مالعا دا, جانعا دا قۇت ەسىل وزەنىنىڭ ساعاسىنا قونعان مەكتەپ ەلدى مەكەنىنىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى ء–تورت ت ۇلىك. از-ماز پايلارى – بوگدەنىڭ قولىندا.
«بالاپاندى كۇزدە سانار» ۋاقىتتا عانا توبە كورسەتەتىن جەر تەلىمدەرىن جالعا الۋشىلار «قاباعىنان قار جاۋىپ, كىرپىگىنە مۇز قاتىپ» كەلىپ, ۇلەستەرىن يتكە سۇيەك تاستاعانداي ەتىپ بەرگەندەرىنە «بارعا قاناعات, جوققا سالاۋات» ايتىپ ۇيرەنگەن تۇرعىندار تۇتىندەرىنىڭ ءتۇزۋ ۇشقانىنا ريزا. تابىستىڭ تايقازانىن قايناتپاسا دا, بالا-شاعا نەسىبەسىنەن ارتىلعانىن پۇلعا اينالدىرىپ وتىرعاندار مۇندا از ەمەس. جاڭاباي سەيداحمەتوۆ, نۇربەك بەيسەنباەۆ سەكىلدى وردا بۇزار جاستاعى تىندىرىمى مول ازاماتتار اتا-بابا كاسىبىن جانداندىرىپ ءجۇر.
شارۋاشىلىق ىدىراعان كەزدە «تاقىمعا باسقان» ءبىر-ءبىر «متز» تراكتورىمەن ءشوپ تە شابادى, وتىن-سۋ دا تاسيدى. قاي جەردەن جۇمىستىڭ قۇلاعى قىلتيسا, قۇسشا ۇشا جونەلەدى. قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايتىنى نارىق زاڭى ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەندىكتەن كەرگىمەيدى, مىندەتسىمەيدى. ايتپەسە, تۋىستىقتان, باۋىرمالدىقتان اجىراپ بارا جاتقان بۇگىنگىدەي قىم-قۋىت, الاساپىران, بولجاۋسىز زاماندا قالىڭ شاڭنىڭ اراسىندا كومىلىپ قالۋ وپ-وڭاي. كومەككە ءزارۋ كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ, قارتتاردىڭ دا ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ەكى ەتپەي ەرەكشە ەلگەزەكتىكپەن ورىنداپ بەرەدى. تەك اۋىلدى قاتتى قيناپ تۇرعانى– اۋدانعا, وبلىسقا قاتىنايتىن گرەيدەر جولدىڭ ادام توزگىسىز جايى. ويدىم-ويدىم, شۇرق-شۇرق. ونىڭ ازابىنا ابدەن كوندىگىپ كەتكەن, ماسەلەنى ايتا-ايتا شارشاعان. جول ماشاقاتى ەڭسەلەرىن قانشا ەزسە دە, تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن اتاقونىسىن ەشنارسەگە ايىرباستاماق ەمەس. تۋعان جەرگە ەمەشەگى ءۇزىلىپ تۇراتىنداردىڭ ءبىرى – اعىباي ءابىلماجىنوۆ. ول سىرتتاي بىرتوعا, جۋاس كورىنگەنىمەن, ك ۇلىمسىرەپ تۇرعانىمەن شىندىق دەسە «شابىتى» ويانىپ كەتەتىن «يت» مىنەزى بار. «تۋرا بيدە تۋعان جوقتىڭ» ناعىز ءوزى. شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ, وتقا دا, سۋعا دا تۇسكەنى تالاي رەت ماڭدايىنا تاياق بولىپ ءتيدى. بىرنەشە ديپلومى بار بىلىكتى مامان بولا تۇرا جۇمىستان دا قۋىلدى. 1987 جىلى اراق ىشپەيتىن, تەمەكى تارتپايتىن, قاق-سوقپەن ءىسى جوق ونى ناقاقتان-ناقاق كىنالانعان اۋىلداستارىنا اراشا ءتۇسىپ, جازعىرۋشىلاردىڭ بەتتەرىنە ءتىلىپ ايتقانى ءۇشىن «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس» اۋپارتكوم ۆەتتەحنيك قىزمەتىنەن ەش سەبەپسىز بوساتىپ جىبەرگەن. جايشىلىقتا ومىردەگى الىمجەتتىلىك پەن ادىلەتسىزدىككە ونسىز دا قانى قارايىپ, «تەرىسىنە سىيماي» جۇرەتىن بۇل باستان سيپاتار قايبىر «اينالايىن» دەيسىڭ! قىزۋقاندىلىقپەن «شۋ, قاراقۇيرىق!» دەپ ماسكەۋگە ءبىر-اق تارتقان. تۋرا باس حاتشىنىڭ وزىنە! ونىڭ قابىلداۋىنا كىرە المايتىنىن بىلە تۇرا! قايتارىندا «چەلوۆەك ي زاكون» جۋرنالىنا سوعىپ, سالاقۇلاش ماقالا تاستاپ كەتكەن. ەلگە ورالعانشا ورتالىقتىڭ جەر جارعان ء«دۇمپۋى» وبلىس باسشىلارىن بيدايشا قۋىرىپ, ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىققان. ءوڭ-تۇستەن ايىرىلعان اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كوۆالەنكو ەكى تىلگە جۇيرىك, ساياسي ساۋاتتى, ولەڭ-اڭگىمە جازۋعا اۋەس, ارمانى جۋرناليست بولۋ اعىبايدان مۇنداي تەگەۋرىندى قادام, وقىس شەشىم كۇتپەسە كەرەك, تۇلكىشە قۇبىلىپ شىعا كەلگەن. قانشا قىزمەت ۇسىنسا دا بۇل يىلمەگەن. قويشىنىڭ اق تاياعىن ۇستاپ, اقتىلى قوي باعۋعا كەتە بارعان.
«اقتى – اق, قارانى – قارا» دەپ تانىعان كەسەك مىنەز وعان وتباسى تاربيەسىنەن دارىعان. وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان امان-ەسەن ورالعان اكەسى قوسپان ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن ەلگە سىيلى بولدى. ءبىر كىندىكتەن جالعىز وسكەن ۇلىن ەركەلىكتىڭ اۋىلىنان الىس ۇستادى. اۋرۋلى-سىرقاۋلى اتا-اناسىنىڭ جوعارى ءبىلىم ال دەگەنىنە قاراماستان كۇندەلىكتى قاتىناۋعا قولايلى-اۋ دەگەن ويمەن اۋدان ىشىندەگى پوكروۆكا تەحنيكۋمىن تاڭداعان. وقۋعا العىر, ءتارتىبى جاقسى ول وتباسىنا قارايلاي ءجۇرىپ, مال دارىگەرى ماماندىعىن الدى. تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىن زووينجەنەر ماماندىعى بويىنشا سىرتتاي ءبىتىردى. ءسويتىپ جۇرگەندە ... «يت» مىنەزى وزىنە قىرسىق بولىپ جابىسىپ, جۇمىستان شەتتەتىلدى.
– بىردە قيراندى كلۋب جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ ۇيىندىلەر استىندا جاتقان كىتاپتاردى كوزىم شالدى. اباي, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.نۇرپەيىسوۆ, تاعى باسقا كلاسسيك اقىن-جازۋشىلاردىڭ وقىرمان ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن تاڭعاجايىپ, قايتالانباس تۋىندىلارىنىڭ شاشىلىپ, تۋ-تالاقايى شىققانىنا جۇرەگىم قاتتى اۋىردى. مۇنىڭ الدىندا عيماراتتى بۇزباۋ جونىندە جەرگىلىكتى باسشىلارعا بىرنەشە رەت وتىنگەنمەن, زامان قيىندىعىن, قارجى تاپشىلىعىن سىلتاۋ ەتكەن. مەكتەپتەگىلەرگە ايتقانىمدا, ءوزىمىز سىيدىرتا الماي جاتىرمىز دەپ الۋدان باس تارتقان. سوسىن تاۋەكەلگە بەل بۋدىم دا, ءتورت مىڭنان استام كىتاپ پەن ستەللاجداردى ەسكى, تار ۇيگە اكەلىپ, جيناپ قويدىم. ءبىراز جىل كىتاپحاناشى قىزمەتىن اتقارعان ايەلىم رىسكەلدىنىڭ اقىلىمەن جانە ونىڭ ءىس-تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىر بولمەنى كىتاپحاناعا اينالدىرىپ, ءۇيدىڭ سىرتىنا «كىتاپحانا» دەپ جازىپ, ءىلىپ قويدىم. اۋىلداستارىمنىڭ مادەني وشاققا كەلە باستاعانى, كوركەم ادەبيەتكە دەگەن قۇشتارلىقتارى كوڭىلدەگى كۇدىكتى سەيىلتىپ, سەنىمدى وياتتى. سودان تەگىن, اقىسىز قىزمەت كورسەتۋگە كىرىسىپ كەتتىم, – دەيدى كىتاپحاناشى اعىباي.
ول ءتىپتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «كىتاپحانا ءىسى» ماماندىعىن 52 جاسىندا ءتامامداپتى. «بالالارىممەن قاباتتاسا وقىپ شىققانىما كۇلە قاراعاندار دا بولدى. ءبىلىم ەشقاشان كوپتىك ەتپەيدى. ەندى ءۇش ديپلومدى ماعان ەشكىمنىڭ ءتىسى باتا قويماس», دەپ قالجىڭداپ قويادى.
ءسوز رەتى كەلگەسىن ايتپاسقا بولمايدى. كەي اتا-انالار «بالام وقۋعا ءتۇسىپ, ديپلوم السا بولدى» دەگەندى ماقسات تۇسا, اعىباي مەن رىسكەلدىنىڭ ءتورت ۇل-قىزىن زامان اعىمىنا باعىتتاي بىلگەنى سۇيسىندىرەدى. ماسەلەن, الماس – قۇرىلىسشى-ساۋلەتشى, ايىم – دارىگەر, ابىلاي – قارجى اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتى, تىلەۋجان اۆتوماتتاندىرۋ-بايلانىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ۇلگى الارلىق ءتالىم ەمەس پە؟ قيىن ماماندىقتاردى يگەرگەندەرىنە قاراماستان انا تىلىنە وتە جەتىك, ولەڭ جازۋمەن دە اۋەستەنەدى.
2003 جىلى «اۋىل جىلى» جاريالانىپ, مەكتەپتىڭ 75 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. جيىندا جۇماش سەيىتبەكوۆ اقساقال باستاعان قاۋىم اۋىل مادەنيەتىن جانداندىرۋ, مادەني وشاقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, اۋدان باسشىلىعىنا حات جازۋدى اعىبايعا تاپسىردى. ەڭ قيىنى سول, بيۋروكراتتىق, قاعازباستىلىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە ءبىر جىلداي ۋاقىتىن سارپ ەتتى. سوندا دا تاۋەكەلى مول ءىستى اياعىنا دەيىن اپارۋ ءۇشىن ىزىنە ىندەتە ءتۇسىپ, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. ماسەلە, ءماسليحاتتىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ, ارنايى شتات بولدىرتۋگە قول جەتكىزدى. كەيىن ونىڭ ۇلگىسىمەن جارعايىڭ, ورنەك, بىرلىك, تالاپكەر, جەكەكول اۋىلدارىندا كىتاپحانا اشىلىپ, ارقايسىسىنا شتات بىرلىگى بەرىلدى. بۇل – ۇلكەن ەرلىككە پارا-پار جەڭىس ەدى.
اعىبايدىڭ وتباسى جاڭا ۇيگە قونىس اۋدارىپ, كىتاپحانا اۋماعى ءبىرشاما ۇلعايىپتى. دەسەك تە, كىتاپ قورى التى مىڭعا جەتەعابىل ەكەنىن, ونىڭ ۇستىنە «ەگەمەن قازاقستان», «انا ءتىلى», «جۇلدىزدار وتباسى», «اڭىز ادام», «سولتۇستىك قازاقستان», بۇعان قوسا ءبىرسىپىرا بالالار باسىلىمدارىنا جازىلعانىن قوسساق, ورىننىڭ تارلىق ەتەتىنى راس. ستەللاجداردىڭ دا ابدەن توزعانى بايقالادى. كىتاپحانادا ءجيى باس قوسىپ تۇرامىز. ەلىمىزدەگى ساياسي-قوعامدىق جاڭالىقتار مەن حالىقارالىق وقيعالار جونىندە وي-پىكىرلەر الماسامىز. ءتۇرلى مادەني كەشتەر وتكىزەمىز. ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن تالقىلاۋعا اۋىلداستارىم ەرەكشە بەلسەنە اتسالىستى, دەيدى كەيىپكەرىمىز جەكە باسىنا قاتىستى تۇيتكىلدى جايتتان گورى بولاشاقتاعى جوسپارلارىمەن ءبولىسىپ.
اۋىلعا مارتەبەلى مەيمان بولماسا دەلەگاتسيا كەلسە, اكىم-قارالار الدىمەن كىتاپحاناعا الىپ كەلەدى ەكەن. «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەگەن ماقتانۋدى جانى سۇيەتىن شەنەۋنىكتەر ءبىر كەز ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ جاقسارۋىنا كوڭىل بولسە, دۇرىس بولار ەدى. ايتپاقشى, اعىباي كەزىندە كىتاپحانادان بۇرىن كلۋب سالماق بولىپ, ازدى-كوپتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جيناستىرىپتى. الايدا, قاراجات تاپشىلىعىنان وزىق ويى جۇزەگە اسپاي قالىپتى. مەكتەپتىكتەردىڭ بۇل ماسەلەگە قايتادان ورالىپ, كلۋب پەن كىتاپحانا ءۇيىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە بىزگە ايتقان ۇسىنىستارى ەسكەرۋگە تۇرارلىق.
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ەسىل اۋدانى, مەكتەپ اۋىلى