الەم چەمپيوندارىنىڭ ۇستازى

ءوز ۇستازى فەليكس پرەميلسكيدىڭ ءوزى: «سەن پەتردى جەڭسەڭ, مىنالار مەنى ءتۇتىپ جەيدى, ءبىر ءسوزىمدى سىيلا», دەپ جىلارمان بولدى. سۋريكوۆتى وسىنىڭ الدىندا عانا 6:0 ەسەبىمەن ەڭسەرگەن مۇسابەكوۆ زار كۇيىندە ەدى. سول سپارتاكيادادان بۇيىرعانى – بەسىنشى ورىن. سۋريكوۆقا جول بەرمەگەندە, ءبىر مەدال قولىندا ەدى. قازاقتىڭ موينىنداعى يمپەريا قامىتى امانگەلدىدەي ازاماتتاردىڭ دا ەركىندىگىن شەكتەگەن زامان ەدى عوي.

سپورتقا ارناعان نەشە جىلعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن ول باپكەرلىكتەن كوردى. ءوزى جەتە الماعان بيىكتەرگە شاكىرتتەرى جەتتى. 1981-1987 جىلدار ارالىعىندا امانگەلدى مۇسابەكوۆ باپتاعان ۇلاندار كەڭەس وداعىن دۇركىرەتىپ, ودان ءارى الەم چەمپيوناتتارىندا ولجا سالدى. سول تۇستا ءۇش بىردەي ءتول شاكىرتى – امانگەلدى جاپاروۆ, سەرىك الشىنباەۆ جانە مۇرات ماياۋىزوۆ الاش جۇرتىنىڭ بوز كىلەمدەگى نامىس تۋىن بيىك ۇستادى.

سەرىك الشىنباەۆ – 1982 جىلى ەركىن كۇرەستەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق بالاسى. بۇل, ارينە, ايتۋعا عانا وڭاي. ول كەزدە الەمدىك دودادان گورى, كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيوناتىندا توپ جارۋ قيىن ەدى. تالاي مىقتىعا سان سوقتىرعان بالا سەرىك 1981 جىلى كسرو وقۋشىلار سپارتاكياداسىندا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەسە, سول جىلى بوزبالالار اراسىندا وداق چەمپيونى اتاندى. وداق چەمپيو­نى الەم بىرىنشىلىگىنە تالاسسىز بارسا كەرەك ەدى. بىراق كەڭەستىك قۇراماداعى ىشكى تارتىس تىم قاتتى بولاتىن, ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋدىڭ قازاق بالۋاندارىنا دەگەن قىرىن قاباعى بار. امانگەلدى مۇسابەكوۆ شاكىرتىنىڭ التىن مەدالى الەم چەمپيوناتىنا بارۋعا كەپىل بولا المايتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. ءۇمىتتى كۇمان ەڭسەرگەن كۇندەردىڭ ءبىرى ەدى. وداق قۇراماسىنىڭ جاتتىعۋ جيىنى بارىسىندا الەمگە ايگىلى مامان ارمەناك كاراپەتيان 60-قا تولىپ, جاستار قۇراماسىن جاساقتاۋشى «ىعايلار مەن سىعايلار» داستارقان باسىنا جينالدى. سول جيىندا 34 جاستاعى امانگەلدى گيتارامەن ورىس رومانستارىن تامىلجىتا شىرقايدى. مۇنىڭ ونەرى قۇرامانىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى ءشامىل نەۆرەدينوۆتىڭ ايەلىنە قاتتى ۇنايدى. ء«سىز باي ادام ەكەنسىز!», دەيدى ول ىڭعايى كەلگەندە ريزالىعىن ءبىلدىرىپ. «ەگەر باي بولسام, شاكىرتتەرىم ەندىگى الەمدىك جارىستارعا بارعان بولار ەدى», – دەيدى جاس باپكەر ىشتەگى بۇلقىنىسىن جاسىرا الماي...

