قازاق حالقىنىڭ دانالىق فيلوسوفياسى

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, تاعدىر تالكەگىمەن قازاق­ستان جەرىنە ەرىكسىز قونىس اۋدارعان ءتۇرلى ەتنوس­تاردىڭ ميلليونداعان وكىلدەرى كەلدى.

تۇتاستاي العاندا 20 عاسىردىڭ باسىنان باستاپ, تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا 5,6 ميلليون ادام اكەلىنگەن. قازاق وتباسىلارىنىڭ وزدەرى اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايلاردى باستان كەشىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەپرەسسياعا ۇشىراپ جاتسا دا, قونىستانۋشىلارعا قولداۋ كورسەتتى.

قازاق ەتنوسىنىڭ ورتاق تاريحي تاعدىرى – ەرەكشە توزىمدىلىك, ولاردىڭ كوزقاراستارى مەن ۇمتىلىس­تارىن قالىپتاستىرىپ, ورتاق قۇندىلىقتار مەن مۇراتتاردى نىعايتتى.

ن.ءا. نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتابىندا ەگەمەن ەل دامۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭى, جاڭا الەۋ­مەتتىك-ساياسي ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ سيپات­تالادى. وندا ەلباسى «1995 جىلى قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – مادەنيەت پەن ۇلتتار­دىڭ ديالوگىنا قاجەتتى ايرىقشا قوعامدىق الاڭ. ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھاندىق كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ ورتالىعىنا اينالدى: 2003 جىلى استانادا تۇڭعىش رەت شاقىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ سەزى سول ۋاقىتتان بەرى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. العاشقى كۇن­نەن-اق كونسترۋكتيۆتى سيپاتقا يە بولعان ءبىزدىڭ سىرت­قى ساياساتىمىز «كوپۆەكتورلىلىق قاعيداتىنا» نەگىز­دەلگەن. كورشىلەرمەن تاتۋلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان تاريحتا تۇڭعىش رەت ناقتى قۇجاتتارمەن راسىم­دەلگەن, حالىقارالىق قوعامداستىق مويىنداعان شەكاراعا يە بولدى», دەپ اتاپ وتەدى.

مەرەكەنىڭ باستى مازمۇنى – مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەس­سياارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى تەڭدەستى­رىلگەن جانە كورەگەن ساياساتى, قازاقستاندىقتاردىڭ جوعارى مادەنيەتى مەن دانالىعى, ۇلتتار اراسىنداعى بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ. ول ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزگە جاقىن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

وتاندىق تاريحتىڭ تاجىريبەسى مەن ساباقتارى شىنايى گۋمانيزمنىڭ مىڭداعان مىسالدارىن, شىنايى ريزاشىلىق پەن رياسىزدىقتىڭ دالەلى. ونداعان جىلدار بويى ميلليونداعان ادام تاعدىرلارىنىڭ ارالاسۋى, جۇزدەگەن ەتنوستىق توپتاردىڭ داستۇرلەرى مەن ومىرلىك نەگىزدەرىن ەندىرۋ جانە ءوزارا بايىتۋ بىرەگەي رۋحاني بايلىققا يە بولۋ, بىرەگەي مادەنيەتتى جانە پروگرەسسيۆتى ۇلت قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

«قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءدال وسىنداي ءوز ۇستانىمىن تاۋىپ, الەمگە ءوز ستراتەگياسىن كورسەتتى, ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ وزىنە عانا ءتان ىسكەرلىك ۇلگىسىن جاسادى. ارينە مۇنداي ۇلگىنى جاساۋ ۋاقىت, تۇراقتى كۇش-جىگەر مەن ەرەن ەڭبەكتى تالاپ ەتتى, الايدا ناتيجە سول ەڭبەككە تاتيتىن: قيىن جاعدايدا ءبىز بايىرعى قازاق جەرىندە تىرشىلىك ەتىپ جاتقان بارلىق ازاماتتار مەن ەتنوستاردىڭ پاتريوتيزمىنە جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىنە ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن تولەرانتتىلىعىنا نەگىزدەلگەن ايرىقشا ۇلگى جاساپ شىعاردىق», دەپ ەلباسى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتا­بىندا زاماناۋي تاريحتىڭ بۇل كۇردەلى كەزەڭىن سيپاتتاعان.

العىس ايتۋ كۇنىنىڭ باستى ماقساتى – قازاقتار­دى جانە بارلىق ەتنيكالىق توپتاردى ءبىر-بىرىنە قول­داۋ كورسەتۋ ارقىلى ورتاق تاريحتىڭ, بىرلەس­كەن قيىندىقتاردىڭ ۇجىمدىق ەستەلىگى نەگىزىن­­دە قازاق­ستاندىق سايكەستىلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ. وسى رەتتە, نەگىزگى ماقساتتار قاتارىن اتاپ ايت­ساق: بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە جانە قازاق­تارعا الەۋمەتتىك ۇيلەسىم مەن ۇلتتىق بىرلىك فاكتورى رەتىندە العىس ءبىلدىرۋ; قازاقستاننىڭ اۋما­عىندا ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ پايدا بولۋى, ساق­تالۋى جانە دامۋ تاريحى تۋرالى ءبىلىمدى تەرەڭدەتۋ; قوعامدا دەپورتاتسيالانعان حالىقتار تاعدىرىندا قازاق حالقىنىڭ ەرەكشە ءرولىن سەزىنۋدى كۇشەيتۋ; قازاقستاندىق پاتريوتيزم, ازاماتتىق جانە رۋحاني-مادەني قوعامداستىق نەگىزىندە «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىمەن بىرىكتىرىلگەن قازاقستاندىق سايكەستىك پەن باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ; قوعامدىق كەلىسىمدى جانە ۇلتتىق بىرلىكتى, ەتنوستىق توپتاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋ; قازاق حالقىنىڭ جانە بارلىق قازاقستاندىق ەتنوستىق توپتاردىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىن قۇرمەتتەۋ.

ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ پرەزيدەنتتىك ساياساتى­نىڭ سالتاناتىنا اينالعان العىس ايتۋ كۇنى ۇيىم­دا­س­تىرىلۋىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولۋ تاپسىرىلدى. وسى ماقساتتا كەڭ اۋقىمدى قحا «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ شەڭ­بەرىندە ەلىمىزدە بىرقاتار شارالار قولعا الىنۋدا. مىسالى «العىس ايتۋ – پارىزىم» اتتى جوبا بويىنشا 2017 جىلى جەتى مىڭعا جۋىق ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ, ءۇش ميلليونعا جۋىق ادام قامتىلدى. پرەزيدەنتكە 800-دەن استام حات جولداندى, ونىڭ 30-دان استامى شەتەلدەردەن كەلگەن. ءداستۇر بويىنشا ءىس-شارا­لار ءتۇرلى قايىرىمدىلىق اكتسيالارمەن, جوبالارمەن جالعاسۋدا. سونداي-اق «العىس فيلوسوفياسى», «وتباسى ارقىلى العىس» سياقتى حالىق­تىڭ ءتۇرلى ساناتىن قامتيتىن كوپتەگەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. مۇندا ءاربىر ادام باقىتقا قول جەتكىزە الدى. ولار قازاق حالقىنا العىس ايتىپ, جومارتتىق, دانالىق پەن قوناقجايلىلىق ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىردى.

 العىس ايتۋ كۇنىنىڭ ەكى جىلدىق تاريحىندا بۇدان باسقا دا شارالار جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلۋدا. جەكە توقتالاتىن بولساق, ناۋقاس بالالارعا قولداۋ كورسەتۋ مەن ەمدەۋگە باعىتتالعان «مەيىرىمدىلىك كەرۋەنى» ۇلتتىق اكتسياسىنىڭ شەڭبەرىندە «قورجىن» قايىرىمدىلىق شاراسى, وقۋ جانە باسقا مەكەمەلەردە العىس تاقىرىبىنا ارنالعان «تاريح عيبراتى» ساباعىنىڭ ون جىلدىعىن اتاپ وتۋگە بولادى.

وسىلايشا قازاقستاندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ­­­تىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىن­دە بارشا حالىق تىنىشتىق پەن ۇندەستىك, ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرۋدە.

ۆلاديمير بوجكو,

پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى,

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, «ورىس, سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى