ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن بۇل مەرەكەنى وسىمەن ءۇشىنشى مارتە اتاپ وتكەلى وتىرمىز. ارينە مەيرامنىڭ دا مەيرامى بار. ىزگى نيەتكە تولى بولسا جانە ۇلت بىتكەندى ۇيىستىرا السا, ونى ناعىز حالىقتىق مەرەكە دەۋ ورىندى.
جالپى, بۇل مەرەكە قايدان پايدا بولدى؟ ءبىز ونى نە ءۇشىن اتاپ وتەمىز؟
بىرىنشىدەن, ەل كوكەيىندەگى ويدى ەل باسشىلىعى ءدوپ باسسا, ول حالىق تالعامى مەن تاڭداۋىن كورسەتەتىن ءىس-شارا بولادى. ەكىنشىدەن, مەيرامنىڭ اتى مەن زاتى ۇيلەسسە, بۇل – مەملەكەتتىڭ جەڭىسى.
تاريحتى زەردەلەسەك, حح عاسىردىڭ باسىنان بەرى عانا قازاقستانعا 5,6 ميلليون ادام قونىس اۋدارىپتى. ءبىر جاعىنان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى جاعىنان اشتىق پەن جوقشىلىققا امالسىز ۇرىنعان قازاق حالقى ءوزىنىڭ تۇرمىس تاۋقىمەتىنە قاراماي ەل شەتىنە ءتۇرلى جاعدايمەن جەتىپ سۇلاعان (ولار ءۇشىن دە ءبىر «القاكول سۇلاما») سان ەتنوس وكىلدەرىنە كومەك قولىن سوزىپ, قامقورلىق جاسادى.
توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىلمىستىق, ادامي ۇعىمعا جات ساياساتى ءوز جەرىنەن ازاپتالىپ ايدالعان, قورلانعان, قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەڭ سوراقىسىن كورگەن ۇلتتاردى مورالدىق تۇرعىدان جەرمەن جەكسەن ەتۋدى ويلاسا دا, قازاق ەلىنىڭ قاسيەتى ول كىساپىرلىكتى ورىنداتۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ولار الەمگە گۋمانيزم شۋاعىن شاشقان ءال-فارابي مەن اباي, شوقان مەن ءاليحان جۇرتىنان, توپىراعىنان پانا تاپتى. قيىن-قىستاۋ جىلدارى قازاقستان جوقتاۋشىسى جوق, بىراق ماڭدايىندا باق جۇلدىزى جانعان بار ءمۇساپىردىڭ, كەمباعالدىڭ وتانىنا اينالدى.
بۇل جاعداي بىزگە دە ساباق ەدى. ميلليونداعان تاعدىر تالقىسىنا كۋا بولىپ, ولاردىڭ قاسىرەتىن جۇرەگىمىزدەن وتكىزە ءجۇرىپ, حالىقتىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمى قۇندىلىعىن قالىپتاستىردىق. ءبىز اتا-بابادان جەتكەن يماندىلىق پەن قايىرىمدىلىق قادىرىن تۇسىندىك. ىنتىماقتاستىق, قولداۋ مەن قورعاۋ, ريزاشىلىق سەزىمدەرى تىرلىگىمىزدىڭ اجىراعىسىز بولىگىنە اينالىپ, قوعامىمىزدا نىق ورنىقتى.
قازاقستاندا ەتنوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىمى, قازاق ۇلتىنا دەگەن ىقىلاس-پەيىلى تاريحي جادتى جاڭعىرتىپ, حالىقتى بىرىكتىرۋشى, تۇتاستاندىرۋشى ۇلتتىق كودتىڭ ادامگەرشىلىك يمپەراتيۆى رەتىندە ەرەكشە مانگە يە بولا باستادى.
العىس ايتۋ كۇنى مەرەكەسىن بەلگىلەۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعى تاريحي جادتى قاستەرلەۋدىڭ, بەرەكە-بىرلىك ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنۋدىڭ, وتان جانە حالىق ۇيلەسىمى ماڭىزىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدىڭ ىرگەتاسىن مىزعىماستاي ەتتى.
ەگەر ءبىز تاريحتى جۇيەسىز فاكتىلەر مەن ەپيزودتاردىڭ بايلانىسسىز جيىنتىعىنا اينالدىرساق, تۇسىنىك تە, تانىم دا ايدالادا قالادى. جەكە وقيعالاردان ەشكىم دامۋدىڭ تۇتاستاي ءبىر بەينەسى مەن شىندىعىن كورە المايدى. بۇل ۇرپاقتار اراسىنداعى سۇحباتتىڭ ۇزىلۋىنە, جادىسىزدىق تراگەدياسىنا جانە ۇلتتىق نيگيليزمگە الىپ كەلەدى.
ءبىز ءۇشىن تاريحي جاد دەگەنىمىز – ۇجىمدىق ازاماتتىق بىرەگەيلىكتىڭ بازالىق ەلەمەنتى. بۇل – ەسكىنىڭ سوڭى, جاڭانىڭ باسى. دالىرەك ايتساق, ادامدى, حالىقتى اداستىرماس ىشكى تۇيسىك پەن باياندى تاجىريبەنىڭ ۇيلەسىمى.
تاريحي جادتى پانارالىق زەرتتەۋلەر سالاسى رەتىندە قاراستىرۋدا فرانتسۋز الەۋمەتتانۋشىسى موريس حالبۆاكستىڭ ورنى ەرەكشە. عالىم ء«ار ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىن ايقىندايتىن ءوز تاريحي جادى بولادى» دەگەن ويدى ايتتى. ناتيجەسىندە فرانتسۋز تاريحشىلارى پەر نورا جەتەكشىلىگىمەن «جاد ورىندارى» اتتى اۋقىمدى جوبا قابىلداپ, ءبىرشاما باتىل زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
بۇل جوبا فرانتسياداعى ۇجىمدىق جادتى قالىپتاستىراتىن ورىنداردى, جەرلەردى, زاتتاردى, وقيعالاردى ايقىندادى. فرانتسۋز ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ ءرامىزدى التىن قازىعى رەتىندە پانتەون, جاننا د’ارك ەسكەرتكىشى, سالتانات اركاسى ء(تريۋمفالدى اركا), كوممۋنارلار قابىرعاسى جانە باسقا دا جەكەلەگەن ورىندار, بەلگىلەر, جورالعىلار, داستۇرلەر «سيمۆولدىق وبەكت» رەتىندە بەلگىلەندى.
«وتكەننىڭ قيراندىلارىنان قۇرالعان فراگمەنتتەر بىزگە قۇندىلىقتاردىڭ پايدا بولۋ, جوعالىپ كەتۋ, بولشەكتەرگە ءبولىنۋ, قايتادان تابىلۋ, پايدالانىلۋ, جەتۋ ءتاسىلىن ۇيرەتەدى» دەپ جازادى پەر نورا. بۇل ىرگەلى ۇستانىم فرانتسيانىڭ تاريحي جادىن وتارلىق ساياسات زاردابىنان ازات ەتۋگە, ازاماتتىق بىرلەسۋدىڭ بيىك دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
فرانتسياداي وزىق ەلدەردىڭ مىسالى, تاجىريبەسى قازاقستاندا دا ءوز ءداستۇرىمىز بەن تانىم دەڭگەيىمىزدە ءوتىپ جاتقانى جالپىادامزاتتىق جاڭعىرۋ بەلەسى دەر ەدىك.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قوعامداعى تاتۋلىق پەن كەلىسىمگە, ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن الەمدىك ۇيلەسىمگە, باسەكەلەستىككە اسا ءمان بەردى. وسى ايادا تاريحتى تەرەڭ دە انىق تۇسىنبەيىنشە قالاعان ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دە ءجيى ەسكە سالدى.
بۇل رەتتە بيىل قۇرىلعانىنا 23 جىل تولعالى وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىنا ايرىقشا ءرول بەرىلىپ, زور مىندەت جۇكتەلدى. ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك فەنومەنى دە وسى يدەيانى كوشباسشى رەتىندە كوتەرىپ, جۇزەگە اسىرۋىندا ەدى.
اسسامبلەيا قىزمەتىنە ارقاۋ بولعان نەگىزگى قاعيداتتار, تۇجىرىمدار – ء«ار الۋاندىقتاعى بىرلىك», ء«بىر ەل – ءبىر تاعدىر». ەلباسى كورەگەن ستراتەگ رەتىندە وسى قاعيداتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن ورىنداۋ بارىسىندا قوعامدى تۇتاس جۇمىلدىرا الدى. وتاننىڭ دامۋى جولىنداعى وسى بىرلىك پەن تىرلىك, سەرپىن مەن سەرگەكتىك, جاۋاپكەرشىلىك پەن جاسامپازدىق قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنا ىرگەتاس بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى حالقىمىزدىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن جانە بولاشاعىن ۇيلەستىرەتىن تۇعىرناماعا اينالدى. مۇنداعى قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ, «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق», «قازاقستان كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى», «تۋعان جەر», «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوبالارى – پەر نورا تەورياسىنىڭ شەكاراسىن پراكتيكالىق تۇرعىدا كەڭەيتە ءتۇسىپ, الەمدىك اقىل-وي باسەكەسىندەگى استانانىڭ اسقارىن ايقىندادى. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ التى باعىتى جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىكتى كوزدەپ, اسا شەتىن ەتنوستىق تاريح پەن تاريحي جادتىڭ ءوزارا بايلانىسىن قالىپتاستىرادى. باستى ماقسات – قۋاتتى جانە جاۋاپتى ادامداردان تۇراتىن باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ. تەك تامىردى ۇزبەۋ, ءتولتۋما «مەندى» ساقتاۋ.
ويلانا قاراساق, العىس ايتۋ كۇنى ءوز بىرلىگىمىزدى, بىرەگەيلىگىمىزدى سەزىنۋگە عانا ەمەس, رۋحاني سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتى كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول شىنايى ەل بولىپ ۇيىسۋ سىندى جاڭاشىل قۇبىلىستىڭ تابيعاتىن تۇسىنۋگە ىقپال ەتەدى.
جالپىحالىقتىق جاڭعىرۋدىڭ كوشباسشىسى – پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا وسى تەزيستىڭ ءمانىن, تاريح پەن قازىرگى زامان بايلانىسىن تەرەڭ بايىپتايدى. داۋىرنامالىق بۇل ەڭبەكتەگى مىنا جولداردى ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك: «ەل تاريحىنا ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ قوسقان ۇلەستەرىن جانە قازاقتاردىڭ باسقا حالىقتارمەن عاسىرلار بويعى مادەني جانە ەكونوميكالىق ءوزارا قاتىناسىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ول – ول ما, بىزگە جالپىحالىقتىق تاريحي سانا قاجەت. ءبىزدىڭ تاريحتى ءتۇسىنۋىمىز تۇتاس, وڭ باعىتتى بولۋى كەرەك جانە قوعامدى بولمەي, بىرىكتىرۋگە ءتيىس».
سوندىقتان العىس ايتۋ كۇنى – ورتاق مۇرامىزعا دەگەن قۇرمەت, ءوزارا كومەك پەن قولداۋ كورسەتۋ كۇنى. بۇل – تاريحتى تايانىش, سەنىمدى سۇيەنىش ەتۋ كۇنى. بۇل – «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ءرامىزدى بيىگى.
اتا-اناعا, دوستارعا, كورشىگە, دارىگەرگە, ۇستازعا, ەڭ باستىسى تۋعان ەلگە العىس بىلدىرمەي بىرلىگى جاراسقان قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
ەسەپ پەن پايداعا قۇرىلعان, تەك قانا راتسيوناليزمگە ارقا سۇيەگەن قوعام بىرلىگى ۇزاققا بارمايدى. ەگەر قوعامدا ادامي العىس, قاراپايىم ريزاشىلىق ازايسا, بۇل ىشكى «مورالدىق بارومەتردىڭ» جۇمىس ىستەمەيتىندىگىن ايعاقتايدى. مۇنىڭ كەسەلى مەن كەسىرى بىردەي: تۇراقتى بايلانىستار ءۇزىلىپ, ادامدار ءبىر-بىرىنە قاجەت ەكەنىن ۇمىتادى. ادامشىلىق تۋرالى ۇعىم جويىلادى. وركەنيەت, ءداستۇر جەتىستىگى اياققا تاپتالادى.
ال حالىقتىڭ قاناعات پەن ريزاشىلىعى نەگىزىندەگى بىرلىگى الەۋمەتتىك-مادەني ىنتىماقتاستىققا, اعايىن مەن تامىردىڭ سەزىمىن ءدوپ باساتىن ەمپاتياعا جول اشادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءداستۇرلى «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى جوبا شەڭبەرىندە جىل سايىن توتاليتاريزم جىلدارى جازىقسىز قازا تاپقان, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانداردى بىرلەسە ەسكە الۋعا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىن قيىندىقسىز جۇمىلدىرادى. وسى شارالاردا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار مەن جەر اۋدارىلعانداردىڭ ۇرپاقتارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ, قازاق ەلىنە العىسىن جاۋدىرادى, اتا-انالارىنا سەنىم شۋاعىن سەپكەن جۇرتتىڭ جالعاسىمەن كەزدەسەدى.
جىل سايىن العىس ايتۋ مەرەكەسى اياسىندا جالعىزىلىكتى ادامدارعا, قارتتارعا كومەك كورسەتۋ, مۇقتاج جاندارعا قاراجات جيناۋ قحا-نىڭ بارلىق مەدياتسيا كابينەتتەرىندە, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتتەرى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا تانىمال كاسىبي مەدياتور-ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتەدى. بۇل رەتتە «قايىرىمدىلىق كەرۋەنى» ءىس-شاراسى, مەدياتسيالىق اكتسياسى حالىق كوڭىلىنەن شىعىپ ءجۇر.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار «تازا اۋلا, تازا كوشە», «تازا قالا», «تازا اۋىل» اتتى وڭىرلىك بايقاۋلار وتكىزىپ, تۋعان تابيعاتتى ايالاۋ مەن كوگالداندىرۋعا قاتىستى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋى دا جان قۋانتادى.
ەلدىك داستۇردە جاستار احۋالى, تانىمى, تىلەگى ارقاشان قاپەردە بولادى. راس, جاستاردىڭ ساناسى كوپ جاعدايدا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا جانە وزگەرىسكە بەيىم. مەملەكەت باسشىسى وسى ماسەلەگە ءجىتى كوڭىل اۋدارىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتۇرلى الاڭدا جاستارمەن تۇراقتى ديدارلاسا, سۇحباتتاسا باستادى. ءارتۇرلى بۋىن وكىلدەرىنىڭ ەتنوستار مەن كونفەسسيالار قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ تە كەلەدى.
قازىر اۋىل مەن قالا اراسى جاقىنداي ءتۇستى. مۇنىڭ ءتۇرلى وبەكتيۆتى سەبەبى بار. ەڭ باستىسى, قالا مازمۇنى ەلدىك قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرە باستادى. بۇل, ارينە تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. دەي تۇرعانمەن, ىشكى ميگراتسيا جاعدايىندا قالا مادەنيەتى, قالا وركەنيەتى دەگەن ۇعىمداردى شىنايى كورسەتە ءبىلۋ دە – ازاماتتارىمىزدىڭ موينىنداعى قارىز بەن پارىز.
بىردە قازاقستان ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى, ساۋلەت پروفەسسورى جانداربەك مالىبەك ۇلى بىزگە «تامىر» اتتى تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ جوباسىن كورسەتتى. مۇنداعى يدەيا – قازاقستان قۇندىلىعىنىڭ قازاق مادەنيەتى مەن ءتۇرلى ەتنوستار مادەنيەتىنىڭ بىرلىگىندە ەكەنىن كورسەتۋ. كۇن ساۋلەسى دالىزدەر مەن پاتەر بولمەلەرىنە مولىنان تۇسەدى. كىرەبەرىس پەن حولداردا ەل اسقاقتىعىن اڭعارتاتىن دەتالدار كورىنىس تاپقان. ەڭ باستىسى, مۇنداي ۇيدە تۇراتىن جاس ۇرپاق ءسات سايىن, كۇن سايىن ساۋلەت ۇلگىلەرىنەن, مونۋمەنتالدى شتريحتاردان, ءدالىز قابىرعالارىنداعى سۋرەتتەردەن ەل ءداستۇرى مەن قۇندىلىعىن بويىنا سىڭىرەر ەدى.
قازىر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سۋرەت سالۋ مەن ءان-كۇي ونەرىنە وتە قۇمار. بۇل – جاقسى ءۇردىس. ءبىز دە بالالار كورمەسىنە بارىپ تۇرامىز. سوندا بايقاعانىمىز, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بالاقاندارى سۋرەتتەرىنە كوبىنە-كوپ قازاق ەتنوگرافياسىن (جايلاۋ, ءتورت ت ۇلىك, كوش, قىز ۇزاتۋ, اشەكەي بۇيىمدارى, ت.ب.) تاقىرىپ ەتىپ الادى ەكەن. بۇل ولاردىڭ ءبىلىم, تانىم دەڭگەيىن كورسەتەدى. سونداي-اق اتا-اناسىنىڭ دا ەل تاريحىنا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن بايقاتادى. وسى جاقسى نىشاندا مەكتەپتىڭ دە ورنى بار.
تاريحي جادتى جاڭعىرتۋ, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ دامىتۋ – كوپ سالالى جۇمىس. كەيدە باق پەن ەكراندى شولىپ وتىرىپ, ۇلتىم دەگەندە ورىندى-ورىنسىز كەۋدەسىن سوعاتىن مامانداردىڭ ءوز ماتەريالىنا جاۋاپسىز قارايتىنىنا قايران قالامىز. ولار زەرتتەۋ كىتاپتارىن قاراۋعا ەرىنەدى, ءتىپتى سايتتان دا كەرەكتى دەرەكتى تالعاممەن الا المايدى. ال ەندى ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە شىققان ۇلت مادەنيەتى تۋرالى قايسىبىر ماقالانى وقىپ, تەلەحاباردى كورىپ, مامانداردىڭ كاسىبيلىگى مەن تۇيسىگىنە قۋاناتىنىمىز بار. سوندىقتان قازاق رۋحانياتى تۋرالى جاقسى ماتەريالدار تەك مەملەكەتتىك تىلدە دايارلانادى دەپ كەلتە ويلاپ قالمايىق. ءدال بۇگىن ۇلت مادەنيەتى مەن ونەرىن بۇۇ-نىڭ قاي تىلىندە جاريالاۋ دا ماڭىزدى. ءتىپتى بۇل ءبىز ءۇشىن قاجەت-اق!
كوركەم فيلم ارقىلى تاريحي شىندىقتىڭ سينەرگەتيكالىق اسەرىن جەتكىزۋ دەگەن ۇعىم بار. رەجيسسەر ا.ساتاەۆتىڭ «اناعا اپارار جول», س.نارىمبەتوۆتىڭ «امانات», س.تاۋەكەلدىڭ «جەرۇيىق», ر.ءابدىراشوۆتىڭ «ستالينگە سىيلىق», ا.رايباەۆتىڭ «الجير», ب.قالىمبەتوۆتىڭ «تالان» جانە تاعى باسقا فيلمدەر بۇعان مىسال بولا الادى.
مۇنداي كەڭ تىنىستى فيلمدەر – ءبىزدىڭ بىرەگەيلىگىمىزدىڭ ايناسى, ەكىنشى جاعىنان ولاردى «تاريحي جادتى جاڭعىرتۋ ينستيتۋتتارىمەن» – مۇراعاتپەن, مۋزەيمەن, كىتاپحانامەن, دەرەكتەر قورىمەن ءبىر قاتارعا قويۋعا بولادى.
قورىتا ايتساق, الىمساقتان تاريح – ادامزاتتىڭ ومىردەگى ۇستازى. قازاقستاننىڭ تاريحى مەن تاعدىرى – ميلليونداعان جانداردىڭ كەزدەسۋ مەن باۋىرلاسۋ جولى. ادامشىلىقتى ۇيرەنۋ الىپپەسى, پارىز بەن قارىزدى ءتۇسىنۋ وقۋلىعى.
الىپپەمىز الەۋەتتى, وقۋلىعىمىز ولجالى بولعاي!
دارحان مىڭباي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى