بۇۇ يران ماسەلەسىن تالقىلادى

جالپى, يران ماسەلەسىن قوز­عاۋ جونىندەگى باستامانى اقش-تىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى نيك­كي حەيلي كوتەرگەن بولاتىن. جىل باستالا سالا تەگەرانعا شۇي­لىككەن ول قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىندا دا اتالعان ەلدەگى جاعدايعا قاتىستى ءوز ۇستانى­مىنان اينىعان جوق. ونىڭ ايتۋىنشا, يرانداعى شەرۋلەر – ادام قۇقىعىنىڭ نەگىزى. ەلدەگى بيلىككە قارسى باس كوتەرگەندەر ءوز ءومىرىن قۇرباندىققا شالۋى مۇمكىن. ن.حەيلي رەسمي تەگەراننىڭ ادام قۇقىعىن اياققا تاپتاپ جاتقانىن ءسوز ەتتى.

«ادام قۇقىعى – مەملەكەت بەرگەن سىيلىق ەمەس. ول – حالىق­تىڭ وزىنە تيەسىلى دۇنيە. يران رەجىمى قازىر نازارىمىزدا, الەم ولار­دىڭ نە ىستەيتىنىن كورەدى. ازات­تىق پەن ادام قۇندىلىعى بەي­بىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتەن بولەك قاراستىرىلمايدى. ەگەر حالىقتىڭ قۇقىعى شەكتەلسە, وندا ولار لايىقتى تۇردە قارسىلىق كورسەتەدى», دەدى ن.حەيلي.

الايدا, اقش-تىڭ يرانعا قاتىستى ۇستانىمى كەڭەسكە مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاراپىنان قولداۋ تاپقان جوق. وتىرىستا ەكىنشى بولىپ ءسوز العان فرانتسيا وكىلى فرانسۋا دەلاتر تاياۋ شىعىستا كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى وقيعالار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, يرانعا قاتىستى تالقىلاناتىن ماسەلەلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, يراننىڭ يادرولىق قارۋدى قولدانۋى, ەلدىڭ تاياۋ شىعىسقا اسەرى مەن ونداعى شيەلەنىستى شەشۋ جولدارى كەڭەس اياسىندا قاراستىرىلۋى كەرەك. بىراق ف.دەلاتر تاياۋدا يراندا بولعان شەرۋلەردىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە تيگىزەر كەرى اسەرى شامالى دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.

جيىنعا توراعالىق ەتكەن قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ قازاقستان ۇستانىمىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, يرانداعى احۋال ەلدىڭ ىشكى شارۋاسى جانە ونى تالقىلاۋ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيدى. قازىرگى تاڭدا يرانداعى جاعدايدىڭ تۇراقتانعانىن اتاپ وتكەن ق.وماروۆ تاياۋ شىعىستا ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر كوپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«قازاقستان كۇش قولدانۋ ودان ءارى ءورشىپ كەتپەس ءۇشىن داۋ-جانجالداردى بەيبىت شەشۋدى ماقسات ەتەدى. وسى ورايدا, يران بيلىگىن ءوز حالقى مەن ونداعى بۇكىل الەۋمەتتىك توپتاردى ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋگە ۇندەۋگە شاقىرامىز. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى جاعداي تۇراقتالدى. سونىمەن قاتار ءبىز كەز كەلگەن شيەلەنىستىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلەتىنىنە سەنىمدىمىز», دەدى ق.وماروۆ.

قىتاي دا اقش-تىڭ باستاماسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تال­قى­لاۋعا كەلمەيتىنىن مالىمدەدى. قىتايدىڭ تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى ۋ حايتاونىڭ ايتۋىنشا, تاياۋ شىعىستىڭ كەي وڭىرىندەگى جاعداي الاڭدا­تار­لىقتاي. سوندىقتان حالىقارالىق قوعامداستىق ونداعى شيەلەنىستى شەشۋ ءۇشىن بارىن سالۋى كەرەك. اسىرەسە پالەستينا ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق قوعامداستىق «ەكى مەملەكەت» شەشىمىنە ارقا سۇيەۋى كەرەك. قىتاي وكىلىنىڭ پىكى­رىن­شە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ باس­تى باعىتى حالىقارالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە ارنال­عان­دىقتان, كەڭەس اياسىندا ەشبىر ەلدەگى ادام قۇقىعى تالقىلانباۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا يران الەمدىك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرىپ تۇرعان جوق.

رەسەيدىڭ بۇۇ-داعى تۇراق­تى وكىلى ۆاسيلي نەبەنزيا ن.حەي­ليدىڭ ۇسىنىسىن سىنعا الدى. ونىڭ پىكىرىنشە, وسى ارەكەتى ارقىلى اقش تاراپى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ الاڭىن سىيلاماي وتىر.

«بۇگىن اقش-تىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى الاڭىن ءوز ماقساتىندا قولدانىپ وتىرعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەسى جانە بۇۇ جارعىسى اۆتور­­لارى­نىڭ ءبىرى سانالاتىن اقش نەلىكتەن حالىقارالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە جا­ۋاپ بەرەتىن قك-ءنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىپ وتىر؟ كۇن تارتىبىندە تال­قىلاناتىن ما­سە­لە كەڭەستىڭ جارعىسىنا ساي كەل­مەيتىنى بارىمىزگە بەلگىلى», دەدى ۆ.نەبەنزيا.

رەسەي وكىلىنىڭ پايىمداۋىنشا, اق ءۇي بيلىگىن يران حالقىنىڭ قۇ­قىعى قىزىقتىرمايدى. كە­رى­سىنشە, وسى جاعدايدى اقش ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ كەتۋدى كوزدەيدى. ياعني, ادام قۇقىعىن جەلەۋ ەتىپ, يرانداعى يادرولىق باع­دارلاما توڭىرەگىندەگى ماسەلەنى وزىنە ىڭعايلى ەتىپ شەشۋگە تالپىنادى, دەدى ول. وسى ورايدا, ۆ.نەبەنزيا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى يران­داعى احۋال ۋشىعىپ كەتپەس ءۇشىن ونداعى جاعدايعا ارالاسپاۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

بۇدان كەيىن يراننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى گوليامالي حوشرۋ بايانداما جاسادى. ول ءوز ەلىنىڭ ىشكى جاعدايىنا ارالاسقان اقش تاراپىن سىنعا الدى. اق ءۇيدىڭ يران ىسىنە ارالاسۋى 1953 جىلدان باستالادى. بۇل جولى دا امەريكالىقتار ەلدەگى ىشكى جاعدايعا ارالاسىپ وتىر, دەدى گ.حوشرۋ.

بوليۆيا وكىلى پەدرو لۋيس تە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ كەڭەس قاراستىراتىن تاقىرىپتار اياسىنا جاتپايتىنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, يرانداعى احۋال حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە قاۋىپ توندىرمەيدى.

بۇدان كەيىن ءسوز العان بىر­قا­تار مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى يران­داعى بولىپ جاتقان جاعدايعا قىن­جىلىس ءبىلدىرىپ, ەل ۇكىمەتىن ماسەلەنى وڭ رەتتەۋگە شاقىردى. جيىن سوڭىندا قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى جۋرناليستەرمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.

اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»