الىمعازى داۋلەتحان. زاردىحان تاريحتىڭ تولاعايى ەدى

ورىس ايەل, اتاقتى وراز جان­دو­سوۆ­تىڭ كەلىنى, ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى كلاۆ­ديا انتونوۆنا پي­ششۋلينا ەكەن. ال اقسارى ادام سول ۋاقىتقا دە­يىن-اق اتاعى الىس­قا كەتكەن, قو­عام قايراتكەرى – موڭعوليالىق قان­داسى­مىز زاردىحان قينايات ۇلى ەكەن.

ۋاقىت شىركىندە توقتاۋ-تو­لاس دەگەن بولعان با, ارادا اپ­تالار, ايلار زىرلاپ ءوتىپ جاتتى. ءبىزدى كۇن وتكەن سايىن جاقىنداس­تىرىپ, ەتەنە باۋىرلاستىرىپ جىبەرگەن تىلسىماتتىڭ جۇمبا­عىن ءدال باسىپ شەشە الماسام­ دا, شامالاپ ايتار بولسام, تاع­دىر­لاستىق, ماقسات-مۇد­­دە­گە تەمىرقازىق بولعان ومىر­لىك ۇس­تا­نىمدارىمىز بەن ارمان­دا­رىمىزدىڭ ورتاقتىعى,ۇقساس­تىعى دەۋگە بولار.

زاكەڭ موڭعول ەلىنەن ارقالاپ كەلگەن تاريحي دەرەكتەر مەن ءوزى تىكەلەي باسىنان وتكىزگەن عۇمىر­باياندىق ەستەلىكتەر نەگىزىندە جا­زىل­عان كىتاپتارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن باس­پادان شىعارىپ, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قولىنان نە كەلەتىنىن, تاۋەلسىز قازاق ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ قانداي بولاتىنىن ايگىلەي باستادى.

قازاق جەرىنە اياق باسقان 22 جىلدا اسا قۇندى 11 مونوگرافيا مەن 200-دەن اسا عىلىمي ماقالا جا­­زىپ, باسپاسوزدە جاريالاعان زاكەڭ, ونداعان كانديداتتىق, دوك­تور­­­لىق جۇمىستارعا جەتەكشى ءھام وپ­پونەنتتىگىنىڭ سىرتىندا, 6-7 كى­­تاپ­­قا جانە ۇجىمدىق زەرتتەۋ ەڭ­بەك­­­تەرىنە قوسىمشا اۆتور بولعان ەكەن.

موڭعولياداعى دەموكرا­تيا­لىق وزگەرىستەر مەن جاڭ­عىرۋلارعا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, الەمدىك سايا­سات­كەرلەر نازارىنا ىلىكتىرگەن العاش­قى ەڭبەگى «سوتسياليزم بە, الدە وركەنيەتتىڭ اداسۋى ما؟»­ دەپ اتالعان ەكەن. وتكەن حح عا­سىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىن­دا توتاليتارلىق رەجيم سىرە­سىپ تۇرعان زاماندا «سوتسياليزم» دەپ اتالعان دۇلەيگە بۇلاي سوقتىعۋدىڭ اقىرى نە بولارىن زاكەڭ ويلامادى دەيسىڭ بە؟ بۇل ارادا, زاردىحان سياقتى كورەگەن ويشىل ازاماتىمىزدىڭ الەمدىك سوزگە ارالاسىپ «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» تۋرالى وي-تولعاۋلارى امەريكالىق ساياساتشىلاردان دا بۇرىنىراق نەمەسە قاتار باس­تالعانىنا وتانداستارىنىڭ نازارىن اۋدارعىمىز كەلدى. 

زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ 76­ جىل­دىق عۇمىرناماسى ءۇش ۇل­كەن كەزەڭ بويىنشا سارالانۋى كە­رەك دەپ ءتۇيدىم. وعان سەبەپ بول­عان 2010 جىلى جارىق كورگەن «كوش­پەندىلىك عۇمىر» اتتى ءوزى «ەسسە» دەپ ايقىنداعان تاماشا ەڭبەگى ەدى.

بۇل كىتاپ زاكەڭدى بەلگىلى قو­عام قايراتكەرى, بىلگىر تاريحشى رەتىندە بىلەتىن ادامدارعا جا­زۋشى, اقىن, تاماشا ەتنوگراف زار­دىحان تۇلعاسىن سومداپ بەرگەندەي بولدى.

زاكەڭ عۇمىرىنىڭ ءبىرىنشى كە­زەڭى بالالىق شاعى وتكەن تۋعان جەر, ەرجەتكىزگەن ورتا, كوز كور­گەندەر تۋرالى پەرزەنتتىك تەبى­رەنىستەرگە تولى ەستەلىكتەرى, تۇ­­نىپ تۇرعان ءتولتۋما ەتنوگرا­فيا­لىق ماتەريالدارى ارقىلى بە­دەر­لەنگەن. وقىرمان سول ار­قى­لى حح عاسىردا قيىر قو­نىپ, شەت جايلاعان موڭعوليا قازاق­­تارىنىڭ باسىنان وتكەن «جىلاعان جىلدار» شەجىرەسىمەن تانىسۋ­عا مۇمكىندىك الادى. انا­دان 7 جاسىن­دا, اكەدەن 16 جاسىندا ايىرى­لىپ «قيناياتتىڭ جال­عىزى» اتان­عان زار­دىحان قا­ز­اق­تىڭ قاسيەتتى تۋىسقان­دىق, قاۋىمدىق قوعامىنىڭ قامقور­لىعى ارقاسىندا ەلدىڭ ايالى الا­قانىندا ەرجەتىپتى.

زاكەڭنىڭ ەكىنشى عۇمىرلىق كەزەڭى ەداۋىر ۇزاق تا, ماعىنالى وقي­عالارعا تولى بولعانىن كورە­مىز. ورتا مەكتەپتى موڭعول مەك­تە­بىندە ۇزدىك باعامەن اياقتاپ, ۇلان­باتىرعا ءبىلىم قۋىپ بارعان 1961 جىلدان بىلاي قارايعى بىرىڭعاي قوعامدىق عىلىمدار اياسىنداعى ىزدەنىستەر سوقپاعى ونى ماسكەۋگە اپارىپ كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن اياقتاپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە قول جەتكىزگەن بولاتىن.

ءبىلىم-بىلىگى دە, ابىروي-اتا­عى دا اسپانداپ تۇرعان وتكەن عا­سىر­دىڭ 70-80-ءشى جىلدارىندا­ زاكەڭ موڭعول وكىمەتىنىڭ قول­داپ-قولپاشتاۋى ارقاسىندا حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, الەمنىڭ 27 ەلىنە موڭعول دەلەگاتسياسىن باستاپ بارىپ قايتقان ەكەن. عىلىم سالاسىنان مۇلدە وزگەشە مانساپ قۋعانداي بولعان ول جىلداردى زاكەڭ تەككە وتكىز­بەپتى. ومىرلىك تاجىريبە, ورنىق­تى ءبىلىم, ۇلتتىق وي-سانانىڭ جەلەپ-جەبەۋىمەن بولار, الەمنىڭ جارتىسىنا بيلىگىن جۇرگىزگەن تاكاپپار شىڭعىس حان اۋلەتى ات توبەلىندەي از قازاقتىڭ جەتىم پەر­زەنتىن اسپەتتەپ, سەنىم ارتىپ وكىمەتتىڭ ەكىنشى ادامى دارە­جەسىنە كوتەرىپتى.

زاردىحان قينايات ۇلىن قوعام قايراتكەرى, موڭعوليانىڭ رەفور­ما­لىق قوزعالىسىنىڭ باس يدەو­لوگى رەتىندە تانىتقان 1990 جىل­دار زاكەڭ عۇمىرناماسىنىڭ ەكىن­شى كەزەڭى جارقىن سامعاۋ كەزەڭى رەتىندە باعالانۋعا لايىق.

