قاشاندا قاتارىنىڭ الدى بولىپ, قياعا قانات قاعىپ, ۇنەمى ءوسۋ – سامعاۋ ۇستىندە ءجۇرىپ, بۇل كۇنگە جەتكەن قارىنداس-قۇربى جايلى قالام تارتۋ مەن ءۇشىن ءارى قۋانىش, ءارى جۇبانىش دەر ەدىم. قۋانىشى – تالاي اسۋ-بەلەستەردى ارتقا تاستاپ, كەيدە اشىق اسپاننىڭ استىندا, كەيدە قات-قابات قالىڭ بۇلتتى قاق جارىپ, قىرانداي سامعاپ وسىناۋ جاسقا جەتتى. تاۋبە, دەيىك! جۇبانىشى – قوس عاسىر توعىسىندا, ءبىر-بىرىنە كەرەعار ەكى جۇيەنىڭ دە سىنىنان ءوتىپ, ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا ءتوزىپ دەگەندەي, ءار ءداۋىردىڭ داۋىلىنا دا, جەلىنە دە توتەپ بەرىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زامانىن كوزبەن كورىپ, ءومىر ءسۇرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا قونا بەرمەگەن سيرەك باقىت ەكەنىن سەزىنۋ.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ تاۋەلسىزدىك توعىسىنداعى شيرەك عاسىرىن شيىرلاپ شىقساق, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءبۇتىن قازاق بالاسىنىڭ باسىنان وتكەن ءداۋىردى تۇگەندەپ ايتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى حاق. دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن جەلتوقسان داۋىلىنان كەيىن ارپالىسپەن وتكەن كۇندەر مەن تۇندەر تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇگىنگى مامىراجاي مەزگىلىنە جالعاستى. وسى كەزەڭدەگى ەل باسىنان وتكەن الاساپىران وزگەرىستەردى قانشا كوزبەن كورسەك تە بەزبەندەپ ايتىپ بەرۋ وڭاي ءىس ەمەس. دەمەك, حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن وسىناۋ تاعىلىمدى دا تاۋقىمەتتى ىستەردى تاريح تولقىنىنا توعىستىرىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ ۇردىسىندە ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ ۇسىنۋ ءبىز تۇگىل بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە اينالار ەرەن ەڭبەك ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وسى ەرەن ەڭبەك جاقىندا عانا ەلباسىنىڭ قولىمەن جازىلىپ, «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» دەگەن اتپەن قالىڭ وقىرمان قولىنا ءتيدى.
قازىر قازاقستان حالقى ىرگەلى ءىس, ەرەن ەڭبەكتى جان-جاقتى تالقىلاپ, ەل كادەسىنە جاراتىپ جاتىر. وسىنداي يگىلىكتى اڭگىمەلەرگە يەك ارتقاندا, الدىڭداعى اعالاردىڭ اقىل-كەڭەسى, پاراسات-پايىمى ويىڭا ورالادى. قاسىڭداعى قاتارلارىڭا قاراپ, وزىڭە دە كوڭىل ءبولىپ, «وسى مەن تاۋەلسىزدىگىمە قانداي ۇلەس قوستىم؟» دەگەن قاستەرلى تالاپقا تابان تىرەيسىڭ. وسى كەزدە مەنىڭ ويىما سوناۋ تورعاي دالاسىنان تۇلەپ ۇشىپ, سول كەزدەگى ەل استاناسى – الماتىعا اڭسارى اۋىپ وقۋ ىزدەپ كەلىپ, ءبىلىم كاۋسارىن قانىپ ءىشىپ, قياعا قانات قاققان قارىنداس-قارلىعاش-زامانداس-دوسىم ءراشيلا قابيقىزى مۇرساليەۆا ورالادى. ەندى ءراشيلا قابيقىزىنىڭ ومىرباياندىق اقپاراتتارىنا ءبىر ءسات كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى.
1966 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1971 جىلى اياقتاپ, بيولوگيا جانە حيميا پاندەرىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعىن الىپ شىققاننان كەيىن ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان تورعاي دالاسىنا ءبىر-اق تارتادى. بارعان بەتتە بىردەن سول كەزدەگى جانگەلدين اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە كىرىسىپ كەتەدى. ءسويتىپ ونىڭ ەڭبەك جولى ىبىراي التىنسارين اتاسى مەكتەپ اشىپ, ءبىلىم نۇرىن شاشقان قاستەرلى مەكەننەن باستاۋ الادى. سول كەزدە كومسومولدىڭ ءرولى وتە كۇشتى بولاتىن. اۋداندا جاستارعا جەتەكشىلىك ەتكەن ورەكەن الماتوۆ, سابىرجان شۇكىر ۇلى, جاقان قوساباەۆ, سونداي-اق ءوزىنىڭ قۇربى-قۇرداستارى مارات قاسىموۆ, قويشى سارسەنگەلدين, ساۋلە اياشەۆا سىندى قىزمەتتىڭ قىم-قۋىت سىناعىنان, سىندارلى سىنىنان وتكەن ازاماتتارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, بولاشاق قايراتكەر قىز سول كەزدىڭ وزىندە-اق كۇردەلى ىستەردىڭ كۇرمەۋىن شەشە بىلەتىن شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن كوزگە تۇسە بىلگەن ەدى.
تورعايداعى جىلدار جالىنداعان جاس ماماننىڭ وڭ-سولىن تانىپ, تۋعان ەلدىڭ تاريحى مەن شەجىرەسىنە تەرەڭ ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءوزىنىڭ اتا-بابالارى – اتاقتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇرپاقتارىمەن ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەكەنىن, ناعاشىلارىنىڭ دا جۇرەكتى باتىرلار بولعانىن ءبىلىپ, تۋعان جەر تاريحىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە دەن قويدى. ءوزىنىڭ ارعى اتاسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن تەك بىرگە تۋىسىپ قانا قويماي, ءبىر كەزدە جاس بالا احمەتكە ارابشا ءدارىس ۇيرەتكەن عۇلاما ابىز تۇرعىنبەك ەسىمدى كىسى ءوزىنىڭ ءتۇپ اتاسى ەكەنىن ءراشيلا كەيىن ءبىلدى. كەزىندە وسى ءوڭىردىڭ ءدىني ساۋاتىن اشىپ, مەشىت ۇستاعان بالا احمەتكە ارابشا ءدارىس بەرگەن تۇرعىنبەك تۋرالى اڭىز اڭگىمە ەل ىشىندە كوپ ايتىلادى. ءراشيلا قابيقىزى بەرتىنگە دەيىن وسى تۇرعىنبەك اتاسىنىڭ ەسىمىن يەلەنىپ «تۇرعىنبەكوۆا» بولىپ كەلدى.
وسىعان وراي ءبىر قىزىق اڭگىمەنى قوسا كەتكىم كەلىپ وتىر. الماتىداعى جالىنداعان ستۋدەنتتىك جىلدار. ءبىز سول كەزدىڭ وزىندە اجەپتاۋىر كورىنىپ قالعان جاس اقىندار – كەڭشىلىك, سەرىكباي, سەرىك بوپ «ۇرىنارعا قارا تاپپاي» جەلكىلدەپ جۇرگەن كەزىمىز. جاسىراتىنى جوق, باسقا جاقتىڭ بيكەشتەرى بولماسا, اۋىل قىزدارى بىزدەن قاشقاقتاپ جۇرەتىنى بار. سەبەبى كوبىنەسە «كوڭىلدى» ءجۇرىپ, كولدەنەڭ كيلىگە كەتكەن قىزدارعا كوپ سويلەپ قوياتىنىمىز بار عوي باياعى. ونى اۋىل قىزدارى ۇناتپايدى, ارينە. ءبىر كۇنى باس پوشتا ۇيىندە ءراشيلانى كەزىكتىرىپ قالدىم. «ت» ءارىپى بار «وكوشكادا» تۇر ەكەن. مەن دە قاپتالداسىپ تۇرا قالدىم. قولىندا – تولقۇجات. اقشا ما, الدە حات پا العالى تۇرعان سىڭايلى. قولىنداعى تولقۇجاتقا كوز قيىعىن سالىپ قاراسام, و, عاجاپ, فاميلياسى تۇرعىنبەكوۆا دەگەن ءسوز كوزىمە وتتاي باسىلدى.
