التايدان الاتاۋعا, الاتاۋدان ورال تاۋىنا دەيىنگى دارقان دالانى مەكەندەگەن ەلىمىز جىل سايىن تاۋەلسىزدىك كۇنىن بەلگىلەيدى. ەگەر, جاۋگەرشىلىك قيلى-قيلى زامانداردا حالقىمىزدىڭ «ەلىم» دەپ قولىنا قارۋ ۇستاعان ۇل-قىزدارى, باتىرلارى جەرىمىزدى باسقىنشىلىقتان قورعاپ قالماسا, ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ, بۇگىنگىدەي ەگەمەندىككە جەتە الار ما ەدىك.
بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالىپ, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتى عانا قورعاعان جوق. ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن, كەلەر ۇرپاعىن, ءبىزدى قورعادى. سان تاراپتان سۇقتانعان جات جۇرتقا اتامەكەننىڭ قارىس قادامىن دا بەرمەي, ۇرپاعىنا ميراس ەتتى» – دەپ دالمە-ءدال, ناقتى ايتىپتى.
«ەلىم ءۇشىن – جان پيدا» دەپ, قازاق جەرىنىڭ ءبىر پۇشپاعىنىڭ, قيىر وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ جاۋ قولىندا قالماۋى ءۇشىن شاپقىنشىلارعا ءاردايىم تويتارىس بەرىپ كەلگەن, ات ۇستىندە ءومىر كەشكەن باتىرلاردىڭ ءبىرى – تولەباي لەپەس ۇلى. جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس اۋدانىندا بولعان باتىردىڭ تۋىلعان جىلى, كونەكوز قاريالاردىڭ ايتىپ كەتكەندەرىنە قاراعاندا, شامامەن 1705 جىل. تولەباي باتىر جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى شايقاستا قول باستاعان, سونداي-اق قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنە قارسى كۇرەسكەن. بۇل تۋرالى ەل اۋزىندا كوپتەگەن اڭگىمەلەر ساقتالعان, بۇقار جىراۋدىڭ «قابانباي باتىر» جىرىندا تولەباي باتىردىڭ ەسىمى اتالعان, سونداي-اق كەڭەس زامانىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن بەلگىلى اقىندار باتىرعا ارناپ جىر-تولعاۋلارىن شىعارعان.
اقىن قازانعاپ بايبول ۇلى (1891-1945) «تولە ءبيدىڭ تاريحى» داستانىندا تولەبيگە كەڭەسشى بولعان باتىرلار جونىندە:
«كەڭەسقوي ون ەكى ەدى تولەگە ەرگەن,
شىمىردان قويگەلدى ەدى ءماجىلىس بەرگەن.
سىيقىمنان – مالىك, قاراباتىر, قاڭلى قون,
الشىنباي – تامادان, قارانار – سىرگەلىدەن,
تولەباي – قوڭىرات, كوتەن – بوگاجىلى,
ىرىكتەپ تاڭداپ شىققان ءاربىر ەلدەن» – دەپ جازعان.
وڭتۇستىك جەرىندەگى بادام وزەنىنىڭ ارىس وزەنىنە قۇيار ساعاسىنا جاقىن جەردە بيىك قىردىڭ وزەن جاققا قاراعان قاپتالىندا ۇلكەن بەكىنىستىڭ ورنى جاتىر. بۇل جەردى جەرگىلىكتى حالىق «تولەباي قورعانى», «تولەباي توبە» دەپ اتايدى.
تولەباي باتىر جوڭعارعا قارسى اڭىراقايداعى شايقاسقا مىڭ ساربازدى باستاپ بارىپ قاتىسقانى ك.امانجولوۆ پەن ا.تاسبولاتوۆ جازعان «قازاقستاننىڭ اسكەري تاريحى» وقۋ قۇرالىنا ەنگىزىلگەن. قاراكەرەي قابانبايدان باستالىپ, شاپىراشتى ناۋرىزبايمەن جيىنتىقتالعان 30 باتىردىڭ ءتىزىمىنىڭ ىشىندە 25-ءنشى بولىپ قوڭىرات تولەباي جانە بولات تۇر.
«ولار كەزىندە ەل ارداقتاپ اتايتىن ارۋاقتى جاندار ەدى. ءبىر ەسكە سالاتىنىمىز, قازاق مىڭدىقتارىن باسقارعان باسشىلارىنىڭ ەسىمدەرى رۋلىق, جۇزدىك دەڭگەيدەن اسىپ, جالپىۇلتتىق مەجەگە كوتەرىلگەن. ولار قاندى سايىستاردا تالاي رەت سۋىرىلىپ شىققان ەرلەر ەدى. ولاردىڭ داڭقى ءبىر عانا اڭىراقاي شايقاسىندا ەمەس, باسقىنشى جاۋدان قازاق جەرىن تولىق تازارتقانشا ەسىمدەرى ۇلى دالاعا اڭىز بولىپ, ۇران بولىپ, ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. اڭىراقاي شايقاسىنا قازاقتار دا, قالماقتار دا جەتكىلىكتى دايىندالدى. قازاق اسكەرىنىڭ جالپى سانى مىڭدىقتارمەن ەسەپتەسەك, 29 مىڭدىق نەمەسە 29 مىڭ ادام بولدى. قازاق اسكەرىنىڭ سول قاناتىن ابىلمامبەت حان, سامەكە سۇلتان, قازىبەك بي, قابانباي باتىر باسقاردى. اسكەردىڭ وڭ قاناتىن تولە ءبيدىڭ وزىمەن بىرگە قويگەلدى, قوسى شىنەت, ول كەزدە 17-18 جاستاعى مامبەت, ساڭكىباي, شويبەك سياقتى باتىرلار باسقاردى. ورتالىق اسكەر توبىن ابىلقايىردىڭ ءوزى, ايتەكە بي, بوگەنباي, شاقشاق جانىبەك باتىرلار باسقاردى. قازاق اسكەرىنىڭ قۇرامىنا كەلسەك, نەگىزگى ادام كۇشى ءۇش ءجۇزدى تۇگەل قامتىپ قۇرىلدى» – دەپ جازىلعان اتالعان ەڭبەكتە.
تولەباي باتىر قوقان شاپقىنشىلىعىنا قارسى شايقاستىڭ بىرىندە جاۋ اسكەرىن وزدەرىنىڭ ورداسىنا – بەكتەربەگى ورنالاسقان سارىجاي (قازىرگى چاردجوۋ) شاھارىنا تىقسىرىپ, قۋىپ بارا جاتقان كەزدە جىزاق جەرىندە ات ۇستىندە قازا بولعان. ول اتىنان قۇلاپ بارا جاتىپ جانىنداعى ساربازدارىنا «مەنىڭ مەرت بولعانىمدى بىلدىرمەي جاۋدى قۋا بەرىڭدەر, ءبىلىپ قالسا بۇرىلىپ قايتا شاۋىپ جەڭىلىپ قالۋلارىڭ مۇمكىن» دەپ ايتىپتى. قولباسشىسىنان ايىرىلعان ساربازدار جاۋدى قۋالاي سوعىسىپ, ءبىراز جەرگە بارىپ توقتاعان.
وسىنداي «ەلىم» دەپ دۇنيەدەن وتكەن باتىرىمىزعا 14 جىلدان بەرى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – كەڭەس جىلدارىندا «ستەپنوي», «تەمىرجولشى» دەپ اتالىپ, سوسىن شارۋاشىلىق جويىلىپ, ارىس قالاسىنىڭ دەرمەنە اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراپ قالعان شاعىن اۋىلىمىزعا ەسىمىن بەرگىزە الماي كەلەمىز. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جيىنىنىڭ حاتتاماسى بويىنشا اۋىل وكرۋگى 2003 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا «اۋىل اتىن وزگەرتۋ تۋرالى» شەشىم قابىلداعان بولاتىن. جوعارعى جاققا سوڭعى وتىنىشتەرىمىزدىڭ بىرىنە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ, ارحيۆتەر مەن قۇجاتتاما باسقارماسىنان ۇكىمەتتىڭ اتاۋ بەرۋ, قايتا اتاۋ تۋرالى 2014 جىلدىڭ 24 اقپانىنداعى № 138 قاۋلىسىن العا تارتىپ ءوتىنىشىمىزدى ورىنداي المايتىنى جونىندە جاۋاپ كەلدى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن اۋىل بولىپ وقىپ, مەرەيىمىز كوتەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: «تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس».
حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن باتىرلاردىڭ بىرەگەيى, ءبىرتۋار پەرزەنتى تولەباي لەپەس ۇلىنىڭ ەسىمىن اۋىلىمىزعا بەرۋگە قولداۋ كورسەتۋدى سۇراپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قايىرىلۋدى ۇيعاردىق.
اسقار بايجىگىتوۆ
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ارىس اۋدانى, دەرمەنە اۋىلدىق وكرۋگى