قۇداي ءساتىن سالىپ, سەرىك ىرىكتەۋ بەلدەسۋلەرىن جەڭىپ ال­دى. جول­داماعا تالاس سوندا دا با­سىلا قويمادى. نەۆرەدينوۆ­تىڭ بولمەسىنەن دە ەرلى-زايىپ­تى­لار­دىڭ شاڭ-شۇڭ ايقايى ەستىلدى. اقىرى نە كەرەك, الەم چەمپيو­ناتىنا باراتىن بالۋانداردى حا­بارلايتىن كەز دە جەتەدى. ء«شا­مىل نەۆرەدينوۆ 52 كيلودا سەرىك ال­شىنباەۆتى اتاپ تۇرىپ, ماعان سونداي ءبىر ىزعارمەن وقتى كوزىن قاداپ ءوتتى, – دەيدى امانگەلدى مۇسابەكوۆ سول كۇندى ەسكە الىپ. – ال ونىڭ ايە­لى كۇرەس زالىنىڭ ارعى بەتىنەن ماعان باس بارماعىن كورسەتىپ جىميىپ تۇردى». سويتكەن سەرىك سەنىمدى اقتاپ, الەم چەمپيوناتىنان التىن مەدالمەن ورالدى. وسى سەرىكتى امانگەلدى باپكەر سوناۋ 1978 جىلى قارقارالى وڭىرىن­دەگى ەكى جۇزدەي بالانى كۇرەس­تىرىپ, ىرىكتەگەندە جالعىز ءوزىن تاڭداپ الىپ, قاراعاندىداعى سپورت مەكتەپ-ينتەرناتىنا اكەلىپ ورنالاستىرعان ەدى. ۇستاز بەن شاكىرت ءۇشىن ناعىز سىناق وسى جەردەن باستالادى. دارىگەرلەر بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرگەن بالا­نىڭ جۇرەگىندە ءتۋابىتتى اقاۋعا قوسا جامباس سۇيەگىنەن دە كىنارات تا­ۋىپ, وعان كۇرەسۋگە تىيىم سالدى. سوعان قاراماستان, تاباندى باپكەر دارىندى جەتكىنشەكتى ءبىر جىل بويى جەڭىل جاتتىعۋلارمەن شىڭداپ, ۋاقىت وزا باپتاۋ پروتسەسىن كۇردەلەندىرە وتىرىپ, اقىرى ونى كەڭەس وداعىنداعى ماڭدايالدى بالۋاندار قاتارىنا قوستى. سەرىكتىڭ جۇرەگى بىرنەشە جىلدان كەيىن قالپىنا كەلسە, جامباس سۇيەگىندەگى دەرتى مازا­لاۋىن قويمادى. تالاي جارىستاردىڭ شەشۋشى تۇستارىندا سىر بەرىپ, امال­سىز جەڭىلگەن كەزدەرى قانشا­ما. قايسار بالۋان مەن قايراتتى باپ­كەرى سوندا دا جاسىعان جوق: سەرىك 1984 جىلى كەڭەس وداعى قۇ­را­ماسىنىڭ ساپىندا جاستار اراسىن­داعى الەم كۋبوگىن جەڭىپ السا, 1986 جىلى كسرو حالىق­تارى­نىڭ سپارتاكياداسىندا كۇمىس جۇل­­دەگە قول جەتكىزدى. بۇل – ەركىن كۇرەس­­تەگى قازاق بالۋاندارىنىڭ تا­ري­حىنا التىن ارىپتەرمەن جا­زىل­عان زور جەتىستىكتەر. ال 1987 جىل­­عى كسرو چەمپيوناتىندا سە­­رىك الشىنباەۆ تورەشىلەردىڭ كو­­پە-­كورىنەۋ ادىلەتسىزدىگى سالدارى­نان ءتورتىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى.

* * *

اۋجەكەڭنىڭ وزىمەن اتتاس شا­كىرتى امانگەلدى جاپاروۆ – ەركىن كۇرەستەن جاستار اراسىندا الەم چەم­پيونى بولعان تۇڭعىش قازاق با­لۋانى. بۇل بيىككە ول 1983 جى­لى اقش-تىڭ لوس-اندجەلەس قالا­سىن­دا قول جەتكىزگەن بولاتىن. ال وعان دەيىن, ياعني 1981 جى­لى كسرو وقۋشىلار سپارتاكيا­دا­سىنىڭ باس جۇلدەسىن, بۇكىلوداق­تىق جاسوسپىرىمدەر بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدالىن جەڭىپ الدى. 1983 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ جاستار چەم­پيوناتىندا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. سول جىلى كسرو قۇ­را­ماسى ساپىنا قابىلداندى. سول كەزدە 52 كيلو سالماق دارەجەسىندە وداقتاعى ەڭ ۇزدىك بالۋاننىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ امانگەلدى ەدى. بىراق قۇ­رامانىڭ باپكەرلەر كەڭەسى كيەۆ­تەگى الەم چەمپيوناتىنا سودان جارتى جىل بۇرىن عانا وتا جا­ساتقان بالۋان اناتولي بە­لوگ­­لازوۆتى قوسىپ, ول قولا مەدال­­عا عانا قول جەتكىزە الدى. ايتسە دە جاراتىلىسىنان قايسار, ءارى مى­­نەزدى جىگىت كەلەسى 1984 جىلى كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا الەم كۋبوگىن جەڭىپ الدى. ءسوي­تىپ امانگەلدى جاپاروۆ حالقى­مىزدىڭ سپورت تاريحىنا ەركىن كۇرەس­تەن جاستار اراسىندا الەم چەم­پيونى جانە ەرەسەكتەر اراسىن­دا الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتانعان العاشقى قازاق بالۋانى رەتىندە تىركەلدى.