– فاميلياڭ وسىلاي ما؟! – دەپ ەدىم.
– ءيا, – دەگەن جاۋاپ الدىم.
جالىنداپ تۇرعان جاس اقىن مۇندايدا قاراپ قالا ما؟
– ءاي, ءراشيلا! – دەدىم. – بولسا دا فاميلياڭ تۇرعىنبەكوۆا ەكەن, بىزدە نە تۇرىس بار, «زاگسكە» بارىپ اۋرە بولىپ جاتپاي-اق قوسىلا سالايىق, – دەپپىن عوي. ونىڭ ءتۇرى بۇزىلىپ سالا بەردى. بۇزىلعانى سول, قۇجاتىن قولىنا قىستىرعان كۇيى الدى-ارتىنا قاراماستان, تارتتى دا وتىردى.
– ءاي ءراشيلا, ءراشيلا! – دەپ مەن قالا بەردىم. ونى مەن سول كەتكەننەن توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعىندا اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى كەزىندە ءبىر-اق كوردىم عوي. باياعى جاس كەزىندەگىدەي جاسقانشاقتىعى جوق, باتىل دا بەلسەندى قازاق قىزى كوز الدىمدا تۇردى.
ءيا, ايتپاقشى, مەن ءراشيلادان بۇرىن ونىڭ كۇيەۋى – عيباداتتى الماتىدا كورىپ, ءبىر قۋانىسىپ قالعانبىز. وندا دا ءتىپتى ءوز ۇيىمدە كەزدەستىم. ول كەزدە ءار ءوڭىردىڭ شارۋاشىلىق باسشىلارى الماتىدا باس قوساتىن. ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن. ول كەزدە قازاقستاننىڭ باتىس, شىعىس, وڭتۇستىك, سولتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ شارۋاشىلىق باسشىلارى كەزەك-كەزەگىمەن كەلىپ, بىلىك-ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تاجىريبە الماساتىن جاقسى ءبىر ءداستۇر بولاتىن. باتىس ءوڭىرىنىڭ شارۋاشىلىق باسشىلارى ءبىزدىڭ ۇيدە باس قوسىپ قالدى. وعان سەبەپ مەنىڭ جيەنىم ساعيتجان دوسوۆ ول كەزدە اقتوبەنىڭ حرومتاۋىنداعى ءبىر شارۋاشىلىقتى باسقاراتىن. باتىس وڭىردەن كەلگەن ءبىر توپ جولداس-جورالارىن باستاپ ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. ىشىندە جاستاۋ, ۇياڭداۋ قىزىل كويلەكتى سۇيكىمدى ءبىر جىگىت وتىردى. كوپ ۇندەمەيدى. سويتسەم ول ءوزىمىزدىڭ كۇيەۋ بالا – تورعاي قىزى ءراشيلانىڭ جۇبايى بولىپ شىقتى. تانىسقاننان كەيىن ىزدەگەنىمىزدى تاپقانداي شۇرقىراسا كەتتىك. قاسىمدا كەڭشىلىك پەن سەرىكباي بار ەدى. ءماجىلىسىمىز ودان سايىن قىزا ءتۇستى. ءراشيلانىڭ كۇيەۋى – عيبادات ەسنياز ۇلى مۇرساليەۆ سول كەزدە بالىقشى اۋدانىنداعى «قىزىلبالىق» كولحوزىنىڭ توراعاسى ەكەن. الدىندا ءراشيلا ەكەۋى الماتىدا جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, قول ۇستاسىپ تۋعان جەرى اتىراۋعا اتتانعان ەكەن. سول كەزدىڭ وزىندە ول ماعان بولاشاقتا بيىككە بەتتەيتىن, سالاۋاتتى ەل باسشىسىنداي كورىندى. قاتەلەسپەگەن ەكەنمىن. عيبادات پارتيا-كەڭەس ورگاندارىندا ءبىراز باسشى جۇمىستاردىڭ باسىن قايىرىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, كولحوز-سوۆحوزعا جەتەكشىلىك جاساپ, ءوز وڭىرىندە وركەندى ىستەر اتقارعان ورەلى دە ونەگەلى ازامات بولىپ شىقتى. ءبىراز جىل وبلىستىق جەكەشەلەندىرۋ جونىندەگى دەپارتامەنت باسشىسى بولدى. كەيىننەن جەكە كاسىپكەرلىككە ءبىرجولا بەت بۇردى. ۇلى – عادىلبەك, قىزى – اسەل جوعارى ءبىلىمدى كاسىپ يەلەرى. ءراشيلا ەكەۋى باقىتتى وتباسىن قۇراپ, التىن اسىقتاي ەكى نەمەرە (ايزەرە, ءسارۋار) ءوسىرىپ وتىر.
ءراشيلا قابيقىزى مۇرساليەۆانىڭ ەڭ ءبىر داۋىرلەپ, بيىك بەلەستەن كورىنگەن تۇسى – اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولعان كەزى. بۇل جاڭا عاسىر – 2000 جىلدىڭ باسى بولاتىن. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن جىلدار ءراشيلا ءۇشىن ۇلكەن ءبىر جەمىستى كەزەڭ بولدى. وبلىسقا كەلگەن تالاي اكىمدەرمەن ءوزارا مامىلەگە كەلىپ, ءتىل تابىسىپ, كەيدە ءتىپتى پىكىر تالاستىرا ءجۇرىپ, قيىن-تۇيىندەردى شەشەتىن تۇستاردا دا تاجىريبەلى مامان نە ءبىر سىنداردان سۇرىنبەي ءوتتى. اسىرەسە ءراشيلانىڭ سول كەزدەگى وبلىس اكىمى يمانعالي نۇرعالي ۇلى تاسماعامبەتوۆپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى وڭاي وتكەل بولعان جوق. ءىسى ءتاستۇيىن, تاپسىرمالارىنا قاتال باسشىنىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنە ىلەسۋ ءۇشىن ءبىلىم-بىلىكپەن قوسا, كۇش-قايرات تا قاجەت بولدى. وسىنداي تۇستا ر.مۇرساليەۆانىڭ كوپتى كورگەن, تالاي اسۋلاردان وتكەن ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ, العان تاجىريبە-بىلىگىنىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. اسىرەسە ءوزى ەرتەدەن ارالاسىپ, سىرلاسىپ-سىيلاسقان, ارداق تۇتقان قازاقتىڭ قادىرلى اقىنى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ اقىل-كەڭەسى ونى ۇنەمى دەمەپ-جەبەپ وتىردى.
سونىڭ ناتيجەسى بولار, اتىراۋدا رەسپۋبليكالىق, ءتىپتى حالىقارالىق دەڭگەيدە – يۋنەسكو كولەمىندە وتكەن ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىعى وبلىسقا ۇلكەن ابىروي اپەردى. توي شەڭبەرىندە وتكەن شارالاردىڭ ءبارى ەل جۇرەگىنە جول تاۋىپ, تىڭ باستامالارعا جول اشتى. كەڭ كولەمدە جىر ءمۇشايراسى وتكىزىلىپ, سان-سالالى ساحنالىق قويىلىمدار جۇزەگە اسىپ, ەل مەرەيىن كوتەردى. وسىناۋ ۇلكەن شارا – مەرەكەلى مەرەيتويعا ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىسىپ, ەلگە العىس ايتىپ, ريزاشىلىق ءبىلدىردى. مىنە, وسى شارالاردىڭ بارشاسىنا كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي باس-اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, دەڭگەيىن كوتەرىسىپ, ءوز بيىگىنە جەتكىزگەندەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءراشيلا قابيقىزى بولدى.
تورعاي دالاسى دا, اتىراۋ اتىرابى دا تالانتتارعا كەندە ەمەس. ەكەۋى دە اقىندار مەن باتىرلاردىڭ ەلى. ول تەك وتكەن عاسىرلاردىڭ ەنشىسىندە عانا ەمەس, كۇنى بۇگىنگە دەيىن, ءتىپتى بولاشاقتا دا ءوز جالعاسىن تاۋىپ, عاسىرلار قويناۋىنا جول تارتا بەرمەك. ال ءبىزدىڭ ر.مۇرساليەۆا بولسا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە حالقىنا قىزمەت ەتۋدەن ءبىر تانعان جوق. قوس كەزەڭنىڭ قاي-قايسىسىندا دا ىسكە ەل يگىلىگى ءۇشىن بىلەك سىبانا كىرىسىپ, ۇلتى مەن ۇلىسى ءۇشىن ماڭداي تەرىن توكتى. ونىڭ وسىناۋ ءۇردىستى ەڭبەگى مەن قوسقان ۇلەسى ەلەۋسىز قالعان جوق. ەل-جۇرتى, وتانى مەن ۇكىمەتى باعالاپ, تالاي ماراپاتتار مەن قۇرمەتكە يە بولدى. ول العان «قۇرمەت» وردەنى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءار كەزەڭدەگى رەسمي مەرەكەلەرىنە وراي بەرىلگەن مەدالدارى مەن توسبەلگىلەرى قايراتكەر قىزدىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى بەلگىلى. ءوز وتانى مەن قوعامىنىڭ ءوسىپ-وركەندەپ دامۋىنا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان قايراتكەر قىزدىڭ الار اسۋى ءالى دە از ەمەس.
ءسوز سوڭىندا قايراتكەر قىزدىڭ قوعامدىق جۇمىستار سالاسىندا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ءبىر ءسات كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. «وتان» ءوز الدىنا وتاۋ تىككەننەن بۇگىنگە دەيىنگى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءۇزىلىسسىز مۇشەسى, ءبىر كەزدە وبلىستىق فيليالىنىڭ ءتورايىمى دا بولعان. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى. وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيا جەتەكشىسى. اتىراۋ مۇناي-گاز ۋنيۆەرسيتەتى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قوعامدىق بايقاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. جىپكە تىزگەندەي بەزبەندەي بەرسەك, ءراشيلا قابيقىزىنىڭ قوعامدىق ىستەرگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ساناپ تاۋىسا المايسىڭ.
ول ءالى دە ات ۇستىندە. بۇل كۇندە اتىراۋ وبلىسىن ابىرويلى باسقارىپ وتىرعان نۇرلان نوعاەۆ ۇيىمداستىرعان ىرگەلى شارالاردىڭ بارشاسىنا ارالاسىپ, ءوزىنىڭ تالاي جىلدار جيناعان اقىل-كەڭەس, ءىس-تاجىريبەسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇنەمى قولقابىس ەتىپ كەلەدى. تابيعاتىندا ادامعا جاقسىلىق جاساۋعا, مەملەكەت, وتان الدىنداعى ازاماتتىق مىندەتىن ابىرويلى اتقارۋدا ايانباي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر قىزدىڭ كۇش-قابىلەتى ءالى تالاي يگىلىكتى ىستەردى اتقارۋدان تارتىنباسى انىق.
تورعايدان تۇلەپ ۇشىپ, اتىراۋدا باقىتىن تاۋىپ, باياندى ەڭبەك ناتيجەسىنە جەتكەن قوس قاناتتى قازاق قىزىن قىرانداي سامعاتقان قادىرلى دە قاستەرلى ەلگە ارقاشان باس ءيىپ راحمەت ايتۋعا ءبىز دە پەيىلدىمىز.
سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى