ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەگەن ءتۇيىندى وي بار. قوعامنىڭ, ادامنىڭ, سانانىڭ جاڭعىرۋى قاي سالادا بولسىن – ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق اسپەكتىلەردە ىسكە اسسا دا, ۇلتتىق بولمىسىمىزدان الىستاعان ساتتە بولاشاققا, سايىپ كەلگەندە, تاريحقا داق تۇسىرەدى دەپ سانايمىز. ءبىر قۋاناتىنىمىز, قازاقتىڭ وتكەنىندە دە, بۇگىنىندە دە رۋحاني كەلبەتىمىز بەن تامىرىمىزدى ەڭ باستى قۇندىلىق سانايتىن جانە دارىپتەۋگە قىزمەت ەتەتىن جاندار جەتەرلىك.
ەلباسىنىڭ بۇگىنگى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرعان مىندەتى (رۋحاني جاڭعىرۋ) – قازاق ەلىنىڭ ارمانى. پاراساتتى ۇرپاق تاربيەلەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ – قاي زاماندا دا باستى ماقسات بولعان. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ ۇدەرىسى كەزىندە حالىقتىڭ ساناسى مەن جۇرەگىنىڭ تۇبىندە گۋمانيزم بولعانىمەن, ونىڭ شارىقتاۋىنا جول اشاتىن ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال ەكەندىگىن العا تارتتىق تا, ول بەلەستى دە ەڭسەردىك. مىنە, ەندى اياعىنان نىق تۇرعان مەملەكەتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى نەگىزگى ورىنعا رەسمي تۇردە اۋىستى.
رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ سارابدالدىعىنا ەشكىمنىڭ ءشۇباسى جوق. سانامىزدى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ نەگىزگى تەتىگى – تىلدىك سانامىزدىڭ جۇيەلەنۋى ەكەنىن دە مويىندايمىز. سوندىقتان الدىمەن جازۋ رەفورماسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل دا, ياعني جازۋىمىزدى دىلىمىزگە سايكەستەندىرۋ – حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسى.
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان احمەت بايتۇرسىنوۆ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا «ورىنبورعا كەلگەننەن كەيىن, بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىن فونەتيكالىق, مورفولوگيالىق جانە سينتاكسيستىك تۇرعىدان زەرتتەۋمەن; ەكىنشىدەن, قازاق ءالفاۆيتىن ء(شريفتىن ەمەس), ورفوگرافياسىن جەڭىلدەتۋ جانە رەتتەۋ ءۇشىن رەفورما جاساۋمەن; ۇشىنشىدەن, قازاق جازبا ءتىلىن لەكسيكالىق شۇبارلىقتان, باسقا تىلدەردىڭ سينتاكسيستىك ىقپالىنان تازارتۋمەن; اقىرى, ەڭ سوڭىندا, تورتىنشىدەن, پروزا ء(ىس-قاعاز, پۋبليتسيستيكا, عىلىمي جازبا ءتىل) ءتىلىن كىتابي ءتىل ارناسىنان ستيليستيكالىق وڭدەۋ, قازاق سوزدەرىنەن تەرمين جاساۋ ارقىلى حالىقتىڭ جادىن ءتىلىنىڭ ارناسىنا كوشىرۋ ىستەرىمەن اينالىسا باستادىم», – دەپ ءبىر عاسىر بۇرىن جازعان. دەمەك قاي كەزەڭدە بولسىن انا ءتىلىمىزدىڭ جازۋ جۇيەسى (ساپتالۋى, دىبىستالۋى, ءستيلى, تەرمينولوگياسى) حالىقتىق تىرشىلىگىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى فاكتورى. بۇعان تاريحىمىز دا كۋا: قازاق ءتىلى – وسى كۇنگە دەيىن گرافيكاسىن بىرنەشە رەت اۋىستىرعان, جازۋى سىنالعان, سونىڭ ىشىندە, لاتىن گرافيكاسىنا قايتا ورالىپ وتىرعان ءتىل.
قاي ءتىلدىڭ بولسا دا ءالىپبيى پراگماتيكالىق نەگىزدە جۇيەلەنۋى ماڭىزدى بولعاندىقتان, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى ساياسي شەشىم قابىلداندى. سوعان بايلانىستى لاتىن جازۋىنا ءوتۋ ماسەلەسىنىڭ لينگۆيستيكالىق جانە ەكسترالينگۆيستيكالىق شارتتارى قوعامدا جان-جاقتى تالقىلانىپ جاتىر. بايقاۋىمىزشا, جاڭا ءالىپبيدى ەنگىزۋ لينگۆيستيكالىق مىندەت ەمەس – لينگۆو-تەحنولوگيالىق مىندەت رەتىندە قاراستىرىلۋدا. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەلباسى ايتقان: «تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار الەمدىك نارىقتىڭ قۇرىلىمى مەن قاجەتتىلىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىز بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدە وزگەشە تەحنولوگيالىق بولمىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز» دەگەن ءسوز بار. سوندا ىسكە قوسىلعان ۇدەرىس (رۋحاني جاڭعىرۋ) ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جاعدايىمىزعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىن, قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق جاعىن قامتۋدى قاجەت ەتەتىن بولىپ وتىر.
ناقتى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن الىپبيىنە اۋىسۋى تۋرالى بۇگىنگى كوزقاراستى سارالاي كەلە, سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى وسى ماسەلە توڭىرەگىندە تالماي ەڭبەك ەتىپ كەلگەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن زور باعالايمىز. ينستيتۋت ماماندارى قازىر دە تىرلىگىمىزدىڭ ايعاعى – ءتىلىمىزدى قىزعىشتاي قورىپ وتىر. قازاق جازۋىنىڭ تاريحى, ديناميكالىق دامۋى, ورفوگرافيالىق-ورفوەپيالىق قالىپتاسۋى – بارلىعى وسى ۇجىم تىلشىلەرىنىڭ عىلىمي ومىرىمەن ۇشتاسىپ, بىزگە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. ءتىلدىڭ تاعدىرىن تەك تىلشىلەر ەمەس, قوعامنىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, پايىمدى پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ جۇرگەن ءتىل جاناشىرلارى – ماماندار دا ايتۋدا. ناتيجەسىندە, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە, قازىر جوبالانعان ءالىپبيىمىزدى سانامىزدىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزۋدەمىز. بۇل – كۇردەلى ۇدەرىس. سوندىقتان بۇگىن نەمەسە ەرتەڭ-اق ءالىپبي ستاندارتى قابىلدانا قويمايتىنى, جان-جاقتى تالقىعا تۇسەتىنى, سارالاناتىنى, سىنالاتىنى ايدان انىق. تەك ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ماقالاسىندا جازعانداي: «ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس». جاڭا جازۋ بارلىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى تاڭبالايتىن, تاريحتى تاسقا باستىراتىن ماڭىزدى باسىمدىق رەتىندە وسىعان كەپىل بولۋى كەرەك.
ەندى بۇقارانىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان بولاشاق جازۋىمىزدىڭ كەلبەتى – جاڭا ءالىپبي جوباسىن ءبىز قالاي قابىلداۋىمىز كەرەك؟
ءتىل, جازۋ تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆتان ارتىق پىكىر (توتە جازۋعا قاتىستى ايتىلسا دا) ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. عالىم تىلدەگى دىبىس جۇيەسى, سوزدىك قۇرام مەن قوردىڭ دۇرىس ءالىپبي قالىپتاستىرۋعا, جازۋدىڭ جەڭىلدىگى قازاق جازبا ءتىلىن لەكسيكالىق شۇبارلىقتان ساقتاۋعا, باسقا تىلدەردىڭ ىقپالىندا بولماۋعا, رەسمي, پۋبليتسيستيكالىق, عىلىمي ستيلدەردىڭ قازاقى ءپان سوزدەردەن (تەرمين) تۇرۋىنا جول اشۋى كەرەك دەپ تۇسىندىرەدى. سونىمەن قاتار ءتىل ساياسي-الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس قۇرالى بولعاندىقتان جانە ادامزاتتىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋ فۋنكتسياسىن اتقاراتىندىقتان, ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامانىنا قاراي ۇلتتىق سيپاتىن ساقتاي وتىرا يكەمدەلىپ دامۋى كەرەك. مىسالى, حالىقارالىق تەرميندەردى قازاق تىلىنە بەيىمدەۋ, ءسويتىپ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تەرمينولوگيالىق قورىمىزعا گرەك, لاتىن تەرميندەرىنىڭ رۋسيفيكاتسيالانىپ بارىپ ەنۋىنەن ارىلۋ. ءار ءتىلدىڭ وزىندىك دىبىستاۋ ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلگەن ءپان سوزدەرى بولۋى شارت.
قازاق جازۋىنىڭ رەفورماسى قازاقستاننىڭ الەمدىك ىقپالداستىعى كونتەكستىندە ىسكە اسۋى وتە ماڭىزدى. سەبەبى ءبىز جاھاندىق عىلىمنىڭ قازانىندا قايناپ, اقپارات اعىمىنا ىلەسىپ بارا جاتقان ىرگەلى ەلمىز. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى الەمدىك ارەناداعى كەلبەتىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءتىلىمىزدىڭ ەڭ ۇساق بولشەگى ءاربىر ارىپكە دەگەن كوزقاراس قازاقتىڭ ءار ازاماتىنىڭ بولاشاعىنا ۇڭىلگەندەي كونتسەپتۋالدى پايىمنان تۋى مىندەت. ەلباسىمىز قازاق جازۋىنىڭ تاريحىنا وزگەرىس ەنگىزۋ شەشىمىن ەڭ سالماقتى, بايىپتى ماسەلە رەتىندە اسىقپاي قابىلداعانى دا وسىنىڭ ايعاعى. الىستاعى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ «وزات ويىمىز بەن كەمەل ءبىلىمىمىز» ورتاعا سالىنىپ, ەلەنىپ, ەكشەلۋى ءتيىس. «قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس».
قانىمىزعا سىڭگەن قاسيەت دەمەكشى, لاتىن جازۋىنا ورالۋىمىز قازاقستاننان تىسقارى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاقتارىمىزدىڭ دا تاعدىرىنا وڭ اسەر ەتەتىنىنە سەنىممەن قاراۋعا نەگىز بار. بۇلاي دەيتىنىم, قىتاي, وزبەكستان, تۇركيا, ازەربايجان, ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاقتاردىڭ بىزبەن ەركىن تۇردە جازباشا قارىم-قاتىناس جاساۋىنا كەپىل بولماق. ءتىپتى شەتەل ازاماتتارىنىڭ قازاق ءتىلىن يگەرۋگە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋعا دا لاتىن قارىپتەرى ءوز ىقپالىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. وسىلايشا ءبىزدىڭ قوعامداعى جازۋ رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس, شەتەلدەگى باۋىرلارىمىز بەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەتىن ارتتىرا تۇسپەك. بۇل ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وڭتۇستىك كورەياداعى حانكۋك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بايلانىس جاساۋ بارىسىندا شەتەل ازاماتتارىمەن قارىم-قاتىناس كەزىندە كوزىمىز جەتكەن جايت. ماسەلەن, ورتا ازياتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى (كورەيلەر) شەت ءتىلى رەتىندە وزبەك جانە قازاق ءتىلىنىڭ ءبىرىن تاڭداپ مەڭگەرەدى ەكەن. تاڭداۋعا كەلگەندە كوپتەگەن ءبىلىم الۋشىلار وزبەك تىلىنە دەن قويادى, سەبەبى ول ءتىلدىڭ جازۋى لاتىنشا. كورەيلەر اعىلشىن ءتىلىن بىلگەندىكتەن, لاتىن گرافيكاسىن بىلەدى, سوندىقتان دا قازاق ءتىلىن يگەرۋ ءۇشىن كيريلل جازۋىن يگەرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرە وتىرا, وزبەك تىلىنە ويىساتىن كورىنەدى.
سونداي-اق ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن ءتىلدىڭ ءتىرى قۇبىلىس رەتىندە تارالىپ, دامىپ, قۇلدىراپ, جويىلاتىندىعىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. قازاق جازۋىن لاتىن قارپىنە اۋىستىرۋ تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى ءتىرى اعزا سياقتى عاسىرلار بويى ءومىر سۇرەتىن ءتىل دە قامقورلىقتى قاجەتسىنەدى. ءتيىستى دەڭگەيدە قورعالىپ, دارىپتەلىپ, ساقتالماعان ءتىل ءولى تىلدەردىڭ قاتارىنا وتەدى جانە ونى الەم تىلدەرىنىڭ تاريحى دالەلدەپ وتىر.
قازاق ءتىلى ومىرشەڭ بولسا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ساناسى مەن قۇندىلىقتارى بۇدان بەتەر باعالانادى, قوعامدىق ومىرىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتى جوعارىلايدى, انا ءتىلىمىز عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ءتىلى رەتىندە قولدانىلا باستايدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاق جازۋىنىڭ, الدىمەن, قازاقتىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىن نىعايتۋعا, ەكىنشىدەن, قازاق حالقىنىڭ الەمدىك ىقپالداستىقتا بىرەگەي ۇلىس رەتىندە ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ الۋىنا كەپىل بولادى.
اينا راحيموۆا,
ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى
جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا دوكتورى
الماتى وبلىسى