قيناياتتىڭ جالعىزىن جالپاق الەمگە تانىتقان «سوتسياليزم بە, الدە وركەنيەتتىڭ اداسۋى ما؟» ات­تى مانيفەس مانزەلدەس ەڭبەگى سول ەسەيۋ, كەمەلدەنۋ كەزەڭىنىڭ جار­قىن ەسكەرتكىشى دەسە بولار. «كوش­پەندىلىك عۇمىردا» جەكە تاقىرىپ رەتىندە باياندالعان «ەگەر قوعام تاپسىرىس بەرسە ونى­­ وزگەرتۋگە 15 ادامنىڭ اقىل-ويى جەتەدى ەكەن» دەي كەلىپ, 15 ادام­نىڭ اقىل-ويىنىڭ ءوزى قوعامدى قوزعالىسقا ەنگىزەتىنىن, ەگەر قوعام قوزعالىسقا ەنسە, اقىل-ويدىڭ الدىندا اپپارات ماشي­ناسىنىڭ ءوزى قاۋقارسىز بولىپ قالاتىن تاجىريبەنى ادامداردىڭ ەسىنە سالا كەتۋدى» ەسكەرتەدى. 

* * *  زاردىحان قينايات ۇلى تاريحشى رەتىندە قازاق تاريحى عىلىمىنا قانداي جاڭالىقتار اكەلدى دەسەك ول جاڭالىقتاردى ءبىزدىڭ تاريح­شىلار قالاي باعالاپ, قالاي قابىلدادى دەگەن ءوز سۇراعىمىز­عا وزىمىزشە جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

1.قازاق وقىرماندارىنا مۇل­­دە بەيتانىس بولىپ كەلگەن­ موڭ­عولياداعى شاشىراندى قازاق­تاردىڭ «جىلاعان جىلدار شە­جىرەسىن» جازىپ بەرۋ ارقىلى تا­ريحي-ءبىلىم, تاعىلىمدىق ساباق ءدارىسىن وقىعانداي بولدى. ودان كەيىن «موڭعولياداعى قازاقتار» 1, «موڭعولياداعى قازاقتار» 2, «قوبدالىق قازاقتار» 3, دەگەن ال­قالى كىتاپتارى ارقىلى جان-جاقتىلى ماعلۇمات الدىق.

2.كۇنى كەشەگە دەيىن بىرەسە موڭ­عول-تۇڭعىس تەكتى, بىرەسە تۇرىك تەك­تى دەلىنىپ كەلگەن ءدۇدامال, عى­لىمي نەگىزى شامالى زەرتتەۋلەرگە وزەك بولعان نايمان-كەرەي تايپالارى جونىندەگى جاڭساقتىقتارعا ايقىن انىقتاما بەرگەن «موڭعول ءۇستىرتىن مەكەن ەتكەن سوڭعى تۇركى تايپالارى ءىح-ءحىى عاسىر» اتتى كىتابىن 2001 جىلى جاريالادى. قازاق تاريحى ءۇشىن بۇل ەڭبەكتىڭ ورنى ەرەكشە بولسا دا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ول زەرتتەۋشىلەر نا­زارىنان شەت قالىپ تۇر.  بۇل تاقىرىپتى ونداعان جىل تەرەڭ­دەي زەرتتەپ, تۇكپىرلەي قا­راس­تىرعان زاكەڭ قاتەرلى ناۋ­قاس­قا شالدىققانىنا قاراماي قاي­تىس بولارىنان بۇرىن «ناي­مان حاندىعى: تاريحى جانە ما­دە­نيەتى» ء(حىى-ءحىح عع) دەگەن تاما­شا ەڭبەگىن امانات ەتىپ قال­دىرعان بولاتىن. وسىناۋ جا­ۋاپ­تى اماناتتى بالاسى جار­مۇحامەت پەن پروفەسسور ءنابي­جان مۇحامەتحان رەداكتسيا­لاپ, جومارت جاندى كاسىپكەر سابىر­جان مۇحامەتحاننىڭ قارجىلان­دىرۋىمەن «مەرەي» باسپاسىنان تاياۋدا عانا باسىپ شىعاردى.

كاسىبي تاريحشىلىق پەن جول­بيكە-اۋەسقوي تاريحشىلىق­تىڭ اسپان مەن جەردەي الشاق بولاتىنىن مارقۇم زاكەڭ وسى ەڭبەگى ارقىلى تاعى ءبىر رەت تاعىلىمداپ, ونەگەلەپ بەرگەندەي بولدى.

3.قازاق تاريحىن, قازاق مەم­لەكەت­تىلىگى تاريحىن قاي داۋىر­دەن, قالاي باستاۋ كەرەك دەگەن ما­سە­لە كۇنى كەشەگە دەيىن داۋلى, كۇماندى, ءتىپتى تەرىس باعىتتا قا­راس­تىرىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. وت­كەن 25 جىل بويى بۇل ماسەلە تەرىس اينالىپ 1991 جىلدان بۇ­رىن قازاقتا دەربەس مەملەكەت تە, انىق مەملەكەتتىك شەكارا دا بولماعان دەيتىن ساندىراققا جول اشقانداي بولدى. بىراق جالعان جا­لالى داۋعا نۇكتە قويىلىپ, الع­اش رەت قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىق مەرەيتويى مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە, عىلىمي تاريح دالەل سيپات امال­دارمەن سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلدى. 

زاردىحان قينايات ۇلى باستا­عان ءبىراز تاريحشىلاردىڭ زەرت­تەۋ­لەرى قازاق حالقىنىڭ ات-اتاۋى­مەن العاش رەت تاريح ساحناسىنا شىققان 550 جىلدىق ۇلى وقيعاعا بايلانىستى بولعانى, ال قازاق مەملەكەتى تاريحى جوشى حان شاڭىراعىن كوتەرگەن اق وردادان باستالادى دەگەن كونتسەپتسياعا نە­گىزدەلىپ 2004 جىلى «قازاق مەم­لەكەتى جانە جوشى حان» دەگەن مونوگرافياسىن جاريالادى. اراعا 10 جىل سالىپ 2014 جىلى «ەل تانىم» باسپاسىنان جاڭا تاراۋلارمەن, قوسىمشالارمەن تولىقتىرىلعان نۇسقاسى جارىق كوردى.

قازاق تاريحىندا العاش رەت «موڭعول ۇلىستارى بيلىگى ءداۋىرى» دەگەن اتالىم پايدا بولدى. بۇل ءداۋىر 240 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتى (1224-1465/66  قامتيدى. «جوشى وتىرعان اق وردانىڭ شاڭىراعى ەرتىستە كوتەرىلىپ, كە­يىنىرەك سىعاناققا كوشىرىلدى. اق وردانى اۋەلى جوشى حان, ونان كەيىن جوشىنىڭ تۇڭعىش ۇلى وردا ەجەننەن تاراعان حاندار بيلەدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلگىسى (پرووبراز), جەر اۋماعى, ەتنيكالىق قاۋى­مى, اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى, بيلىك ديناستياسى اق وردانىڭ اياسىندا قالىپتاستى»,  دەپ جازادى تاريحشى.

360 بەتتىك تاماشا مونوگرافيا باي دەرەكتەمەلىك نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ناقتىلى عىلىمي دالەلدەرمەن جازىلعاندىقتان قازاق مەملەكەتى تاريحى اق وردا­دان باستالادى دەگەن تۇ­جى­رىمعا توقتاۋ كەرەكتىگىنە شا­قى­رادى.

715 بەتتىك «شىڭعىس حان جا­نە قازاق مەملەكەتى» اتتى اي­دىك­ زەرتتەۋ ەڭبەگىندە موڭعول, تۇڭ­عىس, ورىس, اراب, پارسى, ۇيعىر, قى­تاي جازبا دەرەكتەرىنەن 2080 سىل­تەمە جاساعان زاردىحان تاريح­شىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى مەن زەيىن-زەردەسىنىڭ, ازاماتتىق جا­ۋاپ­كەرشىلىگىنىڭ الدىندا بەت­پە-بەت تۇرعانىمىزدى ءبىر ءسات وي­لا­ساق پەندەشىلىكتەن ارىلۋعا بولار ما ەدى دەپ قيالدايمىز.

* * *  اللاعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق ەسىن جيىپ, تاۋبەسىنە كەلە باستادى. وسى تۇستا تاريحشى, قوعام قايراتكەرى زاردى­حان قينايات ۇلىنىڭ ۇلى اباي رۋحىمەن قالاي قاۋىشىپ, قالاي تولعاعانىنا توقتالا كەت­كىم كەلدى.

«اباي جانە قازاقى مىنەز-قۇ­لىق» اتتى شاعىن ەڭ­بەگىندە كوتەرگەن تەرەڭ ويلارىنان باستايىن. «اباي ءومىردى اق پەن قارا, ادال مەن ھارام, وتىرىك پەن شىندىق, ماحاببات پەن ارسىزدىق, سۇلۋلىق پەن سۇيكىمسىزدىك, عا­قىل مەن قۋات ءھام وسىناۋ ەكى جاق­تىلىقتىڭ ارا-قاتىناسىنان ىزدەدى.

...ول قازاقتىڭ مەنتاليتەتتىك مىنەز-قۇلقىن تۇرمىس-تىرشى­لىگىنىڭ سىرىن, ءومىرىنىڭ كەلەڭدى-كەلەڭسىز جاقتارىن بۇي­رەك-سيراعىنا دەيىن اقتارىپ اشىپ سالدى. ونىسى قاراڭعى حال­قى ارلانسا ارلانسىن, نامىسى قوزسا قوزسىن, ىزدەنسىن, ءبىر سەرپىلىپ كوزىن اشسىن, وي-ءورىسىن كەڭەيتسىن, كوكىرەگىن وياتسىن دەگەندىكتەن ەدى» (كوشپەندىلىك عۇمىر». 103-ب).

بۇگىنگى قازاق قوعامىنا تالداۋ جاساعان پروفەسسور زاردىحان «...قازاقتىڭ بۇرىنعى باسقاعا باس­ ۇرۋشىلىق, ۇلتتىق نيگيليزم پسيحولوگياسى جانە ۇلتتىق دەربەستىككە, ازاتتىققا ۇمتىلعان جاڭا پاتريوتيزم, ۇلتتىق سەزىم اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق» بوي كورسەتكەنىنە نازار اۋدارادى. ءسويتىپ, «...ەل بولامىز, ۇلت بولامىز دەپ تالپىنعان بۇگىنگى قازاقتىڭ سەرپىلىس كۇشى نەدە» دەگەن سۇراققا قايسى بىرەۋلەر ۇلتتىق يدەولوگيا قاجەت دەيدى. مەنىڭشە قولدان جاڭا يدەولوگيا جاساۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقتا يدەو­لوگيا بىرەۋ, ول – ۇلتىنىڭ ازات­تىعى. بۇل يدەولوگيا ءالى دە ءتىرى, قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن قاي­عى-قاسىرەتىنىڭ جۇگى اۋىرلاعان سايىن تاۋەلسىزدىك (ازاتتىق) يدەو­لوگياسىنىڭ سالماعى ارتا تۇسە­دى», دەپ جاۋاپ بەرەدى.

تاريحشى, ادەبيەتشى, اقىن, قو­عام قايراتكەرى زاردىحان قي­نايا­ت­ ۇلى قاي سالادا, قانداي تا­قىرىپتا قالام تارتسا دا, ودان تاعىلىمدىق, تاربيەلىك ءھام كوركەم ەستەتيكالىق ءمان-ماعىنا تاۋىپ, ۇلت مۇددەسىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتتىرۋ­گە باسا ءمان بەرگەندىگىنە كوزىم جەتىپ, كوڭىلىم سەندى. ەندەشە, عۇلا­ما عالىم زاردىحان رۋحى دا ءوزىنىڭ قازاعىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.

الىمعازى داۋلەتحان, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

الماتى