زەينەتاقى قورىنداعى قارجى قانداي كۇيدە؟

جاقىندا الماتىدا «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزىپ, زەي­نەت­اقى جارنالارىنىڭ جاي-كۇيى­مەن تانىستىرعان ەدى. ال ءبىز وسى اق­پاراتقا ءوز تاراپىمىزدان ەلى­مىزدەگى زەينەتاقى تولەۋ جۇيە­سىن­دە­گى كەيبىر ەرەكشەلىكتەردى دە قوسا كەت­كىمىز كەلەدى. جالپى, ەلىمىزدەگى جا­ڭا سيپاتتاعى زەينەتاقى جۇيە­سى­نىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى دەپ ­1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىن اتاۋعا ابدەن بولادى ەكەن. ءدال وسى كۇ­نى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەنگەن-تۇ­عىن. ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسە­رى بار زەينەتاقى سالاسىنىڭ 3 تارماعى قالىپتاستى: بازالىق جۇيە, جيناقتاۋشى جۇيە جانە ىنتى­ماقتى جۇيە. بۇل جەر­دەگى بازالىق زەينەتاقى جۇيە­سى مەم­لەكەتتىك كەپىلدى قامسىز­دان­دى­رۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابى­لادى. ءسال ايشىقتاي كەتسەك, زەي­نەتاقىنىڭ بۇل ءتۇرى 1998 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن زەينەت­اقى الىپ كەلگەن بارلىق زەينەت جاسىنداعى ادامدارعا بىردەي مولشەردە تاعايىندالىپ, قايتا ەسەپتەۋ ارقىلى ەڭبەك ءوتىلى مەن الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ قوسى­لۋى نەگىزىندە ۇستەمەلەنىپ وتىرادى جانە «زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭنىڭ توعىزىنشى بابىنا سايكەس زەينەت جاسىنا جەتكەن تۇلعالارعا, ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتكە شىعارىلعان اسكەري قىزمەتشىلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە دە تاعايىندالادى. بۇگىنگى بازالىق زەي­نەتاقى مولشەرى 14466 تەڭگە شا­ماسىندا. ال زەينەتاقى تولەۋدىڭ ىن­تىماقتى جۇيەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەدى. بۇل ساناتقا 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەسەپ­تەگەندە ەرلەر ءۇشىن 25 جىل, ايەل­دەر ءۇشىن 20 جىل مىندەتتى جۇ­مىس ءوتىلى بار ادامدار كىرەدى. ايت­پاقشى, 2017 – ايەل ادامداردىڭ 58 جاستا زەينەتكە شىعۋىنىڭ سوڭعى جىلى. 2014 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋ جونىندە تۇجىرىمداما قابىلدانعان بولاتىن. ول بويىنشا 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەينەتاقى جاسى كەزەڭ-كەزەڭمەن ارتادى. ياع­ني زەينەت جاسىن 63 جاسقا دەيىن جەت­كىزۋ ساتىلاپ, ون جىل ىشىندە جۇر­گىزىلەدى. مىسالى, ايەلدەردىڭ زەي­نەت­كەرلىككە شىعۋى 2018 جىلدان 2028 جىلعا دەيىن جارتى جىلدان كو­تە­رىلىپ وتىرادى.

ال جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سىنىڭ قالىپتاسۋى ەل تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ جەمىستى جىلدارىمەن بىر­گە قادام باسىپ كەلەدى. بۇل جۇيە­نىڭ دامۋىندا بىرنەشە سىندارلى كەزەڭدەر بولدى. باستاپقىدا جە­كە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قور­لارى قۇرىلىپ, ازاماتتاردىڭ ەڭ­بەك جارناسىن جيناقتاۋمەن اي­نا­لىسقانى بەلگىلى. سوڭعى 5 جىل­دىڭ كولەمىندە قازاقستان جەكە جي­ناق­تاۋدان باس تارتىپ, جاۋىننان كەي­ىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان جە­كە­مەنشىك قورلارداعى قاراجاتتى ۇلت­تىق بانكتىڭ باقىلاۋىنا بەرۋ تۋ­رالى شەشىمگە توقتادى. قازىر اتال­عان قارجى قۇرىلىمىنىڭ قا­ناتىنىڭ استىندا جۇمىس ىستەپ جات­قان «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەي­نەت­اقى قورى» اق ءبىزدىڭ باقىتتى قارت­تىعىمىزدىڭ كەپىلى بولىپ سا­نالادى.

قازىر وسى قوردىڭ قورجىنىندا ءبىز بەن ءسىزدىڭ تابىسىمىزدان ۇستا­لا­تىن مىندەتتى جارنا جيناق­تا­لىپ, قوماقتى قاراجاتتى قۇراپ جاتىر. زەينەتاقى قورىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىرعى 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 7,58 ترلن تەڭگەنى قۇ­راپ, 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى 897 ملرد تەڭ­گەگە ۇلعايعان.  ياعني جىل باسىنان بەرگى ءوسىم 13,4 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە سالىمشىلاردىڭ جەكە زەي­نەتاقى شوتتارىنىڭ سانى 10,1 ملن بىرلىككە جەتكەن. ال 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى جاڭا سالىمشىلار ءۇشىن 345,5 شوت اشىلىپ, ولارعا ون اي ىشىن­دە 54,8 ملن تەڭگە زەينەتاقى جار­­نالارى اۋدارىلعان ەكەن. دەمەك, وسى­ن­شا ادام جاڭادان جۇمىسقا تۇ­رىپ, تۇراقتى تابىس تابۋعا قول جەت­كىزدى دەگەن ءسوز.

سونىمەن قاتار ەسەپتى كەزەڭدە زەينەتاقى شارتتارىنىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا جارنالاردىڭ جالپى سوماسى  616,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە مىندەتتى زەينەتاقى جار­­نالارى ەسەبىنەن 586,8 ملرد تەڭ­گە, مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جار­نالارى ەسەبىنەن 29,3 ملرد تەڭ­گە جانە ەرىكتى زەينەتاقى جارنا­لارى ەسە­بىنەن 365 ملن تەڭگە جيناق­تال­عان. وقىرمانعا قىزىق بولۋى ءتيىس, ءبىز تولەيتىن زەينەتاقى جارنالارى تۇ­سىمدەرىنىڭ ورتاشا ايلىق كو­لەمى 61,65 ملرد تەڭگە ەكەن. ال جار­نا­لار­دىڭ ورتاشا ايلىق سانى  5,5 ملن جارنا تولەۋشىگە جەتكەن. بۇل  زەي­نەت­اقى شوتتارىنا كۇنىنە شامامەن 274 مىڭ ادامنىڭ اتىنان جارنا تۇسەدى دەگەن ءسوز.

ەندى وسى جارنالاردىڭ قالاي جۇ­مىس ىستەپ, قايدا جۇمسالىپ جات­قا­نى جايلى بىرەر ءسوز. 2017 جىلدىڭ با­سىن­ان بەرى سالىمشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنا ەسەپتەلگەن تازا ينۆەستيتسيالىق تابىس سوماسى 457,7 ملرد تەڭگەدەن اسىپتى. ءبىز سەنىم ارتقان وسى قورداعى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ تابىس تابۋ مۇمكىندىگى 6,62 پايىز شاماسىندا بولىپ وتىر. بۇل وسى كەزەڭ ىشىندەگى ينفلياتسيانى قوسا العانداعى تابىس, ال ينفلياتسيا كولەمى 5,4 پايىزدى قۇراعان ەكەن. دەمەك قوردىڭ باعالى قاعازدار نارىعى مەن باسقا دا ساۋدا-ساتتىققا سالعان قاراجاتى تۋرالى كۇمان جوق. بۇل ۇلتتىق بانك تاراپىنان زەي­نەتاقى جۇيەسىنە باعىتتالعان رە­فورمانىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. بولماسا, ازاماتتاردىڭ جارناسى ەسەبىنەن كۇماندى اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ وقيعاسىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. وسى «بىرىڭعاي جيناق­تاۋ­شى زەينەتاقى قورى» اق-تىڭ قارجىسىنا ازەربايجاننىڭ حا­لىق­ارالىق بانكىنىڭ 70 ملرد تەڭ­گەدەن استام سوماداعى وبليگاتسيالارىن نەگىزسىز ساتىپ الۋ فاكتىسى انىقتالعان ەدى...

ايتپاقشى, جيناقتاۋشى جۇيە بويىنشا جاپپاي زەينەتاقى تولەۋ ۇدەرىسى 2026 جىلى باستالاتىن بولا­دى. دەمەك سول كەزەڭنەن باستاپ تا­ۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەڭ­بەك ءسىڭىرىپ, ايلىق تابىسىنان مىن­­دەتتى جارنا تولەپ وتىرعان قىز­مەت­كەرلەردىڭ العاشقى لەگى زەينەتكە شىعا باستاماق.

قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»