امانگەلدى اعامىزدىڭ ۇلكەن ءۇمىت ارتقان تاعى ءبىر شاكىرتى – مۇ­رات ماياۋىزوۆ. تالانتتى بال­ۋان 1987 جىلى 62 كيلو سالماق­تا «دينامو-1» سپورت قوعامى قۇرا­ماسىنىڭ ساپىندا كسرو كۋبو­گىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. ول 1984 جىلى الماتىدا وتكەن وداق كۋبوگى ءۇشىن سىندا دا بارلىق قارسىلاستارىنان باسىم تۇسكەن بولاتىن. 1982-1984 جىلدار ارا­لى­عىندا كسرو جاسوسپىرىمدەر جا­نە جاستار چەمپيوناتتارىندا ءبىر كۇمىس, ەكى قولا مەدالعا يە بولدى.

ءيا, 1981-1987 جىلدارداعى قازاق ەركىن كۇرەسى بالۋاندارىنىڭ ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, امان­گەلدى مۇسابەكوۆ شاكىرت­تەرى­نىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە وزىق بولعانىنا كوزىڭىز جەتەدى. ال ەلى­مىزدىڭ, ودان ءارى بۇكىل كەڭەس ودا­­عىنىڭ شەگىنەن اسىپ, الەمدىك اۋ­قىمداعى باسەكەلەردە دارا شى­عۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنى بەل­گىلى. وسىنىڭ ءبارى, ءبىرىنشى كەزەكتە, باپكەرگە بايلانىستى. ەگەر ول تەرەڭ ىزدەنبەسە, ءوز كاسىبىنە شى­­­نايى ماحابباتپەن كىرىسپەسە, شا­كىرت­­تەرىن سوڭىنان ەرتە الماسا, ولار­عا دۇنيەجۇزىلىك جارىستىڭ جۇل­­دەسى بىلاي تۇرسىن, ەل چەمپيو­نا­تىندا جەڭىسكە جەتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولار ەدى.

امانگەلدى اعا 1978-1984 جىلدار ارالىعىندا شاكىرتتەرىمەن بىرگە اۋەلى بۇكىلوداقتىق «دينامو» قوعامىنىڭ قۇراماسىندا, كەيىن كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا تەر توكتى.

ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تالاي قۇر­بان­دىققا بارۋعا تۋرا كەلدى. قا­را­عاندىداعى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورتتىق مەكتەپ-ينتەرناتتا باپكەر بولعان كەزىندە سول ينتەرنات جاتاقحاناسىندا ون جىلداي تۇرىپتى. پاتەر الۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, «الەم چەمپيونىن دايىنداماي وسى جەردەن كەتپەيمىن», دەيتىن كورىنەدى. جازعى كانيكۋل كەزىندە ينتەرنات اۆتوبۋسىن سۇراپ الىپ, اۋىل-ايماقتى ارالايدى ەكەن. سونداعى ىزدەيتىنى – سپورتقا بەيىم بالا. شاكىرت ەتىپ العان بالالاردى ءوز پەرزەنتىندەي باۋىرىنا باسىپ, قاجەت كەزدە سولاردىڭ ۇستازى, دارىگەرى, پسيحولوگى, ديەتولوگى, سىرلاسى, الىس جولداعى قامقورشىسى دا بولا بىلگەن. سويتكەن ەڭبەگى اقتالدى. تالاي جىل توككەن ماڭدايتەرى التىن-كۇمىسكە اينالىپ, ەسىمى قازاق سپورتىنىڭ تاريحىندا قالدى. «بۇل كۇندە مەكتەپ-ينتەرناتتى ۇزاق جىل باسقارعان باقداۋلەت ءۇربىسىنوۆ دەگەن اعامىزدى قۇرمەتپەن ەسكە الامىن. ءاربىر ىسىمە قولداۋ كورسەتىپ, قولتىقتان دەمەپ وتىردى. ناعىز سپورتتىڭ جاناشىرى, ۇلتىن سۇيگەن ادال دا اسىل ازامات ەدى», دەيدى بۇل كۇندە باپكەر اعا تەبىرەنە.

* * *

امانگەلدى مۇسابەكوۆ جارتى عاسىرعا جۋىق باپكەرلىك عۇمىرىندا تابىستىڭ شىڭىنا دا شىقتى, تەپكى مەن تەپەرىشتى دە كورىپ باقتى. اينالاسىندا جۇرگەن ءىشى تار پەندەلەر بۇعان ۇلتشىل دەپ جالا جاۋىپ, ماسكەۋگە ارىز دا دومالاتقان. سول ماسكەۋدەن ەكى رەت كوميسسيا ەرىنبەي كەلىپ, مۇنىڭ ءىسىن ماي شاممەن قاراعان كەزدەر دە بولدى. اتاققا قىزىقپاعان, مانساپقا قۇمارتپاعان اسىل تەكتى قاسيەت بار ەدى بويىندا. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى قاراعاندى وبلىسى سپورتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن ۇسىنعاندا باس تارتقان. ەكى بىردەي الەم چەمپيونىن دايارلاعانى ءۇشىن «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى» اتاعىن دا الۋى كەرەك ەدى. قۇجاتتارىن ماس­كەۋ سۇراتىپ السا دا, سونى ارتىنان قۋمادى...

زامان الاعاي دا بۇلاعاي بول­عان 90-جىلدارى باپكەرلىك قىزمەتتەن قول ءۇزىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ دە ءدامىن تاتتى. كۇرەستەن باسقانى كورمەگەن شاكىرتتەرىمە دە شاراپاتى تيسە دەگەن نيەت قوي, باياعى. سودان ءبىراز جىلدى ارتقا سالىپ, ءوزى تالاي ۋاقىت تەر توككەن مەكتەپ-ينتەرناتقا قايتا ورالعانىندا, سول كەزدەگى باسشىلىقتىڭ قار جاۋ­عان قاباعىنا تاپ بولدى. بۇل جاعداي باپكەردىڭ جانىنا قات­تى باتىپ, جۇرەگىنە جارا سالعان ەدى. قولدى ءبىر سىلتەپ, كەتە بار­عان. ءسويتىپ جۇرگەن كۇندەر­دىڭ بىرىندە سول كەزدەرى ەل سپور­تىن باسقارعان داۋلەت تۇرلى­حانوۆتان شاقىرتۋ الدى. ۇزاماي استاناداعى قاجىمۇقان مۇڭايت­پاسوۆ اتىنداعى سپورتتىق مەكتەپ-ينتەرناتقا باپكەر بولىپ ورانالاستى. ەكى جىلداي تەر توگىپ, بوز كىلەمدى جاعالاعان تالاي بوزوكپەنىڭ جۇرەگىندە كيەلى كۇرەس ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىق وتىن مازداتتى. مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, بەلگىلى سپورت ءجۋرناليسى قىدىربەك رىسبەك تاراپىنان قولداۋدى مولىنان كوردى. «قىدىربەكتىڭ ازاماتتىعى سونداي, شاكىرتتەرىم ورالعا جۇمىسقا شاقىرعانىندا مەنىمەن بىرگە سوناۋ باتىس قازاقستانعا بارىپ, ونداعى ماعان جاسالعان جاعدايعا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن عانا كەرى قايتىپ ەدى», دەيدى امانگەلدى اعا.

ورالدا امانگەلدى ءابدىش ۇلى 14 جىلعا جۋىق باپكەرلىك ەتتى. كوبىنە جاس دارىنداردى كۇرەس ونەرىنە باۋلىپ, جوعارى جەتىس­تىك­تەر سپورتىنا اپارار داڭعىلعا سال­دى. تاياۋدا, قاسيەتتى ورال توپى­را­عىندا عۇمىرىنىڭ جاسامپاز ەڭبەككە تولى قيماس جىلدارىن قالدىرىپ, امانگەلدى اعا ءوزى­نىڭ تۋعان جەرىنە ورالدى. قازىر زايىبى, ۇلاعاتتى ۇستاز نۇر­بي­كە احمەتجانوۆا ەكەۋى قاراعان­دىنىڭ ماڭىنداعى اقتاس دەگەن كەنتتە تۇرىپ جاتىر. ەكى ۇل, ءبىر قىزدان جەتى-سەگىز نەمەرە سۇيگەن.

بۇگىندە امانگەلدى اعا مۇسا­بەكوۆ اقساقال 70-كە كەلىپ وتىر. قازاققا ەكى بىردەي الەم چەمپيونىن سىيلاعان ايگىلى باپكەردى ەلگە كەلدى ەكەن دەپ ازىرگە ىزدەي قويعان ەشكىم جوق. ءوزى تالاي جىل ەڭبەك ەتكەن سپورت مەكتەپ-ينتەرناتى, جالپى قاراعاندى سپورتىنىڭ باسشىلىعى تىم-تىرىس. كىندىك قانى تامعان قارقارالىسى دا اتاعىن ايداي الەمگە شىعارعان قىران تەكتەس ۇلا­نى­نىڭ ءبىر حابارىن بىلسە ارتىق بول­ماس ەدى-اۋ. جاقسىنىڭ قادىرىنە كوزى تىرىسىندە جەتكەننەن ارتىق نە بار؟!

قايرات ءابىلدا,

«ەگەمەن قازاقستان»

قاراعاندى وبلىسى