قازاق جەرىنە تابان تىرەگەن تالاي ەتنوس ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىن العىس ايتۋ كۇنى ەل بىرلىگىنىڭ رامىزىنە اينالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان تاريحي داتامەن تىكەلەي بايلانىستى. ءۇش ونجىلدىقتى ەڭسەرگەن ۇيىم بۇگىندە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالىپ, سان الۋان مادەنيەتتى ورتاق مۇددە اياسىنا ۇيىستىردى. ۋاقىت سىنىنان وتكەن ىرگەلى ينستيتۋت قۇرىلىمى ەلدەگى ساياسي جاڭعىرۋ كەزەڭىندە قالاي وزگەرەدى؟
باعدارلاساق, قحا سوناۋ 1995 جىلى العاش قۇرىلعان ساتىنەن بەرى وزىندىك باس-اياعى بار ترانسفورماتسيادان وتكەن. باستاپقى كەزەڭدە ۇيىم ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن مادەني ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان قاراپايىم قۇرىلىم رەتىندە بەكىدى. ياعني تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءار ەتنوس ءوز تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الدى. ءوز تاريحىن زەردەلەۋ ارقىلى ولار قازاق حالقىنىڭ قيىن كەزەڭدەردەگى قولداۋىن تەرەڭ ءتۇسىندى. بۇل ورتاق تاعدىر مەن ريزاشىلىق سەزىمىن قالىپتاستىردى. ەلگە جەر اۋدارىلعان قاي ەتنوستىڭ وكىلى بولسىن مۇنى ءاردايىم العىسپەن ەسكە الادى.
ۋاقىت وتە اسسامبلەيانىڭ ميسسياسى كەڭەيىپ, ول ۇلتتىق بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى قۇرىلىمعا اينالدى. جىل سايىنعى سەسسيالارىندا ەل دامۋىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداناتىن بولدى. سونداي-اق ۇيىم قازاقتىڭ ءداستۇرىن جاڭعىرتۋعا, ءتول قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەۋگە, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىردى.
«اسسامبلەيانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى جاستار ساناسىنا بىرلىك قۇندىلىقتارىن ءسىڭىرۋ بولدى. «مىڭ بالا» جوباسى مەن قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ دەڭگەيلىك باعدارلامالارى سەكىلدى ءتۇرلى باستامالار مەملەكەتتىك تىلگە قىزىعۋشىلىقتى ارتتىردى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستاعى ءرولى كۇشەيدى. ەسەسىنە, قوعامدىق سالالاردا قازاق تىلىنە سۋداي جاڭا بۋىن قالىپتاستى», دەدى قحا انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازيپا شاناي.
اسسامبلەيانىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبە الۋى ونىڭ ءرولىن كۇشەيتتى. حالىقارالىق ارەنادا اسسامبلەيا ەتنوستاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەن مادەني ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى ۇلگىسى رەتىندە مويىندالدى. وسىلايشا, ەلىمىز وزىندىك كەلىسىم مودەلىن قالىپتاستىردى.
«قازاق حالقى – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە ەلدەگى بارلىق ەتنوستى ءوز اينالاسىنا توپتاستىرا الدى. ال اسسامبلەيا ەتنوسارالىق ديالوگ پەن مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى الاڭىنا اينالدى. بۇگىندە تاريحي ميسسياسىن ورىندادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى ەگەمەن ەلدە جاڭا بۋىن قالىپتاستى. ەندى سول ۇرپاق بالالارىنا ەل تاريحىن, بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ قۇندىلىعىن ءارى قاراي دا جەتكىزە الادى, – دەدى ن.شاناي.
ەندەشە, ەندىگى ميسسيا جاڭا مازمۇندا جالعاسادى. قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتۇيىندى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جالپىۇلتتىق ديالوگتى جۇيەلى جۇرگىزۋگە ارنالعان جاڭا ينستيتۋت قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى. مەملەكەت باسشىسى اسسامبلەيا مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تاريحي ماڭىزى بار ميسسيالارى ءىس جۇزىندە تابىستى اياقتالعانىن اتاپ ءوتىپ, جاڭا ينستيتۋت رەتىندە قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىندى. بولاشاققا كوز سالساق, حالىق كەڭەسى قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاۋ مىندەتىن زاماناۋي ساياسي فورماتتا جالعاستىرا وتىرىپ, ەلدىڭ دامۋى مەن رەفورمالىق باعىتتارىنا ىقپال ەتەدى.
«كەڭەس ەل ىشىندەگى بىرلىك پەن سەنىمدى نىعايتىپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك ادىلەت, تىلدىك جانە مادەني ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارىن مەملەكەتتىك ساياساتقا جۇيەلى ەنگىزۋ باعىتىندا ستراتەگيالىق ۇيلەستىرۋشى ورگانعا اينالادى. ونىڭ تيىمدىلىگى – ينكليۋزيۆتىلىگىندە. وڭىرلىك وكىلدىك – ەلدەگى ءاربىر ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىن, الەۋمەتتىك-مادەني جاعدايىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال قىزمەتى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قوعامدىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ, تاۋەكەلدەردى بولجاۋ, مادەني-گۋمانيتارلىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋ, قوعامدىق باستامالاردى قولداۋ باعىتىندا داميدى. بۇل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ساپالىق تۇرعىدان ءۇش ماڭىزدى وزگەرىس اكەلەدى: شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگى ارتادى, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سەنىم نىعايادى, ەلدە تۇراقتىلىق پەن بىرلىك جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزگە كوشەدى», دەدى رەسپۋبليكالىق مەدياتسيا كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى شەرزود پۋلاتوۆ.
وسىلايشا, كەلىسىم تاجىريبەسى, بىرلىك يدەياسى ينستيتۋتسيونالدىق ەۆوليۋتسيا كەزەڭىنە قادام باستى. ەندىگى قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ناقتى ىسكە اسىراتىن قادام بولادى دەپ كۇتىلەدى.