اسىعىستا كونە قالانىڭ ورنىن قوقىسقا اينالدىرىپ المايىق
جامبىل وبلىسىنا جاڭا اكىم تاعايىندالسا بولدى, ءبازبىر كاسىپكەرلەر بازار ماسەلەسىن باستى “تاقىرىپقا” اينالدىرىپ شىعا كەلەدى. “ايتقىشتاردىڭ” ۋاجىنە قۇلاق تۇرسەك, تاراز - قالا ەمەس, تاراز - بازار.
بازار بولسا نەسى بار ەكەن؟ بازارلى ەل بولا الماي, باسى سالبىراپ وتىرعان جۇرت قانشاما توڭىرەگىمىزدە. بازاردى “بىلىق” دەپ قانا ويلايتىندار سوناۋ 1932 دەپ اتالاتىن مەشىن جىلىنداعى “اق سۇيەك” جۇتتا ءبىر ءۇزىم نان ىزدەپ قاڭعىپ كەتكەن قازاقتىڭ ءبىر پاراسىن بەرىسى اۋليەاتا, ءارىسى پىشپەك پەن تاشكەنتتىڭ بازارى امان الىپ قالعانىن بىلە مە ەكەن؟ ودان كەيىن كەڭەس وداعى ىدىراپ, كەڭشار مەن ۇجىمشار تاراپ, كوممۋنيستەردىڭ اش تا, توق تا قىلمايتىن ايلىعىنان ايىرىلعان حالىق بالا-شاعاسىن اسىراۋدىڭ امالىن بازاردان تاپپاپ پا ەدى؟!. ويلانىپ قاراساڭىز قازىر دە سولاي عوي. مىسال ما؟
ءبىر كەزدەرى 1200-1500-گە جۋىق جۇمىسشى كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ جاتاتىن جامبىل بىلعارى كومبيناتى, ءجۇندى العاشقى وڭدەۋ فابريكاسى (پوش), ءسۇت زاۋىتى, جامبىل گرەس-ءى, قوسالقى بولشەكتەر, سۋپەرفوسفات زاۋىتتارى, سياقتى تاراز قالاسىنىڭ شىعىسىن دا, باتىسىن دا قورشاپ جاتقان ءىرى كاسىپورىنداردىڭ كەيبىرى توقتاپ, كەيبىرى جارتىلاي عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا قاراپايىم حالىقتىڭ تيىن-تەبەن تابۋىنا جاراپ, اسىراپ, كيىندىرىپ وتىرعان – بازار ەمەس پە؟!.
بىلگەن ادامعا, ەجەلگى تاراز – بازارىمەن اتى شىققان قالا. ونى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىمەن ارى دا بەرى وتكەن ساۋداگەر-كوپەستەردىڭ تاريحي جازبالارى دالەلدەيدى. بۇگىنگى عاسىردا دا تاراز بازارى تەك تارازدىق قازاقتاردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورىس, قىرعىز, وزبەك, كارىس, دۇڭعان, تاتار, ۇيعىر سياقتى كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دياسپورالارىن اسىراپ وتىر. ويتكەنى بازارعا بارىپ باق سىناپ جاتقانداردىڭ باي-ماناپتار سياقتى جەكەمەنشىك زاۋىتى, فابريكاسى, سۋپەرماركەتتەرى, دۋمانحانالارى, قوناق ۇيلەرى, دەمالىس ايماقتارى, ساۋنالارى, ساۋدا ۇيلەرى جوق. ولاردىڭ سۋپەرماركەتى, زاۋىتى, فابريكاسى جانە ءوفيسى – كونتەينەرلەر. كونتەينەرلەردە شىلدەنىڭ اپتابىندا, قىستىڭ ايازىندا قازاق ەلىنىڭ “قارا قازان, سارى بالانىڭ” قامى ءۇشىن ساۋدا جاساپ, كۇندەلىكتى تاپقان تيىن-تەبەنىنە تاۋبە دەگەن قاراپايىم حالىق وتىر. ولار بانكتەن نەسيە الىپ, كونتەينەرلەردى قىمبات كەزىندە قىرۋار قارجىعا ساتىپ العان. كۇندەلىكتى جانە اي سايىنعى سالىقتارى تاعى بار. دەمەك, بازار “ماسەلەسىنىڭ” ءبىر باسىندا تاريح تۇرسا, ەكىنشى باسىندا حالىق تۇر. حالىق دەگەنىمىز – سالىق تولەۋشىلەر. ياعني, بازار “ماسەلەسىن” قوزعاعاندا سالىق تولەۋشىلەر مەن سول ماڭدا تۇراتىن, ءۇي-جايى, قورا-قوپسىسى بار تۇرعىنداردىڭ ماتەريالدىق-مورالدىق قۇقىن دا ەستەن شىعارماعان ابزال.
بۇل ءسوزدى ايتۋ ءۇشىن “پروفەسسور” بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن: “بازار ماسەلەسىن قاراپايىم تارازدىقتار ەمەس, نەگە بايلار مەن باعىلاندار عانا قوزعاي بەرەدى؟” دەپ ويلانۋ كەرەك. سوندا سانداعان ساۋالدار تۋىندايدى. ءبىرىنشى, ەجەلگى تارازدى قالپىنا كەلتىرىپ, ەل مەن ءوڭىردىڭ مادەنيەتى مەن تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان جوبا قولعا الىنعالى جاتقانى تۋرالى نەگە مادەنيەت جانە اقپارات, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىكتەرىنە حات جازىلىپ, حابارلانبايدى؟ ەكىنشى, كورنەكتى عالىمداردان, ارحەولوگتاردان تۇراتىن نەگە بەدەلدى مەملەكەتتىك كوميسسيا شاقىرىلمايدى؟ نەگە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ كاسىبي ماماندارى بۇل جوبادان تىس قالادى؟ مەملەكەت قورعاۋىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى مينيسترلىكتەر مەن ينستيتۋتتاردىڭ ءبارى ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, قىزمەت ەتەتىن جاۋاپتى ءىس ەمەس پە بۇل؟ “حالىق قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى”, – دەيدى. مىنە, ءوڭىردىڭ ايعاي-شۋدان اماندىعىن ويلاعان جانعا ماسەلەنىڭ ۇلكەنى وسى.
تارازداعى بازار “ماسەلەسىن” كوتەرۋشىلەردىڭ باستى “كوزىرى” - بازاردىڭ استىندا ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ قالدىعى جاتىر دەگەن دەرەك. تاراز, شىنىندا, تاريحىمەن اتى شىققان قالا. بۇعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. كونە شاھارعا العاشقى عىلىمي قازبا جۇمىستارىن 1920 جىلى م. ە. ماسسون باستاعان ەكسپەديتسيا جۇرگىزىپتى. سودان كەيىن توقتاعان. نەگە؟ ويتكەنى اۋماعى ات شاپتىرىم جەردى الىپ جاتقان جەردى قازىپ, ەسكى قالانىڭ قيراندىلارىن ارشۋ ۇلكەن كەشەندى جوسپاردى قاجەت ەتكەن. قىرۋار قارجى كەرەك-ءتىن.
ويلاناتىن تاعى ءبىر ماسەلە وسى. ويتكەنى ەكى مىڭجىلدىق تاريحى بار دەلىنەتىن كونە قالانىڭ ورنىن ءبىر-ەكى جىلدا قازىپ, مۋزەيگە اينالدىرىپ, ەل يگىلىگىنە ۇسىنۋعا وبلىستىڭ بيۋدجەتى دە, عالىم-ارحەولوگتاردىڭ مۇمكىندىگى دە جەتپەيدى. ينەمەن قۇدىق قازعانداي ارحەولوگيا جۇمىسى, ءتىپتى, ونداعان جىلدارعا سوزىلۋى دا بەك مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ءبىر عانا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كۇشىمەن ەمەس, ەل مەن ەلباسىنىڭ اقىلداسۋىمەن, ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن ىسكە اسىرىلاتىن اۋقىمدى دا يگىلىكتى ءىس. ءبىر-ەكى گەكتار عانا جەردى قازىپ, وعان قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي بىردەڭەنى تۇرعىزا سالىپ (جاقىندا كونە تارازدىڭ “ماكەتىن” جاسادىق دەپ ۇرانداتقانداردى كورىپ قالدىق. ولار: “اقىلداسۋ” ءۇشىن, قاجەت بولسا, ءتىپتى وزبەكستانعا بارامىز” دەپ قالدى. استاناعا ەمەس, تاشكەنتكە ارقا سۇيەگەن بۇل قانداي جاناشىرلار سوندا؟ جاعامىزدى ۇستادىق. – ك.س.), ونى “مىنە, ەجەلگى تاراز قالاسى وسى” دەپ الىس-جاقىننان ات تەرلەتىپ كەلگەن تۋريستەرگە كورسەتۋ – تاريحى ەكى مىڭجىلدىق ابىز شاھاردىڭ اتاق-داڭقى الدىندا جەر شۇقۋمەن بىردەي. سوسىن تارازدىڭ تاريحىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن تىزىمىنە ەنگىزىپ وتىرعان يۋنەسكو سىندى بەدەلدى ۇيىمنان دا ۇيات ءىس.
سوندىقتان كەيبىرەۋلەرگە اتا تاريح اتىنان ءسوز الىپ, كوستەڭدەي بەرمەي, اباي بولعان ءلازىم. اباي بولعان ءلازىم دەيتىنىمىز, اكىمدەر اۋىسقان سايىن ءسوز بولا بەرەتىن “قازبا جۇمىستارى” سوناۋ 1996 جىلى دا “كوتەرىلىپ”, كونە قالانىڭ ورنىنا بارلاۋ “جۇرگىزىلگەن”. ماسقارا بولعاندا, سول ءىستىڭ اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ, نەبارى ەكى قازانشۇڭقىر قازۋمەن ءتامام بولدى. ء“ىس ءبىتتى, قۋ كەتتى”. قازبا جۇمىسى توقتاپ, “ارحەولوگتاردىڭ” قاراسى وشكەن سوڭ الگى ەكى قازانشۇڭقىر جۋىندى-شايىندى مەن قوقىس توگەتىن ورىنعا اينالدى. بۇل اقساقال تاريحتىڭ بەتىنە تۇكىرگەنمەن بىردەي بولدى. ودان دا قانداي جادىگەر بولسا دا جەردىڭ استىندا مۇرتى بۇزىلماي, “تىنىش” جاتقانى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن الدەقايدا ءتيىمدى ەدى. ويتكەنى, مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, اسفالتتالعان نەمەسە ادام اياعىمەن تاپتالعان جەردىڭ ۇستىڭگى قاباتى جاڭبىر مەن ەرىگەن قاردىڭ ىلعالىن ەل تاريحىنا قاجەتتى دەپ ەسەپتەلەتىن مادەني قاباتقا جەتكىزبەيدى ەكەن. ال ونى قازىپ, جادىگەردى اشىق كۇيىندە قاراۋسىز تاستاپ كەتكەن جاعدايدا ۇگىتىلىپ تۇرعان مىڭجىلدىق بەلگىلەر سىرتقى اسەرلەردىڭ سالدارىنان (جاڭبىر, قار, جەل, جۋىندى-شايىندى, كۇل-قوقىس جانە ت.ب.) مۇلدە جويىلىپ كەتەدى.
ودان كەيىن ويلاناتىن ءبىر ماسەلە, جالپى, سوڭعى جىلدارى كونە قالانىڭ ورنىن, ونىڭ شاحريستان, رابات جانە باسقا دەپ كەلەتىن كولەمىن ءدال انىقتاپ بەرەتىن بىردە-ءبىر كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەن. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جيىنتىعى” دەگەن كىتاپتىڭ (الماتى, 2002 ج.) جامبىل وبلىسىنا ارنالعان تومىنداعى 57-بەتتەن باستالاتىن “تاراز قالاسى” تاراۋىنداعى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلگەن ماقالانى مۇقيات وقىپ, ونداعى 1865 جىلى سىزىلعان ەجەلگى جوسپارعا نازار اۋدارعاندار كونە تاراز بەن اۋليەاتا بەكىنىسىنىڭ كوپتەگەن كوشەلەردىڭ استىندا “كومىلىپ” جاتقانىنا كوزى جەتكەن بولار ەدى. ول اۋماقتا بۇگىندە ءبىر جاعى “شاحريستان”, ەكىنشى جاعى “دۇيسەباي” بولىپ, ورتاسىندا “تولەباي”, “ەركەبۇلان”, “نازار”, “اتەلە”, “رايحان” جانە ترت دەگەن سياقتى ءىرىلى-ۇساقتى 20-دان استام بازار ورنالاسقان. ولارعا كىرىپ-شىعاتىن ۇلكەندى-كىشىلى جولدار مەن كوشەلەر قانشاما؟!.
مىنە, ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ ورنىنا كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى باستاماس بۇرىن وسىنشاما بازاردى ونداعى حالقىمەن بىرگە كوشىرۋ كەرەك. بىراق قايدا؟ تاراز قالاسىنىڭ شىعىسىنا ما, باتىسىنا ما؟ بالكىم, سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىنەن ورىن تابىلىپ قالار؟ قالاي دەسەك تە, ەڭ الدىمەن 20-30 گەكتارعا جۋىق ورىن دايىندالىپ, وعان جاڭا زامان تالابىنا ساي وراسان زور جابىق بازار سالىنۋى قاجەت. ول جابىق بازار ەل-جۇرتقا قاجەتتى كەڭ جولدارمەن, جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوبۋستارمەن, تروللەيبۋستارمەن, ەلەكتر قۋاتىمەن, گازبەن, تازا اۋىز سۋمەن, ورتالىقتاندىرىلعان كارىز سۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعانى ءجون.
ماسەلەنىڭ ءمانىسىن انىقتاۋ بارىسىندا قازبا جۇمىستارى تۋرالى نە دەر ەكەن دەپ “تولەباي” بازارىنىڭ يەسى ارقابەك تولەباەۆپەن ارنايى حابارلاستىم.
– وسى ماسەلە قوزعالعان سايىن: “اينالايىندار, الىڭدارشى, بازاردى تەگىن بەرەيىن,– دەپ بۇرىنعى-سوڭعى اكىمدەردىڭ بارىنە ايتىپ كەلەمىن. بىراق الدارىنان ەكى مىڭجىلدىق تاريحقا قازبا جۇمىستارىن جاساۋ جۇمىسىنىڭ وراسان زور جاۋاپكەرشىلىگى شىققاندا ءسوز دە, ءسوزدى كوبەيتۋشىلەر دە كۇمىلجىپ قالا بەرەدى”, – دەگەن ول.
ءجون-اق. بىراق مۇنداي مارتتىكتى “شاحريستان” مەن “دۇيسەباي” جانە وسىلارعا ىرگەلەس جاتقان ۇلكەندى-كىشىلى باسقا دا بازارلاردىڭ باسشىلارى جاساي الا ما؟ “تەگىن بەرەيىن”, – دەپ ايتا الا ما؟ ءاي, قايدام؟ ولار, ءسىرا, قازسا تەك قانا تولەباي بازارىنىڭ استىن عانا قازادى, ءبىز “بالەدەن” امان قالامىز دەپ ويلايتىن بولۋلارى كەرەك. جوق, ەگەر الداعى جىلدارى “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى ارقىلى ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ ورنىن زەرتتەۋ مەن مۋزەيلەندىرۋ جۇمىسىنا كەشەندى جوسپار جاسالىپ, اۋماعى ات شاپتىرىم قالانىڭ قورعانىن قوجا احمەت ياساۋي مازارىنىڭ ىرگەسىندەگى قورعانعا ۇقساتىپ, ۇلكەن ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, بۇل ماڭايدا ەشقانداي بازاردىڭ بولماعانى دۇرىس.
“مادەني مۇرا” دەمەكشى, وبلىس ورتالىعىنان ەلۋ شاقىرىمداي قاشىقتا, تاۋ بوكتەرىندە جاتقان اقىرتاس سارايىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن 2005 جىلى مەملەكەتتىك جوسپار جاسالدى. ول “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. باعدارلاماعا جىلدا اقشا بولىنەدى. جۇمىس تا ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ جاتىر. بىلىكتى مامانداردىڭ ويىنشا اقىرتاس, شامامەن, ءالى 20 جىل قازىلۋى كەرەك. ال كونە تارازدىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى اقىرتاستان جوعارى تۇرماسا, كەم ەمەس.
بىراق ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ ورنىنا كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى جوبا سوڭعى جىلدارى ەشقانداي مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن جوق. سوندىقتان بۇل ماسەلە تەك قانا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, وندا دا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ تۇجىرىمداماسىمەن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ شەشۋ جاعىن ويلاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. ال ول قۋانىشتى كۇنگە دەيىن كونە تاراز قالاسىنىڭ ورنى دەلىنىپ جۇرگەن قازىرگى بازار اۋماعىن تابيعي كونسەرۆاتسيالانعان كۇيىندە سارى مايداي ساقتاۋ كەرەك. ويتكەنى ابىز تاريح وكتەمدىك پەن وزىمبىلەرمەندىكتى كوتەرمەيدى.
1976 جىلى سيان قالاسىنىڭ ماڭايىندا ءبىر توپ شارۋا قۇدىق قازىپ ءجۇرىپ, بىرنەشە مەتر تەرەڭدىككە قۇلاپ تۇسەدى. ەستەرىن جيسا, جەر استىندا ساپ تۇزەگەن مىڭداعان جاۋىنگەر تۇر!.. اربالارىنا, اتتارىنا, قارۋ-جاراقتارىنا دەيىن بار! مىنە, قىتاي ارحەولوگتارى وسى جەردى كوپ جىل بويى قازدى. ءسويتىپ, قارۋ-جاراق اسىنعان 7 مىڭ سارباز, 600 ات, 100 اربانىڭ كەپكەن بالشىقتان جاسالعان كەسكىنىن تاپتى. جالپى اۋماعى 6 شاقىرىمعا جەتەدى ەكەن.
بۇل مىسالدىڭ عيبراتى نەدە؟ قىتايلار وسى جەردى مۋزەي رەتىندە ءالى اشپاي وتىر. قاشان اشاتىندارى دا بەلگىسىز. نەگە؟ سەبەبى, قىزىق كورۋ ءۇشىن قۇمىرسقاداي قاپتاعان تۋريستەر تاسقىنىنىڭ ەكپىنىنەن الگى بالشىقتان جاسالعان “اسكەرلەر” زارداپ شەگىپ, ءبىر پاستە ۇگىتىلىپ, قۇلاپ قالۋى مۇمكىن...
وسىنىڭ وزىندە قانشاما مەملەكەتتىك ساليقالى ساياسات پەن دارابوز دانالىق بار دەسەڭىزشى! ەندى وركەنيەتتى الەم شيحۋاندي بەيىتى قۇپياسىنىڭ اشىلۋىن كۇتۋمەن جۇرەدى. وعان دەيىن قىتاي ارحەولوگياسى دا قازىرگىدەن جەتىلە تۇسەدى, وعان دەيىن شيحۋاندي ءداۋىرى دە قازىرگىدەن كوبىرەك زەرتتەلە بەرەدى.
كونە تاراز قالاسىنىڭ ورنىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى ماسەلە قوزعالعان كەزدە دە وسىنداي كەمەڭگەر كەمەلدىكپەن “جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن” ابزال شىعار. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە كەسىمدى ءسوزدى ەل مەن ەلباسى جانە ۇكىمەتتەگى مادەنيەت جانە اقپارات, تۋريزم جانە سپورت سياقتى ەل تاريحىن قورعاۋعا, جاڭعىرتۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا مۇددەلى مينيسترلىكتەردىڭ اقىلداسا وتىرىپ ايتقانى دۇرىس شىعار دەپ ويلايمىز.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
سۋرەتتە: بەكىنىس پەن اۋليەاتا قالاسىنىڭ جوسپارى. 1865 جىل.
“قورلاۋشى بار, قورعاۋشى قايدا؟”
ءيا, بۇل قالاي بولعاندا دا ادام سۇيەگى عوي. ارحەولوگپىز دەپ جۇرگەندەر ونى اشىپ-شاشىپ تاستاپ كەتە بەرسە, نە بولعانى؟
كامەل قاجى جۇنىستەگى, جازۋشى.
ۇلىتاۋ – ءيسى قازاقتىڭ جۇرەگىن ۇلىلىققا ۇندەيتىن اتامەكەن. ونىڭ اتى ەستىلسە كوكەيگە حان ورداسى, دومباۋىل, جوشى, ءامىر تەمىر, ەدىگە, توقتامىس, كەشەگى كەيكى ورالادى. ال ەدىگەنىڭ ەرلىگى تۋرالى قانشاما جىرلار ساقتالعان. جەرگىلىكتى جۇرت بۇل بابامىزعا حالىق باتىر دەپ قانا ەمەس, ونى ءادىل بي, كەرەمەت اۋليە دەپ تە جۇرەگىنەن ورىن بەرگەن.
...1950 جىلدىڭ شاماسى بولار, بەسىنشى كلاستىڭ وقۋشىسىمىن. سوناۋ ۇلىتاۋ جاقتان اكەمە دوسجار ەكى ادام كەلگەن. اڭگىمە اۋقىمى ەدىگەگە اۋىستى. اتجاقتى, سامايى قاسقالاۋ ۇلكەندەۋى: “ەدىگەنى ءبۇلدىردى عوي”, – دەپ كۇرسىندى. سونان سوڭ اكەمنىڭ ساۋالىنا سوناۋ ماسكەۋدەن ءۇش ورىس عالىمى كەلگەنىن, ولاردىڭ ماقساتى ەدىگەنى تابۋ ەكەنىن ايتتى. العاشقىدا باتىردىڭ زيراتىن ەشكىم كورسەتە قويماپتى. كەلەر جىلى بايگە جاريالاسا دا ەشكىم ءۇن قاتپاپتى. ءۇشىنشى جىلى ەكى شال “مىناۋ” دەپ كورسەتىپتى. مولانى اشقاندا باتىردىڭ مۇردەسى سول قالپىندا جاتىر ەكەن دەيدى. (تاۋ باسىنىڭ ەرەكشە كليماتىنان مۇردەنىڭ ساقتالعانى تۋرالى دەرەك كوپ. – ك.ج.).
ەدىگەنىڭ مۇردەسىن ورىستار نەگە اشتى؟ ماقسات نە؟ الدە ونى قورلاۋ ءۇشىن بە؟ ەدىگە 1410 جىلى ماسكەۋدى الىپ, اۋزى تۇكتى كاپىرلەردى تىزە بۇكتىرگەن ۇلت باتىرى ەمەس پە ەدى. اتاقتى ادامداردىڭ دۇشپانى دا كوپ. ءوزى ولگەن سوڭ سول قارسىلاستار سۇيەگىمىزدى قورلاماسىن دەپ شىڭعىس حان ءوز قابىرىنىڭ ۇستىنەن مىڭداعان جىلقى ايداتقان. ۇلى الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ دە مولاسى بەلگىسىز. قابانباي باتىر “مۇردەمدى الىس ارقاعا اپارىڭدار” دەپ كەتتى دەگەن ءسوز بار. ال ەدىگە بالالارىنا: “مەنى ۇلىتاۋدىڭ سوناۋ شىڭىنا جەرلەڭدەر”, – دەپ تاپسىرىپتى. بۇل تۋرالى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ تا جازعان ەكەن. سويتكەن ەدىگەنىڭ زيراتىن ورىستار اشىپ, كەيىن ونى شالا-پۇلا جابا سالعان. سول ەدىگە تاۋىنىڭ باسىنا توقتامىس تا جەرلەنگەن دەيدى حالىق. بۇل جەر – جالتىر تاس. اسا ءىرى تاس زيرات ءىشىن قۋىس قىپ سالعان ەرەكشە پيراميداعا ۇقسايدى. بۇل دا تاس قالاۋداعى حالىق قولونەرىنىڭ ەرەكشە ۇلگىسى.
ءيا, ءتۇرلى جاعداي ءوتتى عوي. قازاقتىڭ “مىناۋ مەنىڭ بابام ەدى”, “انام” ەدى دەۋگە شاماسى كەلمەگەن, اۋزىن اشسا ءتىلىن جۇلعان كەر زاماندار ەدى ول كەز. سويتسە دە مۇندا ەكىنشى رەت قيسىنسىزدىققا جول بەرىلگەنىنە ءىشىڭ اشيدى. مىنا ەركىندىك, تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەن تۇستا بىرەۋ بارىپ ەدىگەنىڭ مولاسىن قوپارىپتى دەگەنگە ەشكىمدى سەندىرە الماي قور بولدىق. ونى ايتامىز-اۋ, ءتىپتى ارحەولوگپىز دەپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى ەدىگە باتىردىڭ باسىن الا قاشىپتى دەگەنگە كوزدەرىن جەتكىزدىرە المادىق. اقىرى ارحيۆتەن عازيز اقىن ەشتاناي ۇلى كەشەگى جەزقازعان وبلىستىق “سارىارقا” گازەتىنىڭ 1990 جىلعى 2 قاراشاداعى سانىن تاۋىپ بەردى. “قورلاۋشى بار, قورعاۋشى قايدا؟” دەپ دابىل قاعادى جۋرناليست باتىربەك مىرزابەكوۆ. گازەتتەن ءۇزىندى كەلتىرەيىك:
“ولكەتانۋشى سۇتەمگەن بۇكىروۆ باسقارعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ۇلىتاۋعا بارىپ, تاۋ باسىنداعى قاتار-قاتار جاتقان ءۇش تاس ۇيىندىگە قاراپ, تاريحتى ءبىر ءسات سول قالپىندا تاماشالاپ تۇرادى. سالدەن سوڭ الماتىدان كەلگەن عالىم ن.كوشەكباەۆ ەكسپەديتسيا جەتەكشىسىنەن: “ەدىگە وسىنىڭ قايسىسىندا جاتىر؟” – دەپ سۇرايدى. بۇدان بۇرىن دا وسىندا ءۇش رەت كەلىپ كەتكەن س.بۇكىروۆ ءۇش سۇپىنىڭ ورتاسىنداعىسىن: “ەستۋىمىزشە, مىناۋ بابامىزدىڭ بەيىتى”, دەپ كورسەتەدى... اركىم وزىمەن ءوزى بولعانداي بىرەۋىنە بىرەۋى ەدىگە باتىر تۋرالى ەستىگەنىن, بىلگەنىن اڭگىمە ەتىپ جاتقان ساتتە استانادان كەلگەن عالىم وزدەرىمەن ەرە شىققان ەكى-ءۇش جاس جىگىتكە: “كانە, مىنا ءۇيىندى تاستاردى اۋدارىپ تاستاڭدار”, – دەپ بۇيرىق رايدا ءسوز تاستايدى.
گازەت ودان ءارى قاراي الەكەدەي جالانعان جىگىتتەردىڭ ءۇيىندى تاستاردى اۋدارىپ تاستاعانىن, ار جاعىنان ءدىنى بۇزىلماعان, ەش جەرىنە اقاۋ تۇسپەگەن باس سۇيەكتىڭ دە, دەنە سۇيەگىنىڭ دە كوزگە تۇسكەنىن جازادى. ال عالىم كىسى باس سۇيەكتى شاپانىنىڭ شالعايىنا وراپ, باۋىرىنا قىسا ورنىنان تۇرەگەلىپ, ەتەككە قاراي ەڭكەڭدەيدى.
گازەت سول كەزدەگى اۋداندىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وسى ەكسپەديتسيامەن بىرگە بولعان توكەن احانوۆتىڭ: “باستى الاتىنىن بىلمەدىك” – دەگەن پىكىرىن دە جازعان ەكەن. بۇل جاعدايدى ەستىپ ۇلىتاۋدىڭ حالقى كوتەرىلەدى. اقىرى ەل تەگەۋرىنىنە شىداماعان عالىم ەدىگەنىڭ باسىن ورنىنا قويادى. بىراق ءۇيىندى مولا قالپىنا كەلتىرىلمەيدى. وسىعان قاتىسقان ۇلىتاۋ اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى ماعزۇمبەك ماشايىق ۇلى ەدىگە باتىردىكى دەلىنگەن باس سۇيەك پەن دەنە سۇيەگىنىڭ ءبىر-اق قابات تاستىڭ استىندا جاتقانىن بىزگە ايتقان ەدى. كەش ەستىدىك.
قازاق ۇلتىنىڭ نامىسىن قورعاعان حاس باتىردىڭ مۇردەسى شالا جابىلىپ جاتىر دەگەننەن جانىمىز تۇرشىكتى. 2005 جىلدىڭ سارى كۇزىندە ۇلىتاۋعا جەتىپ, ەدىگەنىڭ شىڭىنا ورلەدىك. تەرىستىك جاق بەتى ەدى. ەڭ قيىن تۇسى دا وسى ەكەن. بەس ادامبىز. تورتەۋى جەرگىلىكتى جەر ازاماتتارى. ءبىراز كوتەرىلىپ بارىپ ەكەۋى جولدا قالدى. جولباسشىمىز ورتا تۇسقا جەتىپ جىعىلدى. جاسى جيىرمالارداعى شوفەر بالا ەكەۋمىز ءتورت ساعات دەگەندە شىڭ باسىنا زورعا جەتتىك. قولىمىزدان دۇعا وقۋ عانا كەلدى. مىناۋ دەپ كورسەتەر ماعزۇمبەك دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرۋىنەن شىڭعا شىعا المادى. كوزبەن كورگەنىمىزدى ايتىپ, كەلەر جىلدارى ءتيىستى ورىندارعا قىڭقىلداپ كورىپ ەدىك, ەستىر قۇلاق تاپپادىق. ءبارى دە باسقا تىرلىكتىڭ اۋرەسىندە ەدى.
2008 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە حات جازعانىمىزعا ونداعى ءبىر قىزمەتكەر جىل سوڭىنداعى 10.-02/ج-335 دەگەن جاۋابىندا: “ەدىگە باتىر باسىندا شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەر جوق”, – دەپ جاۋاپ بەردى. 2009 جىلى تاعى دا دابىل قاققانىمىزدا: “ەدىگە باتىر باسىندا شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەر جوق”, دەگەننەن تانباعان جاتتاندى جاۋاپ الدىق. سودان ءبىز “شاشىلىپ جاتقان سۇيەكتەر ەمەس, ەدىگە باتىردىڭ قورلاۋعا ۇشىراپ جاتقان سۇيەكتەرى تۋرالى جازىپ وتىرمىز” دەپ قايتا حات جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدىق. ال ەندى ءبىر ازاماتتار مەنىڭ تاعى بارىپ, ءوز كوزىممەن كورىپ, دالەلدەپ قايتۋىمنىڭ دا دۇرىس ەكەنىن ەسكە سالدى.
ەدىگەنىڭ شىڭىنا كوتەرىلۋدىڭ قيىندىعىن كورگەنبىز. جەتپىستەن اسقاندا ەندى قالاي بولار ەكەن دەگەن كۇدىك پەن سەكەم دە بويدى بيلەگەن. ايعا جۋىق دايىندالدىق. بىلتىرعى سارشانىڭ 29-ى كۇنى ۇلىتاۋعا كەشتەتە جەتتىك. ەرتەمەن بىزگە وسىنداعى اۋداندىق گازەتكە 36 جىل بويى رەداكتورلىق ەتىپ كەلە جاتقان ماعزۇمبەك ماشايىق ۇلى, مۋزەي باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەيىتجان ومىرباەۆ, قىزمەتكەرى ەرلان وماروۆ, قارمۋ-ءدى جاڭا بىتىرگەن ءىنىم جانسەرىك ەرگەن.
ەدىگە شىڭىنىڭ تەرىستىك تۇسىنان بارۋعا قارسىلىق ەتتىم. وزدەرى دە تۇستىك جاعى قولايلىلاۋ دەستى. ەكى ساعاتتىڭ جوباسىندا تاۋدىڭ باسىنا دا كوتەرىلدىك. شىڭ ءۇستى جىپ-جىلتىر گرانيت تاس. ۇلىتاۋدىڭ بار كورىنىسى الاقانعا سالعانداي الدىمىزدا سوزىلىپ جاتىر. كوز جەتەر جەردەگى اينالا دالادا ساعىم ويناپ, شوقىلار تابان استىمىزدا قالعان. تاۋ باسىندا ءبىر تاس زيرات قانا قيراۋدان امان ەكەن. س.بۇكىروۆ كورسەتكەن ءۇش ءۇيىندى تاستان قالعانى وسى. قالعان ەكەۋىنىڭ ءبىرىن عالىم ن.كوشەكباەۆ قيراتتى. ءۇشىنشىسى قايدا؟ ونى بۇلدىرگەن كىم؟ بۇعان جاۋاپ جوق. بۇزىلماعان زيراتتىڭ ءبىر تۇسىن الدەكىمدەر تىزەدەن ەتىپ ۇزىنشالاپ تاستان قورشاۋ ورناتىپ قويىپتى.
– ەدىگە قايدا جاتىر؟ – دەپ سۇرادىق ماعزۇمبەكتەن.
– مىنە, مۇندا. مىنا تاستىڭ استىندا, – دەپ جاڭاعى قورشاۋدى كورسەتتى ول.
– قورشاۋدى ءبىز جاسادىق. باتىردىڭ زيرات بەتىن دە وسى تاسپەن ءوزىمىز جاپتىق.
ۇزىندىعى ەلۋ, ەنى وتىز سانتيمەتردەي تاستىڭ بەتىندە ەشتەڭە جوق. دۇعا قايىردىق. اللادان مەدەت, ارۋاقتان كەشىرىم سۇراپ بەت تاستى كوتەرىپ قويدىق. ارعى جاعىندا ون سانتيمەتردەي جەردە باس سۇيەك جاتىر. ونى اق ماتاعا وراپ, قابىرگە دۇرىستاپ سالدىق. كورگەنىمىزدىڭ ءبارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ تە جاتىرمىز. اقىلىمەن جۇرتقا ۇلگى ايتقان, قارۋىمەن ءيسى قازاقتىڭ دۇشپانىن تالقان ەتكەن ەدىگە باتىردىڭ ماڭگىلىك تۇراعىنىڭ ءجايى وسى. كوڭىل قۇلازىپ, كوكىرەككە وكسىك تىرەلدى.
سوڭعى ساپاردا كوڭىلىمدە ءبىر كۇدىك قالدى. “ەدىگە وسى ما, الدە قالاي؟” دەيدى ىشتەگى ءبىر تۇيتكىل قولىممەن ۇستاپ, كوزىم كورگەن باس سۇيەكتى قايتا-قايتا ەسىمە سالىپ.
مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ىقپالىمەن ەدىگە ماسەلەسىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ەندى تاعى دا شىڭعا كوتەرىلۋ كەرەك. ەدىگە تۋرالى كىم نە جازدى, كىم نە دەدى دەگەندى سارالاپ وقىپ, كوڭىلدەگى كۇدىكتەن ارىلۋعا تىرىستىم. اكادەميك ا.ي.شرەنكپەن بىرگە بولعان ساپارىندا شوقان ءۋاليحانوۆ: “ ۇلىتاۋ شىڭدارىنىڭ بىرىنەن ماڭعىت ورداسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ەدىگەنىڭ مولاسىن تاپتىق. ونىڭ مولاسى – تاس ءۇيىندىسى. ونىڭ قۇزىرى ءوزى ورنالاسقان تاۋ قياسىنىڭ بيىكتىگىمەن ءساتتى ۇشتاسىپ تۇر”, – دەپ جازادى. (تاڭدامالى, 105-بەت الماتى, 1985 ج.). ول زاماندا ۇلى بي (حان ەمەس) اتانعان ەدىگەنىڭ زيراتىن انىق كورسەتۋشى شەجىرە-قارتتار مول بولعان عوي. ولار قاتەلەسپەيدى. مىنە, شوقاننىڭ جازعانى – نەگىزگى دالەل.
تاس زيراتتاردىڭ ۇشەۋ بولعانىن, سونىڭ ورتاڭعىسىن س.بۇكىروۆ ەدىگەنىكى دەپ كورسەتكەنىن جۋرناليست ب.مىرزابەكوۆ جازادى. سول ءۇش زيراتتىڭ ءبارىنىڭ بيىكتىگى بىردەي بولدى ما ەكەن دەگەن وي مازالايدى.
اۋدان اكىمى جاڭبىرباي بىزگە بىلتىرعى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە اشىلىپ جاتقان زيراتتاعى سۇيەكتى ۇستاپ وتىرىپ شىققان سۋرەتتىڭ تەرىس بولعانىن ايتىپ, الدەبىرەۋدىڭ “بۇل مەنىڭ اتام – توقتامىس” دەپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. الگى پەندەدەن سۇراساق, ول سول شىڭعا سوڭعى پالەنباي جىلدان بەرى ءبىر دە ءبىر رەت شىعىپ كورمەپتى. بابام دەيتىن توقتامىسى 1771 جىلى تۋىپ, 1834 جىلى ولگەن دەيدى. ونى قايدان بىلەسىڭ دەگەندە “سولاي دەپ ءجۇر عوي” دەگەننەن اسپادى. حان توقتامىس 1406 جىلى قازا تاپقان ەدى. ال ەندى كىمدى جەڭەسىڭ؟
ىشتەگى تۇيتكىلدىڭ بەتىن اشۋعا قاراكەڭگىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مولدابەك اقساقالدىڭ كومەگى ءتيدى. قاريا كەشەگى جىگىت-جەلەڭ شاعىندا, ياعني, 1956 جىلى ەدىگە شىڭىنا كوتەرىلىپ, سول تاس زيراتتاردى كورگەن ەكەن. بىرەۋى اسا بيىك ەدى دەيدى. ول كىسى ونان باسقا تاعى ەكى تاس زيرات بولدى, ولار بيىكتىگى كىسىنى قارا سانىنان جەتە قويمايدى دەپ ءتۇسىندىردى.
ءيا, سوندا مولدەكەڭ كورگەن (كۇنى بۇگىن ساقتالىپ تۇرعان) بيىك تاس زيرات ۇلى شوقان جازىپ, قالدىرىپ كەتكەن “تاۋ قياسىنىڭ بيىگىمەن ءساتتى ۇشتاسىپ تۇرعان” ەدىگەنىڭ مولاسى ەكەنىنە كۇمان قالمادى. ال اشىق-شاشىق جاتقان انا ەكى تاس مولا وتە الاسا, ءتىپتى سول ەكەۋىنە قانشا تاس ۇيسە دە شوقان جازعانداي شىڭمەن ء“ساتتى ۇشتاسىپ” كەتە المايدى.
ول زامانداعى ەل توقتامىستى ونشا قۇرمەتتەپ, سونشاما بيىك تاس مازار سالماس ەدى. بۇل پاقىرىڭىز 1395 جىلى تەرەكتىدەگى سوعىستا جەڭىلىپ, ليتۆا كورولى ۆيتوۆتقا قاشىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە 1399 جىلى التىن وردانى كۇيرەتۋ ءۇشىن پولشا, ليتۆا, ورىس جانە تەۆتون وردەنىنىڭ اسكەرىن الىپ كەلگەن. ۆورسكلا وزەنىندەگى ۇرىستا ول تورتتىكتىڭ اسكەرىن ەدىگە قيراتىپ سالعان. مