بەلگىلى عالىم, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىن حافيز ۇلى عابيتوۆتىڭ ەسىمى ەل اراسىندا, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ قازاق ءتىلدى ايماقتارىنداعى ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي ورتاسىندا قوعامدىق عىلىمدار مەن مادەنيەتتانۋداعى ادىسنامالىق قۇرالدار مەن نۇسقاۋلارعا ءزارۋ كەزدەردەن باستاپ كەڭىنەن تارالا باستادى.
كەڭەس داۋىرىنەن مۇرا بولىپ قالعان بۇقارالىق-كوپشىلىك كىتاپتاردىڭ دا, عىلىمي ارناۋلى ادەبيەتتەردىڭ دە ورىس تىلىندەگى نۇسقالارى سورەلەردە سىرەسىپ تۇرىپ, قازاق تىلىندەگى اقپارات قات بولعان كەزدە, ءوزىمىز مۇعالىمدەردىڭ دە, ستۋدەنتتەردىڭ دە «عابيتوۆتىڭ كىتابى» دەپ ىزدەپ جۇرەتىنىنىڭ تالاي كۋاسى بولعانبىز. كەڭەس وداعى ىدىراپ, توتاليتارلىق جۇيە قۇلدىراپ, يدەولوگيالىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعاننان كەيىن قالىپتاسقان دۇنيەتانىمدىق ۆاكۋمنىڭ ورنى قۇندىلىقتاردى قايتا قاراۋ بارىسىندا بۇكىل تمد كەڭىستىگىندە قول جەتكەن ساياسي تاۋەلسىزدىكپەن قاتار, مادەني-رۋحاني ەگەمەندىككە ۇمتىلۋ تالپىنىستارىمەن تولتىرىلدى.
وركەنيەتتىلىكتىڭ الەمدىك وزىق ۇلگىلەرىنە ىلەسۋ مەن ۇلتتىق مادەنيەتتى زامانا تالاپتارىنا ساي جاڭعىرتۋ قوعامدىق-الەۋمەتتىك عىلىمدار جۇيەسىنە, ونىڭ ىشىندە مادەنيەتتانۋ سالاسىنا دا كەلەلى مىندەتتەر جۇكتەيدى. وتپەلى كەزەڭدەگى قازاقستان ءۇشىن بۇل مىندەتتەر تومەندەگىشە سيپاتتالدى: ۇزاق ۋاقىت بويى بوداندىقتىڭ قۇرساۋىندا بولعان رەسپۋبليكاداعى تۇرعىلىقتى حالىق – قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى ەتنومادەنيەتىنىڭ باستى ارحەتيپىن انىقتاۋ. وسىعان سايكەس ءداستۇرلى دۇنيەتانىمنىڭ, ۇلتتىق سيپاتتامالارى مەن دىلدىك وزگەشەلىكتەرىنىڭ, رۋحاني سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنىڭ بىتىمدىك ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋ; زامانا تالاپتارىمەن قاتار ىشكى-سىرتقى ىقپالداردىڭ ناتيجەسىندەگى مادەنيەتتىڭ وزگەرىستىك كەزەڭدەرىن سيپاتتاۋ.
قازاق مادەنيەتىندەگى ءداستۇر ساباقتاستىعى مەن جاڭاشىلدىق اراقاتىناسىن تالداۋ; وتپەلى قوعام تۇسىندا جاپپاي باتىستىق ىقپال مەن بۇقارالىق مادەنيەت تەگەۋرىنىنىڭ ءتول مادەنيەتكە اسەرىن, ونىڭ سالدارلارىن انىقتاۋ; قازىرگى قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن قايشىلىقتارىن, ونىڭ سەبەپ-سالدارلارىن ساراپتاۋ; قازاقستاندىق قوعامنىڭ مادەني ارتەكتى سيپاتىنا وراي مەملەكەتتىك مادەني ساياساتتىڭ تاياۋ جانە ستراتەگيالىق باعدارلارىن انىقتاۋ, ونىڭ مادەنيەتتانىمدىق نەگىزدەرىن دايارلاۋ; جاڭا پوستيندۋستريالدى اقپاراتتىق قوعامنىڭ زاڭدىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋدىڭ كەلەشەكتەرى مەن باعدارلارىن ساراپتاۋ.
بۇل مىندەتتەر ەلىمىزدە مادەنيەتتانۋ ءپانى مەن عىلىمىن كەڭىنەن دامىتۋدىڭ وزەكتىلىگىن العا تارتادى. وسىعان وراي مادەنيەتتانۋ ءپانى ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلدى. قاشاندا جاڭانى باستاۋ, بىردەن ءىلىپ اكەتىپ, وعان تەز توسەلىپ كەتۋ قيىن. دۇنيەتانىمدىق باعدارلاردىڭ الماسىپ, ەلىمىز وتپەلى كەزەڭنىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن باستان كەشىپ جاتقان تۇستا وقۋ ورىندارىندا قوعامدىق پاندەردى جۇرگىزەتىن قاراپايىم وقىتۋشىلاردىڭ ايقىن باعىتتان ايىرىلىپ, ءبىراز ابدىراپ قالعانى راس.
گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە جەكە ءپان رەتىندە جاڭادان ەنگىزىلگەن مادەنيەتتانۋدىڭ دا بۇرىنعىداي ۇيرەنشىكتى تارتىپكە ساي ستاندارتتىق ۇلگىسى دە, تيپتىك باعدارلاماسى دا بولمادى. بار اۋىرتپالىق, ءبىر جاعىنان نارىقتىڭ قىسپاعىنا ۇشىراسا دا, قالاعان كاسىبىن جالعاستىرعان وقىتۋشىلارعا ءتۇستى. مادەنيەتتانۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاساۋ قاجەتتىلىگى قاتتى سەزىلدى. وسى كەزدەرى كەيبىر وتاندىق قوعامتانۋشى عالىمدار بۇل مۇقتاجدىقتى وتەۋدى ءوز قولدارىنا الدى.
قازاقستاندا مادەنيەتتانۋدىڭ پاندىك ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋ 1990 جىلداردان باستالدى. ت.عابيتوۆتىڭ, ب.نۇرجانوۆتىڭ, س.تەمىربەكوۆتىڭ, ۆ.تيموشينوۆتىڭ وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارىندا مادەنيەتتانۋدىڭ پاندىك انىقتاماسى بەرىلىپ, ول سينتەتيكالىق ءىلىم رەتىندە قاراستىرىلادى.قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق اتالمىش عىلىم سالاسىنىڭ ەلىمىزدە جەدەل قارقىنمەن دامىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءارتۇرلى باعىتتاعى بىرقاتار مەكتەپتەردىڭ قالىپتاسىپ ۇلگەرۋىنە اكەلدى.
قازاقستاندا مادەنيەتتانۋدىڭ وسى مەكتەپتەرى مەن باعىتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ بەل ورتاسىندا بۇگىنگى كۇنى جەتپىس جاسقا كەلسە دە, شىعارماشىلىق شابىت پەن عىلىمي جاسامپازدىقتىڭ, بەلسەندىلىك پەن قاجىماس قايراتتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەن بىرىمىزگە ارداقتى اعا, بىرىمىزگە ءىلتيپاتتى ءىنى, ۇلاعاتتى ۇستاز, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مادەنيەتتانۋ پروفەسسورى تۇرسىن حافيز ۇلى عابيتوۆ ءجۇردى دەسەك, جاڭساق ايتپاعان بولار ەدىك.
1990 جىلدارى ونىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان «مادەنيەتتانۋعا كىرىسپە» وقۋلىعى, «مادەنيەتتانۋدىڭ تيپتىك باعدارلاماسى» وقىتۋدىڭ وسى سالاسىنداعى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ادىستەمەلىك جەتەكشىلىك رەتىندە كوپشىلىكتىڭ كادەسىنە جارادى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى وقىرمان قاۋىمنىڭ اراسىنداعى بۇل تانىمالدىق پەن بەدەل بەكەردەن بەكەر كەلگەن جوق. ونىڭ نەگىزى مەن دالەلىن بۇگىنگى مەرەيتوي يەسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن شىعارماشىلىق جولىنان تابۋعا بولادى.
1971 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن فيلوسوفيا ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرىسىمەن تۇرسىن حافيز ۇلى رەسپۋبليكاداعى ماڭدايالدى وسى وقۋ ورداسىندا, 1986-1988 جىلداردا كابۋل (اۋعانستان) ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىق قىزمەتتە بولعانىمەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزدىكسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
عىلىمداردىڭ تورەسى – فيلوسوفياعا دەگەن قۇشتارلىق ونى 1977 جىلى فيلوسوفيالىق بىلىمدەردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى – تانىم تەورياسى سالاسىنان «ماقساتتىلىق ماسەلەسىنىڭ لوگيكالىق تالدانۋى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا جەتەلەگەن سىڭايلى. 200-دەن استام عىلىمي جانە ادىستەمەلىك ماقالالار, 50 شاقتى مونوگرافيالار, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى اۆتورىنىڭ قالام قارىمى فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ, لوگيكا, ەتيكا, قازاق جانە تۇركى فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىن جانە ت.ب. گۋمانيتارلىق ءبىلىم سالالارىن قامتىدى.
بۇل ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, «مادەنيەتتانۋعا كىرىسپە» (الماتى: سانات, 1996), «فيلوسوفيا: وقۋلىق» (الماتى: راريتەت, 2000-2005), «مادەنيەتتانۋ» (الماتى: راريتەت, 2000-2005), «كۋلتۋرا ي تسيۆيليزاتسيا» (الماتى: كازنۋ, 2006), «قازاق مادەنيەتىنىڭ تيپولوگياسى» (الماتى: قازۇۋ, 1998), «ەجەلگى كوشپەندىلەردىڭ دۇنيەتانىمى» (استانا: اۋدارما, 2005), «تيۋركسكايا فيلوسوفيا: دەسيات ۆوپروسوۆ ي وتۆەتوۆ» (الماتى: قاينار, 2006), «ەتيكا جانە نارىق» (تۇرىك تىلىندە, انكارا: يەپا, 1997), «مادەني-فيلوسوفيالىق ەنتسيكلوپەديا. وقۋ قۇرالى» (الماتى: راريتەت, 2007, «عىلىم فيلوسوفياسى مەن تاريحى» (الماتى: راريتەت, 2008 «قازاق فيلوسوفياسى» (الماتى: راريتەت, 2010) جانە ت.ب. ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
ونىڭ ىشىندە «قازاق مادەنيەتىنىڭ تيپولوگياسى» مونوگرافياسى سونى ادىستەمە قولدانىلىپ جازىلعان ءوزىنىڭ ەۆريستيكالىق جاڭاشىلدىعىمەن, تەرەڭ عىلىمي مازمۇنىمەن زيالى قاۋىم اراسىندا كەڭ تانىمال بولدى جانە ولاردىڭ تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الدى. پروفەسسور ت.ح. عابيتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن جانە تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن بىرنەشە جوبالار ءارتۇرلى قوعامدىق قورلاردىڭ گرانتىنا يە بولدى: «مادەنيەتتانۋدىڭ ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى» (سوروس قورىنىڭ زەرتتەۋشىلىك گرانتى, 2001), «كۋلتۋرا ميرا» (يۋنەسكو قورىنىڭ بەيبىت مادەنيەتتى قولداۋ جونىندەگى گرانتى, 2000), «اشىق قوعام جانە ونىڭ جاۋلارى» («زەردە» قورىنىڭ اۋدارما مەن رەداكتسيالاۋ گرانتى), «ازاماتتىق ءبىلىم بەرۋ» (سەپ قورىنىڭ گرانتى, 2003).
وقىرماندار مەن ستۋدەنتتەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولعان بۇل ەڭبەكتەر ماراپاتتاۋدان دا كەندە قالعان جوق. تۇرسەكەڭنىڭ 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ونجىلدىعىنىڭ ۇزدىك كىتابى» بايقاۋىنىڭ لاۋرەاتى, 2003 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى «وزات اۆتور» مەدالىنىڭ لاۋرەاتى اتانۋى سونىڭ كۋاسى ىسپەتتى. ەڭبەگى ەلەنىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» (2008), «قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» (2007), ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى (2004) مەدالداردىڭ يەگەرى اتاندى.
وزگە ءتىلدى ءبىلۋ سول حالىقتىڭ مادەنيەتىن دە ءبىلۋدى اڭعارتادى. مادەنيەتتانۋشى عالىمنىڭ بويىنداعى قابىلەتتىڭ تاعى ءبىر قىرى تىلدەردى مەڭگەرۋىنەن دە كورىنەدى. بىرنەشە تىلدەردى يگەرگەن (قازاق, ورىس, داري, تۇرىك) تۇرسەكەڭ اۋدارما ىسىنە دە ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. ول ەلىمىزدە قولعا الىنعان مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ فيلوسوفيا سەكتسياسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ, 20 تومدىق «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا» جانە 20 تومدىق «كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق فيلوسوفياسى» سەريالارى بويىنشا ءتورت تومنىڭ قۇراستىرۋشىسى جانە كوپتەگەن تومدارعا اۋدارماشى رەتىندە قاتىسىپ, قىرۋار ەڭبەك اتقاردى. وعان قوسا, قازاق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ (1-8 تومدار) «فيلوسوفيا» سەكتسياسىنىڭ توراعاسى, «قازاقتاردىڭ مادەنيەتى» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
بايقاپ وتىرعانىمىزداي, تۇرسىن حافيز ۇلىنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ باستى باعىتى مەن ونىڭ حالىققا تانىمال ەڭبەكتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مادەنيەتتانۋ عىلىمىنا, قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنا ارنالعان. وتاندىق عىلىمداعى مادەنيەتتانۋ سالاسى بويىنشا العاشقى پروفەسسورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ول كەزىندە مادەنيەت تەورياسى جانە تاريحى ماماندىعىنان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى مامانداندىرىلعان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ اشىلۋىنا جانە ونىڭ جەمىستى قىزمەت ەتۋىنە اتسالىسىپ, عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق قىرىنان دا تانىلدى.
پروفەسسور ت.ح.عابيتوۆ قازاقستاندا مادەنيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوزىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن قوسقان عالىم عانا ەمەس, ءدال وسى سالادا كوپتەگەن جاس زەرتتەۋشىلەرگە جەتەكشىلىك جاساپ, عىلىمي باعىت-باعدار بەرىپ, اۋىر دا ابىرويلى وسى جولعا ءجون سىلتەگەن ۇلعاتتى ۇستاز. ونىڭ باسشىلىعىمەن 6 عىلىم دوكتورى, 40 عىلىم كانديداتى ديسسەرتاتسيالار قورعاپ شىقتى. تۇرسەكەڭنىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى – ۇنەمى عىلىمي ىزدەنىس ۇستىندەگى بەلسەندىلىگىن, ادامدى جاتىرقامايتىن اشىقتىعىن, ۇلكەنگە ىزەت, كىشىگە قۇرمەت كورسەتە وتىرىپ, شاكىرتتەرىنە ەرەكشە قامقورلىق تانىتاتىن ابزالدىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
ءومىر اتتى بۇرالاڭ جولدىڭ جەتىنشى ونجىلدىعىن تولتىرىپ وتىرعان مادەنيەتتانۋدىڭ مايتالمانى – تۇرسەكەڭە زور دەنساۋلىق, مول باقىت, جەكە جانە شىعارماشىلىق ومىرىنە قاجىماس قايرات, سارقىلماس شابىت تىلەيمىز!
ابدىمالىك نىسانباەۆ, ۇعا اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باقىتجان ساتەرشينوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور