قازاق حالقىنىڭ باي اۋىز ادەبيەتi قۇنارى مەن كولەمi جونiنەن الەمدiك فولكلور مۇرالارىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا دەۋگە تۇرارلىق. وسىناۋ مول رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تاريحي-مادەني ءمانi مەن كوركەمدiك دەڭگەيi جونiندە شەتەلدiك عالىمدار وڭ پiكiر بiلدiرسە, وتاندىق زەرتتەۋشiلەر ەڭبەكتەرiندە جوعارى باعالانۋدا.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن عىلىمي باسىلىم «بابالار ءسوزi» ءجۇز تومدىعىنىڭ العىسوزىن جازعان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ: «قازاق حالقىنىڭ باي اۋىز ادەبيەتi ءوزiنiڭ قۇنارى مەن كولەمi جونiنەن الەمدiك فولكلور مۇرالارىنىڭ اراسىندا الدىڭعى قاتاردا تۇر», دەسە, ەتنوگراف-ادەبيەتشى ءھام فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقسەلەۋ سەيدىمبەك «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1994 جىلى 1 ساۋىردە جاريالانعان «قازاق جازبالارى» اتتى ماقالاسىندا: «م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا قازاق فولكلورىنىڭ ۇلكەن-كىشىلى 200 مىڭداي نۇسقاسى ساقتاۋلى تۇر» دەپ جازعانى ەسىمىزدە.
وسىنداعى باي فولكلورىمىز كەڭەستiك داۋiردە (1920–1991) جانرلىق جاعىنان سارالاندى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق دالاسىنىڭ XVIII-XIX عاسىر وقيعاسىن قامتىعان تاريحي جانە الەۋمەتتiك سارىندى ءھام جانرى جاعىنان ەپيكالىق پوەمالار توبىنا جاتاتىن «ايمان-شولپان» داستانى.
داستان سول داۋىردەگى قازاق قوعامىنداعى ايەل بەينەسىن ءھام دانالىعىن سيپاتتايتىن كوركەم شىعارما. كەيىپكەرلەرى ايمان جانە شولپان اتتى اپالى-ءسىڭلىلى ارۋ قىزدار. اسىرەسە ايمان قىزدىڭ اقىل-پاراساتى, تاپقىرلىعى مەن تاباندىلىعى, كۇرمەۋى قيىن وقيعالاردى اسا دالدىكپەن شەشە ءبىلۋى داستاننىڭ تاربيەلىك ءھام دانالىق وزەگى دەۋگە بولادى.
پاراساتتى ايەل (ايمان) تەكەتىرەسكەن رۋباسىلارى مامان مەن كوتىبار اراسىنداعى داۋدى اسا كورەگەندىكپەن شەشە ءبىلۋى بۇل شىعارمانىڭ سالماعىن ارتتىرىپ تۇر. تەگى داستاندى جىرلاۋشى تۇلعا (اۆتورى بەلگىسىز) ءدال وسى وقيعانى كوتەرمەلەپ باياندايدى. مىسالى, جىردا «ايماننىڭ كوڭىلى كەڭ, اقىلى دانا», «شىعادى ءارتۇرلى ونەر ايمان جاستان», «ايماننىڭ ءاربىر ءتۇرلى ايلاسى بار», «تۇبىندە ايمان بولار پانالارىڭ» دەيتىن جولدار كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار «ايماننىڭ اق مامىقتاي بىلەگى بار, مايىسقان جەز قارماقتاي سۇيەگى بار», دەپ وعان پورترەتتىك سيپاتتاما بەرەدى.
جىردىڭ يدەولوگيالىق مازمۇنى: ەلگە تۇتقا بولۋ تەك ەرلەردىڭ عانا ءىسى ەمەس, ايەلدەردىڭ دە قولىنان كەلەدى. ايەلدەر دە ەل ىسىندە ەرلەر سياقتى ازاماتتىق ەرلىك جاساي الادى دەگەنگە سايادى.
بۇل جىردا باياندالعان وقيعالاردىڭ جەلىسىن زەرتتەگەن اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ «اتالعان داستان يساتاي مەن ماحامبەت كوتەرىلىسىنەن كەيىن تۋعان» دەسە, پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ جىرداعى وقيعالار جەلىسى ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىنە ءتان دەگەن پايىم ايتادى. بۇل پىكىردى بەلگىلى تاريحشى مۇساتاي اقىنجانوۆ تا قولدايدى.
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, داستان قازاق جىرلارى اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1896 جىلى قازان قالاسىندا جەكە كىتاپ بولىپ شىققان. بۇل وقيعاعا بيىل 130 جىل تولىپ وتىر. كەيبىر زەرتتەۋلەردە جىردى باسپاعا ۇسىنعان اقىن ءارى حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەت مۇرالارىن جيناۋشى جۇسىپبەك شايقىسلام ۇلى (1857–1937) ەكەنى ايتىلادى.
ال مىنا سۋرەتتە وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان كىتاپ جىردىڭ العاش رەت (1896 جىلى) جارىق كورگەن نۇسقاسى. وسى تۋىندى تۋرالى عىلىمي انىقتامالىقتا: «كىسسا ايمان-شولپان / رەد. ش. حۋسەينوۆ... – كازان: تيپو-ليتوگرافيا يمپەراتورسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا, 1896. – 20 س. – تەكست نا تاتارسكوم ياز. ۆ ارابسكوي گرافيكە» دەپ جازىلسا, كىتاپ مۇقاباسىنىڭ ماڭدايشاسىندا «قيسسا: ايمان-شولپان» دەگەن ءسوز تۇر.
سونداي-اق مۇقاباسىنىڭ ورتان بەلىندە: «بۇل كىتاپتى باسىپ شىعارۋعا سانكت-پەتەربوردان رۇقسات بەرىلدى. 1896 جىل, 18 قاڭتار», دەلىنسە, تومەنگى تۇسىندا: «بۇل كىتاپ قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىق باسپاحاناسىندا باسىلدى. 1896 جىل» دەگەن ماتىندەر تاتار تىلىندە جازىلىپتى. 20 بەتتىك كىتاپتىڭ ىشكى ءماتىنى (سۋرەتتە) وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, تاتار ءالىپبيى نەگىزىندە قازاق تىلىندە جازىلعانى اڭعارىلادى. مىسالى, جىردىڭ العاشقى پاراعى:
«جالعانعا حاكىم بولعان مىنا ورىس,
مامان باي تورعاي بويىن قىلعان قونىس,
جايلاۋى الاشانىڭ ەدىل-جايىق,
قۇرالعان ورىنبوردا وتىز بولىس...»
دەپ قازاقشا جازىلسا, ال كەيىنگى كەڭەستىك تسەنزۋرا وسى ءماتىندى بىلاي دەپ وزگەرتكەن ەكەن:
«كەزى ەدى-اۋ كۇنى وتكەن ۇلكەن سوعىس,
مامان باي تورعاي بويىن قىلعان قونىس,
جايلاۋى ەل شەكتىنىڭ ەدىل-جايىق,
قاراعان ورىنبورعا وتىز بولىس».
پاتشالىق رەسەي كەزىندە حالقىمىزدىڭ جادىندا عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارى ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ جارىق كورە باستاپتى. «1800–1896 جىلدار اراسىندا پەتەربور, ۋفا, ورىنبور, قازاق قالالارىندا ازيا حالىقتارىنا ءتان 176 كىتاپ جارىق كورگەنى» ايتىلىپتى. ياعني تاتار اعايىنداردىڭ مەنشىك باسپاسىنان قازاق تىلىندە سونشالىق كوپ كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋى تاڭدانارلىق. دەمەك, ول زاماندا قازاق كىتاپتارىن وقيتىن قاۋىم بار دەگەن ءسوز.
مىسالى, العاش 1896 جىلى جارىق كورگەن «ايمان-شولپان» داستانى اراعا ەكى-ءۇش جىل سالىپ, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 جىلدارى قازان باسپاسىنان كوپ تيراجبەن باسىلىپتى. ونىڭ سىرتىندا اتالعان جىردىڭ مازمۇنى 1901 جىلى «تورعاي» گازەتىنىڭ («تۋرگايسكوي گازەتى») 17-سانىنا, 1902 جىلى «تورعاي وبلىستىق ۆەدوموسى» («تۋرگايسكيح وبلاستنىح ۆەدوموستەي») باسىلىمىنىڭ 62-سانىنا اراب گرافيكاسىمەن قازاق تىلىندە جارىق كورگەنى تۋرالى دەرەك بار ەكەن.
بۇل داستان كەڭەس داۋىرىندە 1939 جىلى عالىم قاجىم جۇماليەۆ قۇراستىرعان «حالىق پوەمالارى» اتتى جيناققا ەنسە, 1934 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ جىردىڭ جۇلگەسىن پايدالانىپ «ايمان-شولپان» اتتى پەسا جازدى. بۇل تۋىندى ۇزاق جىل رەسپۋبليكالىق تەاتر ساحنالارىنان تۇسپەي كەلدى.
سۋرەتتە: 1896 جىلى جارىق كورگەن «ايمان - شولپان» داستانىنىڭ مۇقاباسى مەن ىشكى بەتى