۋرالى

بەل­گىلى بولىپ وتىرعانداي, قازاقستان باس­شى­لىعىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا تۇرعان ەلدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالاسىن تسيفرلان­دى­رۋ بولىپ تابىلادى. قارجى سەكتورىن­دا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ پەرسپەك­تيۆالارى تۋرالى دانيار اقىشەۆ قارجى جۇيەسىندەگى تسيفرلاندىرۋ قالىپتاسقان فاكت دەپ ءتۇسىندىردى. قولما-قول اقشاسىز جاسالا­تىن تولەمدەردىڭ ءوزى جەكە تۇلعالارمەن ەمەس, ولاردىڭ بانكتەردەگى ەلەكتروندىق شوتتار­دا­عى جازبالار تۇرىندە كورسەتىلگەن تسيفرلى بالامالارىمەن وپەراتسيالار جۇرگىزۋدى بىلدىرەدى.

– بانك سەكتورى وسى باعىتتاعى العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قارجى تەح­نولوگيالارى ماسەلەسى قالاي بولسا دا قول­ما-قول اقشاسىز جاسالاتىن تولەمدەردىڭ الۋان ءتۇرىن پايدالانۋعا بايلانىستى. وسى تۇر­عىدا قارجى نارىعىنداعى تسيفرلى قىز­مەت­تەر ۇنەمى الدا جۇرەتىن بولادى, ولار ەكونوميكانىڭ اقشا اعىندارىنا قىزمەت كور­سەتۋگە بايلانىستى باسقا سەكتورلارى ءۇشىن دە ءوز اسەرىن تيگىزەدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

پروگرەستىڭ تاعى ءبىر قىرى

قارجى سەكتورىنداعى تسيفرلى تەحنول­وگيالاردىڭ دامۋىنا, ونلاين-تولەمدەردىڭ تانىمالدىعىنىڭ وسۋىنە جانە ينتەرنەت-بانكينگ جۇيەلەرىن پايدالانۋعا قاراي قارجى مەكەمەلەرىن ارام پيعىلداعىلاردىڭ كيبەرشابۋىلدارىنان قورعاۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى بارىنشا ارتۋدا.

– ءبىر جاعىنان العاندا, ءسىز ءوز اقشاڭىزعا قول­جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قارجى­لىق قىزمەتتەردى الۋدىڭ قولايلى تاسىلىنە يە بولاسىز, بىراق, وكىنىشكە قاراي, وسى اقشانى وسى شوتقا رۇقساتى جوق ادامدار پايدالانۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى بۇل – پروگرەستىڭ باسقا قىرى. جانە دە ءبىر جاعىنان العاندا ءبىز وسى پروگرەستى قامتاماسىز ەتۋىمىز, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءۇشىن وسى تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن كيبەرقىلمىسقا بارىنشا ءتيىمدى تۇردە قارسى تۇرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ بويىنشا تىعىز جۇمىس ىستەۋدە.

كريپتوۆاليۋتاعا ينۆەستيتسيالاۋ تاۋەكەلدەرى تۋرالى

ونلاين-كونفەرەنتسيا بارىسىندا دانيار اقىشەۆ كريپتوۆاليۋتالارعا قاتىستى ءوزىنىڭ تەرىس كوزقاراسىن كەزەكتى رەت راستادى جانە قازاقستاندىقتاردى وسى تاۋەكەلدى قۇرالعا ينۆەستيتسيالاۋدان ساقتاندىردى.

– كريپتوۆاليۋتانىڭ ەشقانداي قۇندى­لى­عى جوق, ناقتى قۇنى جانە قانداي دا ءبىر تۇل­عالاردىڭ مىندەتتەمەلەرى جوق. كريپ­تو­ۆاليۋتالار نارىعىن تولىق ءتيىمدى رەتتەۋ مۇم­كىن ەمەس, سەبەبى ولاردىڭ ترانسشەكارالىق سي­پاتى بار. تيىسىنشە, وسى پروتسەستى ۇلتتىق رەت­تەۋشى تاراپىنان رەتتەۋدىڭ ەشقانداي مۇم­­كىندىگى جوق. جانە دە ولار جەكەلەگەن ەل­دەر­دىڭ يۋريسديكتسيالارىنىڭ شەڭبەرىنەن تىس بولادى. مەن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزعا كريپ­ت­و­ۆاليۋتالارعا اقشا سالماۋدى تاعى دا ۇسىنامىن, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردى جو­عالتۋ تاۋەكەلى وتە جوعارى, سالىنعا اقشا­نىڭ ساقتالۋىنا ەشقانداي كەپىلدىك بەرىل­مەي­دى, – دەدى ول.

دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك وسى سالاعا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەدى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگىن ۇكىمەت قولداپ وتىر.

– ءبىز تەڭگەمەن كريپتوۆاليۋتالار ساتىپ الۋدى, قازاقستاندا كريپتوۆاليۋتالاردى جارنامالاۋمەن, ولاردى شىعارۋمەن اينالىساتىن وسىنداي كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن شەكتەگىمىز كەلەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ول, ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن نە جاسالىپ جاتقانىن ايتا وتىرىپ.

سونىمەن بىرگە ول بازاسىندا كريپتوۆاليۋتالار جاسالاتىن بلوكچەين تەحنولوگياسىنا قاتىستى وڭ كوزقاراسىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەحنولوگيا كەز كەلگەن ءتىزىلىمدى, دەرەكقورلاردى جۇرگىزۋدىڭ جانە قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ايقىندىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن تابىستى تۇردە پايدالانىلادى.

دەپوزيت – قاۋىپسىز قۇرال

ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلاردىڭ سۇراۋى بويىنشا دانيار اقىشەۆ حالىق ءۇشىن مەنشىكتى قاراجاتىن قاۋىپسىز باسقارۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى. ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ نەگىزگى كەڭەستەرىنىڭ ءبىرى – اقشانى بانكتە ساقتاۋ جانە رەتتەۋشىنىڭ ءتيىستى ليتسەنزياسى جوق, ازاماتتاردىڭ قاراجاتىن تارتۋعا تىرىساتىن كومپانيالارعا سەنبەۋ. دانيار اقىشەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزىنىڭ ساي­تىندا قارجى پيراميدالارىنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىن بىرنەشە رەت جاريالاعانىن حابارلادى. جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ, ونلاين-كونفەرەنتسيا بارىسىندا ولار تۋرالى ەسكە سالدى.

• كليەنتتەردىڭ اقشاسىن تارتۋعا تىرىسا­تىن كومپانيادا ۇلتتىق بانكتىڭ دەپو­زيت­تەر­دى قابىلداۋعا ليتسەنزياسىنىڭ بولماۋى;

• جارعىسىنىڭ بولماۋى جانە مەملەكەتتىك تىركەلمەۋى;

• كومپانيانىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى اقپاراتتىڭ بولماۋى;

• سالىمنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىكتىڭ بولماۋى;

• سالىناتىن قاراجاتتىڭ قارىز نارىعى بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن اساتىن, نەگىزسىز جوعارى كىرىستىلىگىنە ۋادە بەرۋ;

• تارتىلعان ءاربىر جاڭا قاتىسۋشىعا بونۋستار تولەۋگە ۋادە بەرۋ;

• مىندەتتى كىرۋ جارناسى;

• باق-تا جاپپاي جارنامالاۋ;

• قىمبات سىيلىقتار بەرە وتىرىپ, جارناما شارالارىن جانە تانىستىرىلىمدار ۇيىمداستىرۋ;

• كىرىس كوزدەرىنىڭ, قاراجات اينالى­مى­نىڭ, بيزنەس-پروتسەستەردىڭ ايقىن ەمەس قۇرىلىمى جانە باسقالار.

– ەگەر ۇيىمدا وسى بەلگىلەردىڭ بىرنەشەۋى بول­سا, وندا وعان ءوز اقشاسىن سەنىپ بەرۋگە بو­لاتىنىن نە بولمايتىنىن ويلانۋ كەرەك. ءسىزدىڭ اقشاڭىزدىڭ ساقتالۋى ءوزىڭىزدىڭ پاي­­ىمىڭىزعا جانە قارجىلىق ساۋات­تى­لى­عىڭىزعا عانا قاتىستى بولادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

ونىڭ اقپاراتى بويىنشا, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلگەن وسىنداي قارجى پيراميدالارىنىڭ قىزمەتىن تەك­سەرۋ تاجىريبەسى قارجى پيراميدالارىنا ين­ۆەس­تيتسيالانعان قاراجاتتىڭ كوپ بولىگىنىڭ قاي­تارۋعا بولمايتىنىن كورسەتىپ وتىر.

– الاياقتار وسى اقشانى پايدالاندى, ەلدەن شىعاردى, وزدەرى جوق بولىپ كەتتى جانە ادامدار ەشتەڭەسىز قالدى. سوندىقتان, جەدەل جانە تىم كوپ تابىستاردى جارنامالاۋعا بەرىلىپ كەتپەۋدى سۇرايمىز. وسىنىڭ بارلىعى ءسىزدى ءوز جيناق اقشاڭىزدان ايىرۋى مۇمكىن. ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن جۇمىس ىستە­ڭىزدەر, – دەپ قورىتىندىلادى ول.

ۋاقىتتىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا قاراي, ونلاين-كونفەرەنتسيا بارىسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىسى ءوزىنىڭ اتىنا كەلگەن بارلىق سۇراققا تۇسىنىك بەرە المادى. سونىمەن قاتار ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار وسى سۇراقتاردىڭ ەشقايسىسى دا جاۋاپسىز قالمايتىنىنا ۋادە بەردى. ولاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارىندا جانە ءىس-شارانىڭ باستى اقپاراتتىق ارىپتەسى بولعان «قازاقپارات» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ سايتىندا جاريالانادى.

سامات مۇسا,

«ەگەمەن قازاقستان»