تۇنىق بۇلاقتان سۋ ىشكەن كيىكتىڭ بالاسىنداي پاك سەزىمدى ءسۇيىنباي جاستىق شاعىنان باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى دەمى بىتكەنگە دەيىن تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن اقىن.
وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا ۇلى دالامىزداعى ۇلكەندى-كىشىلى اۋىلداردان كەلىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان ءبىر توپ قارادومالاق بالا ءبىراز كۇن بويى كەڭ دە جارىق اۋديتوريادا ءتىزىلىپ وتىرىپ, ءسۇيىنباي اقىن تۋرالى لەكتسيا تىڭداپ ەدىك. ول لەكتسيالاردى بىزگە ءسۇيىنبايدىڭ شوبەرەسى, ۇلاعاتتى ۇستاز, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سۇلتانعالي سادىرباەۆ وقىدى.
تولقىندى قارا شاشىن ارتىنا قايىرىپ, اشىق ماڭدايى جارقىراپ اۋديتورياعا كىرىپ كەلە جاتاتىن جىلى ءجۇزدى اعايعا ءبىز قىزىعىپ قارايتىنبىز. سەبەبى, ول بىزگە ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ, ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ كورنەكتى وكىلى سەكىلدى بولىپ كورىنەتىن-ءدى.
ءاربىر ءسوزىن كىتاپتان وقىعانداي مانەرلەپ, تامسانىپ وتىرىپ سويلەيتىن. ءتىل ورنەگىنىڭ سۇلۋ, اسەرلى, كىرشىكسىز تازا بولىپ شىعۋىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. التىن جيەكتى كوزىلدىرىگىن قولىنا الىپ, اۋديتورياداعى ستۋدەنتتەردىڭ اربىرىنە زەيىن قويىپ, تەرەڭىرەك تانىپ, كەلەشەگىنە ءۇڭىلىپ قاراعىسى كەلگەندەي ويعا شومىپ قالاتىن ساتتەرى بولۋشى ەدى.
ساباق ايتىپ تۇرعان ستۋدەنتتىڭ ءسوز ءلامى كوڭىلىنە قونسا, باسىن اقىرىن عانا شۇلعىپ, كوزىن جۇمىپ ەلىتىپ قالادى. ال ەگەر ءسال قيىس كەتسە, اقشا بۇلتتىڭ تاساسىنا جاسىرىنعان كۇن سەكىلدى جۇزىندە كولەڭكە پايدا بولىپ, اقىرىن عانا باسىن شايقايدى...
مىنە, وسى ءبىر تالعامپاز, ەستەت اعاي قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرى تۋرالى لەكتسيا وقىعاندا ءبىز ءوزىمىزدى اسقار تاۋدىڭ بيىگىندەگى كوك شالعىن, جاسىل جايلاۋعا شىققانداي سەزىنىپ, تاڭعاجايىپ اسەر الۋشى ەدىك.
– تۇنىق بۇلاقتان سۋ ىشكەن كيىكتىڭ بالاسىنداي پاك سەزىمدى ءسۇيىنباي جاستىق شاعىنان باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى دەمى بىتكەنگە دەيىن تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن اقىن, – دەيدى سۇلتانعالي اعاي وتكەن زاماننىڭ ءبىر كەرۋەنىن كوز الدىنان وتكىزىپ تۇرعانداي ويعا شومىپ. – ول قاراپايىم, ەڭبەكشى حالىقتىڭ اراسىنان شىقتى, سول ۇيانى جانىنداي جاقسى كوردى, بار عۇمىرىن, ونەرىن سولارعا ارنادى.
حالىقتى تىلمەن قورعادىم,
ءسوز شىندىققا كەلگەندە,
باس كەسسە دە بولمادىم.
قۇتىلىپ جارلى كەتكەنشە,
زورلاردى سوزبەن تورلادىم, –
دەيدى ءسۇيىنباي. بۇل – ازامات, كۇرەسكەر اقىنداردىڭ ايتاتىن سانالى, سەرتتى ءسوزى. اسىلى, اقىننىڭ دا اقىنى بار: بازبىرەۋلەر بولىستار مەن بيلەردى دارىپتەپ, ولاردى اي مەن كۇنگە تەڭەپ, سولاردىڭ تاساسىندا, كولەڭكەسىندە كۇن كورگەن, اقىندىقتى قورلاعان; ال ءسۇيىنباي بولسا, ەشۋاقىتتا شىندىقتىڭ شولپان جۇلدىزىنان جاڭىلماعان, ەلىنىڭ مۇڭ-مۇددەسىن ۇمىتپاعان, جىلاسا جۇباتقان, جاسىسا قايرات بەرگەن...
ءا دەگەننەن-اق اۋديتوريانىڭ ىشىندە ماسانىڭ ىزىڭى ەستىلەردەي تۇپ-تۇنىق تىنىشتىق ورنايدى. اعايدىڭ اۋزىنا قاراپ, جەلسىز, تىمىق جايلاۋداعى ءبىر شوق توعاي سەكىلدى مۇلگىپ قالعان ءبىز الگى تىنىشتىقتى سەلت ەتكىزۋگە جاسقانىپ, دەمىمىزدى اقىرىن عانا الامىز.
– 1754 جىلى فەرعانا ايماعىندا ءاندىجان, نامانعان, مارگەلان, قوقان حاندىقتارى ورناعان. سونىڭ ىشىندە قوقان حاندىعى پامير تاۋلارىنان باستاپ ىلە وزەنىنە دەيىنگى ارالىقتى جاۋلاپ العان. اسىرەسە 1845-1863 جىلدارى قوقان حاندىعىن قۇديار حان باسقارعان تۇستاردا قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ اراسىندا جاپپاي جويقىن جازالاۋ شارالارى جۇرگىزىلگەن.
مىنە, وسىنداي قيىن كەزەڭدەردە ازامات اقىن ءسۇيىنباي ەلدى, حالىقتى ابىرجىماۋعا, ساسپاۋعا, ىشكى سالماعىن, كۇشىن جوعالتپاۋعا, جاۋمەن كۇرەسە بىلۋگە شاقىرىپ, جالىندى, وتتى, پاتريوتتىق ولەڭدەر شىعاردى.
اعاي ءبىزدىڭ قالاي تىڭداپ وتىرعانىمىزدى بىلگىسى كەلگەندەي ءسال كىدىرىپ, اۋديتوريانى كوزىمەن ءبىر شولىپ وتەدى.
ءسوز قۇدىرەتى – ەل نامىسىن قايراپ, ۇلت رۋحىن وياتىپ, قاراڭعى تۇنەك زاماندا نايزاعاي بوپ جارقىلداعانىن ءبىز ىشتەي سەزىپ, ءتۇيسىنىپ, داۋىلپاز اقىننىڭ بەينەسىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋگە تىرىسامىز. سونداي كەزدەردە: «سۇلتانعالي اعاي ءسۇيىنبايدىڭ تۋعان شوبەرەسى عوي. ۇلى اتاسىنا ۇقساي ما, ۇقساماي ما؟..», دەگەن ءبىر وي كەلەدى.
اۋىز ادەبيەتىنىڭ الىبى, ءجۇز جاساعان جامبىل اقىن:
مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي,
ءسوز سويلەمەن سىيىنباي!
سىرلى سۇلۋ سوزدەرى –
ماعان تارتقان سىيىنداي, – دەپ جىرلادى ەمەس پە.
«وۋ, ەندەشە ءسوز ونەرىندەگى ءسۇيىنباي كوتەرىلگەن بيىككە قاراپ, تامسانۋدىڭ ءوزى دە ءبىر عانيبەت! ال ءبىزدىڭ سۇلتانعالي اعايىمىزدىڭ ۇلى اتاسىنا ۇقساستىعى – تەڭىزدىڭ ءبىر تامشىسىنداي بولسا دا, تاڭدايعا تاتىرلىق ەكەنى انىق», دەيمىز ىشتەي.
سوندىقتان دا, بىزگە «تەڭىزدىڭ ءدامى – تامشىدان» ەكەنىن ۇقتىرىپ, كەمەڭگەر اقىن مۇراسىن كۇنى-ءتۇنى زەرتتەپ, تۇڭعيىعىنا ءۇڭىلىپ, زەردەلەپ ءجۇر-داعى.
* * *
ءسۇيىنباي ارون ۇلى 1815 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قاراقىستاق وزەنىنىڭ شىعىسىنداعى قۇلانساز جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن.
الاتاۋدىڭ بيىك شىڭدارىنداي اسقاق, ءور مىنەزدى, وجەت اقىننىڭ:
ءبورىلى بايراق استىندا –
بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن!
بورىدەي جورتىپ كەتكەندە,
ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن, –
دەپ باستالاتىن وتتى جىرى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ, نامىسىن وياتاتىن جالىندى ءانۇران ەكەنى داۋسىز.
«جەر ءجانناتى – جەتىسۋ» اتانعان سۇلۋ ولكەنىڭ جۇرتشىلىعى ەجەلدەن قوڭسى وتىرعان, ءتىلى دە, ءتۇرى دە ۇقساس تۋىسقان قىرعىز حالقىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلىپ جاتقان ەل.
– اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆ ءسۇيىنبايدىڭ ايتىستاعى ونەرىن وتە جوعارى باعالاعان, ونى «ايتىس ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى» دەپ اتاعان, – دەيدى عالىم سۇلتانعالي سادىرباەۆ لەكتسياسىن ودان ءارى قاراي جالعاپ. – ء«سۇيىنباي سان ءتۇرلى ساڭلاق اقىندارمەن ايتىسقان, سونىڭ ءبارىن جەڭگەن, اسىرەسە ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى ادام تاڭعالارلىق ەرەكشە ايتىس قوي! مەنى العاش قىرعىز ەلىنە تانىستىرعان وسى ايتىس. ەل اراسىندا كوپ جىرلادىم», دەپتى جامبىل جازۋشى ساپارعالي بەگالينگە ايتقان ءبىر ەستەلىگىندە. 1937 جىلى جامبىل اقىن قىرعىز عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ءسۇيىنباي مەن قاتاعان ايتىسىنىڭ تولىق ءماتىنىن جازدىرىپتى. بىشكەكتەگى عىلىمي ارحيۆتە ساقتالعان بۇل قولجازبا 98 بەتتەن تۇرادى. اراب ارپىمەن جازىلعان. سىرتقى مۇقاباسىندا ء«سۇيىنباي اقىننىڭ قىرعىزدىڭ اتاقتى اقىنى قاتاعانمەن ايتىسقانى» دەپ جازىلعان. بارلىعى 4472 تارماقتان تۇرادى...
التىن جيەكتى كوزىلدىرىگىن قولىنا الىپ, ءبىر ساتكە بىشكەك قالاسىنداعى عىلىمي ءارحيۆتى كوز الدىنا ەلەستەتكەندەي بولعان سۇلتانعالي اعاي سالدەن سوڭ, سۇلۋ تولقىندارى كۇن كوزىنە شاعىلىسىپ, جالت-جۇلت ەتكەن ىستىقكولدىڭ جاعاسىنا قاراي ساپار شەككەندەي كۇيگە ەنەدى.
ويتكەنى اۋىز ادەبيەتىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ايتىس ونەرىنىڭ اسىل, جاۋھار مۇراسى بولىپ تابىلاتىن ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى وسى ءبىر كەڭ شالقار تۇنىق كولدىڭ جاعاسىندا وتكەن ەمەس پە.
– 1848 جىلى جازدا, ۋاعدالى جەردە, قازاق-قىرعىز ەلىنىڭ ۋاكىلدەرى باس قوسقان ۇلكەن جيىن بولادى, – دەيدى سۇلتانعالي اعاي ورنىنان تۇرىپ, اقىرىن عانا اياڭداپ, اۋديتوريانى ءبىر ارالاپ ءوتىپ. – ول جيىنعا قاتىسۋشىلار وتكەن-كەتكەندى ەسكە الىپ, ساراپقا سالا وتىرىپ, «بۇدان بىلاي ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق بەسىگىنە ەشكىمنىڭ قولى تيمەسىن» دەگەن توقتامعا كەلەدى...
وسىدان كەيىن ءبىز دە سۇلتانعالي اعايمەن بىرگە الگى قىزىق-دۋمان, ۇلان-اسىر تويدى قىزىقتاۋعا بارعانداي تاڭعاجايىپ اسەرگە بولەنەمىز. سەبەبى اعايدىڭ لەكتسياسى سونداي تارتىمدى, قىزىقتى, كوركەم اڭگىمە سەكىلدى ورىلەدى.
ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا وتكەن جيىننىڭ ءتورتىنشى كۇنىندە ەكى ەلدىڭ باستى ادامدارى ورمان حاننىڭ ءجۇز كىسىلىك شاتىرىنا جينالادى. ءماسليحاتتى باسقارىپ وتىرعان قىرعىز مىرزاسى قارا بايتىك:
– ءسۇيىنباي بوتام! مەنىڭ ساعان ساقتاعان قاتاعان دەگەن اقىنىم بار, ونى شىمىلدىقتىڭ ىشىندە ەكى كەلىنشەك سوزگە اينالدىرىپ ارەڭ ۇستاپ وتىر, – دەيدى.
انە, ءسويتىپ ءسۇيىنباي مەن قاتاعان اقىننىڭ ايتىسى باستالادى...
– قىرعىز اقىنى ماناپتاردى, بايلاردى ماقتاپ, دارىپتەۋمەن اۋەستەنەدى, – دەيدى سۇلتانعالي اعاي از-كەم وكىنىش بىلدىرگەندەي داۋسىن باسەڭدەتىپ. –ونىڭ ايتۋىنشا: دۇنيەدە بايلىقتان اسقان بيىك نارسە جوق, ادامنىڭ ومىردەگى سالماعى بايلىقپەن ولشەنەدى, ال جوقشىلىق پەن كەدەيلىكتەن كوز اشپاعان بەيشارا ادامدار تاعدىردىڭ قارعىسىنا ۇشىراعان, وگەي ءومىردىڭ سورلى قوناعى دەيدى...
ال ءسۇيىنبايدىڭ سوزدەرى ماعىنالى, ويلى, پاراساتتى كەلەدى (وسى تۇستا اعايدىڭ داۋسى قايتادان قاتايىپ, زەڭگىر اسپانعا قانات قاققان قىران بۇركىتتەي بيىكتەي باستايدى). ول: «اقىندىق سەنەن, سەن اقىندىقتان الىستاعان ادامسىڭ, بايلىققا باس ۇراسىڭ, وشپەندىلىك پەن قىزعانشاقتىقتى قورعايسىڭ, داراقىلىقتى, بەرەكەسىزدىكتى ماقتايسىڭ» – دەيدى.
سەبەبى كەمەڭگەر اقىن ءسۇيىنباي ارون ۇلى ەشۋاقىتتا جەر باۋىرلاپ ۇساق-تۇيەك تاقىرىپتاردى قوزعاماعان, كەرىسىنشە, كۇردەلى قوعامدىق, ەلدىك, ازاماتتىق ماسەلەلەردى جىرلاعان. ءسويتىپ ءسۇيىنباي تاۋدان اققان اعىندى سۋداي تاسقىنداپ, قاتاعاندى جالعىزسىراتىپ, جاعاعا شىعارىپ تاستايدى.
ء«سۇيىنباي, سەن اقىننىڭ جولبارىسى, ادامنىڭ بۇلب ۇلى ەكەنسىڭ. ايتىستا سەن جەڭدىڭ. ال قاتاعان, سەنىڭ كەسىرىڭنەن وسى وتىرعان ماناپتاردىڭ بارلىعى دا جەرگە قارادى», دەپ قارا بايتىك قاتتى اشۋلانادى.
ادەتتەگى ايتىستىڭ ءراسىمى بويىنشا: «ەكى ەلدىڭ باس قوسقان ۇلكەن ايتىسىندا جەڭگەنىڭ ءۇشىن, ساعان, باسىڭا التى قانات اق وردا, ىستىقكولدىڭ اق كوبىگىنەن جاراتىلعان مەيىز دەگەن اسقان سۇلۋ قىز, موينىندا قارعىسى بار ەكى تازى, ءبىر بۇركىت جانە التىن بەسىك سىيلايمىز», دەيدى بايگەنىڭ كادەسىن جاريالاپ.
... اقىن باستاعان توپ ىستىقكولدى جاعالاپ, باتىسقا قاراي بەتتەپ كەلە جاتتى.
– كول شەتىنە جەتتىك, كوشتى توقتاتىڭدار, سوڭعى رەت ىستىقكولىمە بەتىمدى ءبىر جۋايىن, – دەيدى مەيىز سۇلۋ.
وسى ساتتە ءسۇيىنباي اقىن وعان قاراپ:
– مەيىزجان, جاسىما! ايتىستىڭ سەرتىن ساقتاپ, ءبىراز جەر بىرگە الىپ كەلدىم. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اسپانىمدا اي ىلەسكەندەي اسەر قالدىردىڭ, مۇنان بىلاي مەنىڭ قىرعىزداعى ءبىر تۋعان قارىنداسىم بولىپ قال. جولىڭ بولسىن, ازاتتىق العان قۇستاي سامعا, – دەيدى دە, مەيىزدىڭ جاس تۇنعان كوزىنەن ءبىر ءسۇيىپ, ەلىنە قايتۋعا رۇقساتىن بەرەدى...
سۇلتانعالي اعاي بۇگىنگى لەكتسياسىن وسىمەن تامامداعانداي ءۇنسىز قالادى.
ساباق باستالعالى بەرى تاڭ-تاماشا اسەردە وتىرعان ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا كۇمىس ايدىنى جارقىراپ, كۇنگە شاعىلىسىپ, جالت-جۇلت ەتىپ تولقىپ جاتقان ىستىقكولگە قاراي اتتانعان سۇلۋ قىز ەلەستەيدى.
كەنەت ارتقى پارتادا وتىرعان بۇيرا شاش, اقسارى, سىرىقتاي جىڭىشكە جىگىت – بىزدەن ون جاس ۇلكەن كۋرستاسىمىز ميىعىنان ك ۇلىپ:
– اعاي, – دەيدى داۋسىن بۇكىل اۋديتورياعا ەستىرتە گۇجىلدەپ, – بەكەر جىبەرگەن ەكەن-اۋ, ءا؟!
ءسۇيىنباي اقىننىڭ دانالىعىنا تامسانىپ, كوزىن جۇمىپ, قيالعا باتىپ كەتكەن سۇلتانعالي اعاي اۋەلدە ونىڭ نە تۋرالى, كىم تۋرالى ايتىپ وتىرعانىن تۇسىنبەي قالعانداي:
– ا-ا؟ –دەيدى سەلك ەتىپ.
– مەيىزدى ايتامىن دا, ءسۇيىنباي اقىنعا جار بولۋعا لايىقتى وتە سۇلۋ قىز ەدى عوي!
– ءا-ءا, – دەيدى اعاي ەندى جىميىپ. – سەنىڭ ىرقىڭا سالسا, ارينە, جىبەرمەس ەدىڭ-اۋ!
ءبىز دۋ كۇلەمىز.
وسى كەزدە سىڭعىرلاپ قوڭىراۋ دا سوعىلادى.
* * *
...1848 جىلدىڭ جازىندا, قازاق-قىرعىز ەلىنىڭ ۋاكىلدەرى ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا باس قوسقان ۇلى جيىندا: «بۇدان بىلاي ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق بەسىگىنە ەشكىمنىڭ قولى تيمەسىن دەگەن توقتامعا كەلدى», دەگەن سۇلتانعالي اعايدىڭ ءسوزى سوڭعى كەزدەرى ويىمىزعا ءجيى ورالادى.
اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس, ءبىر-بىرىنە ءتۇرى دە, ءتىلى دە ۇقساس, تۋعان باۋىرداي ەكى ەلدىڭ تاتۋلىعىنا نە جەتسىن, شىركىن!..
نۇرعالي وراز, «ەگەمەن قازاقستان»