بالالاردىڭ قۇقىعى ەرەسەكتەرمەن بىردەي قورعالادى. ال تاعدىرى تولعاندىراتىن بالالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى ەلىمىزدە قالاي قورعالۋدا؟ اسىراندى نەمەسە پاتروناتتىق تاربيەدەگى بالالاردىڭ قۇقى تۋرالى نە بىلەمىز؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا كاسىبي زاڭگەر ورىمبەك تويكينمەن جولىققان ەدىك.
– بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جۇرگەن بالا قورعانشىلىق نەمەسە پاترونات تاربيەسىنە كوشكەندە تۇرعىن ۇيگە بايلانىستى قۇقىعى قالاي بولادى؟ ايتالىق, قازىر ەلىمىزدە «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020 باعدارلاماسى» جۇمىس ىستەۋدە. بۇل باعدارلاما بويىنشا اسىراندى بالالاردىڭ تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرىپ, پاتەر يەسى بولۋ مۇمكىندىگى زاڭدا قالاي قاراستىرىلعان؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «پاتروناتتىق تاربيە» جونىندەگى ەرەجەنىڭ 22-بولىمىندە بىلاي جازىلعان: ەگەر بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان بالا قورعانشىلىق نەمەسە پاترونات تاربيەسىنە وتەتىن بولسا, ونىڭ اليمەنت, زەينەتاقى جيناۋ قورىنا تۇسكەن سالىمدارى جانە ەرىكتى زەينەتاقى قورى سالىمدارىمەن, ياعني ميراستىق قۇقىمەن بىرگە, باسقا دا الەۋمەتتىك وتەمەلەرىمەن قاتار, تۇرعىن ءۇي نەمەسە تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋ قۇقى بىرگە جالعاسادى. ال بالانىڭ تۇرعىن ءۇيى بولماسا, وندا ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي تۋرالى زاڭناماسى نەگىزىندە تۇرعىن ءۇي الۋ قۇقىعىنا يە. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا كوپتەگەن وسى ساناتتاعى ازاماتتار ارنايى جەڭىلدىكتەرمەن باسپاناعا قول جەتكىزۋدە.
– كەي جاعدايدا بالاسىز وتباسىلار ءوز تۋىستارىنان بالا اسىراپ الىپ جاتادى. اتا-اناسى بار بالانى تۋىسقاندار ءوزارا كەلىسىپ اسىراپ الۋدىڭ زاڭعا قايشىلىعى بار ما؟
– ءيا, پاتروناتتىق تاربيەگە قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق بولىمىنە ءتيىستى بولماعان بالانى دا اسىراپ الا الادى, بىراق بۇل بالانىڭ قىلمىستىق ىسكە بايلانىستىلىعىنا كۇدىك بولماعان جاعدايىندا ىسكە اسادى. تاراپتار ءوزارا كەلىسىپ جاتسا جانە ازاماتتاردىڭ ءوز ىقتيارىمەن جۇزەگە اساتىن بولسا, زاڭ وعان ەشقانداي شەكتەۋ قويمايدى.
– پاتروناتتىق تاربيەگە بەرىلگەن بالالاردىڭ باسقا وتباسىندا قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن نەگىزىنەن قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىستى قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ءبولىمى عوي. ال وسىنداي وتباسىلاردان شىققان بالالاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسى زاڭدا قالاي كورىنىس تاپقان؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەكە (ەرلى-زايىپتىلار) تۋرالى كودەكسىنىڭ 101-بابىنا سايكەس اسىراپ العان بالا دا جاردەماقى اتا-اناسىنىڭ زەينەتاقى قورىنداعى سالىمدارىمەن بىرگە اسىراۋشىسىن جوعالتقان جاعدايعا بايلانىستى باسقا دا الەۋمەتتىك تولەمدەرى بار بولسا, ونى اسىراپ العاندا دا بالانىڭ بۇل قۇقىقتارى ساقتالادى. زاڭعا قوسىمشا وسىنداي ازاماتتاردى الەۋمەتتىك-رۋحاني تۇرعىدان قولداۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن كومەكتەر قاراستىرىلعان. قامقورلىق كورسەتۋ, كومەك قولىن سوزۋ سياقتى يگىلىككە باستايتىن ىزگى ىستەرگە زاڭ تالاپتارى شەكتەۋ قويمايدى. سوندىقتان ونداي تاعدىرلى ازاماتتاردى قولداۋ زاڭعا دا, ارعا دا ساي كەلەتىن ارەكەتتەر ساناتىندا.
– بالا اسىراپ الۋعا كىمدەر قۇقىلى جانە ول ءۇشىن قانداي قۇجاتتار قاجەت؟
– نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكستە قورعانسىز قالعان بالالاردى اسىراپ الۋ مەن ونىڭ باسقا دا فورمالارى انىق جازىلعان. ماسەلەن, كامەلەت جاسقا تولعان, جۇمىسقا قابىلەتتى, تۇراقتى تابىسى, باسپاناسى, ازاماتتىعى بار, ءداستۇرلى جىنىستىق باعىتتاعى, سوتتالماعان, بەلگىلى دەرتى جوق, اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىلماعان, ناركولوگيالىق جانە نەۆرولوگيالىق ديسپانسەردە تىركەۋدە تۇرماعان ازاماتتار بالا اسىراپ الۋ قۇقىعىنا يە. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, ايەلىنىڭ قايتىس بولۋىنا نەمەسە اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى ءۇش جىل بويى بالاسىن اسىراپ وتىرعان جاعدايداعىدان باسقا ۇيلەنبەگەن ەر ادامعا اسىراپ الۋعا بالا بەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار رەسمي نەكەگە وتىرماعان ەرلى-زايىپتىلار بالا اسىراپ العىلارى كەلسە, وتباسىلارىن رەسمي تۇردە تىركەتۋلەرى قاجەت. بالا مەن اسىراپ الۋشى اراسىنداعى جاس ايىرماشىلىعى 16 جاس بولۋى كەرەك. الايدا, بالانى وگەي اكەسى نەمەسە شەشەسى اسىراۋعا نيەت بىلدىرسە, جاس ايىرماشىلىعى ەسەپكە الىنبايدى.
ال قاجەتتى قۇجاتتار ءتىزىمى اسىراۋعا نەمەسە قامقورلىققا, پاتروناتتىق تاربيەگە الۋ جانە باسقا جاعدايلار بويىنشا ءارتۇرلى. الدىمەن بالانى اسىراپ الۋعا جازباشا ءوتىنىش (قامقورلىققا, پاتروناتتىق تاربيەگە الۋ جانە ت.ب.) جازادى. اسىراپ الۋشىنىڭ جەكە كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسى, وتباسى جاعدايى تۋرالى انىقتاما, جاقىن تۋىستارىنىڭ جازباشا كەلىسىمى, جالپى تابىسىنىڭ كولەمى, دەنساۋلىعى تۋرالى, سونىمەن بىرگە پسيحيكالىق جانە ناركولوگيالىق تاۋەلدىلىكتىڭ جوقتىعىن دالەلدەيتىن جانە سوتتالماعاندىعى تۋرالى انىقتامالار قاجەت بولادى. سونداي-اق كورشىڭىزدەن نەمەسە ءۇش دوسىڭىزدان ۇسىنىس حات پەن جۇمىس ورنىڭىزدان مىنەزدەمە سۇرالۋى ىقتيمال.
– اسىراپ العاننان كەيىن ول ازاماتتارعا زاڭ تاعى دا قانداي مىندەتتەردى جۇكتەيدى؟
– بۇل جەردەگى ەڭ نەگىزگى تالاپ بەكىتىلگەن كەلىسىمشارتتىڭ ورىندالۋى. وعان اسىراپ العان بالانى (بالالاردى) العان سوڭ بىرگە تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, بالانى اسىراۋعا قاجەتتى جاعداي جاساۋ, بالانىڭ دەنساۋلىعىنا فيزيكالىق, پسيحيكالىق, رۋحاني دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋ, بالانىڭ پىكىرىمەن ساناسا وتىرىپ وقۋ جۇيەسىن تاڭداۋدا تالداما جاساۋ, پاتروناتتىق تاربيەنى ساقتاۋ ارقىلى وزىنە بەرىلگەن بالانىڭ قۇجاتتارىمەن قاتار, قاراجات جانە باسقا م ۇلىكتەرىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى بىرنەشە مىندەتتەمەلەر كىرەدى.
اڭگىمەلەسكەن ارمان وكتيابر, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى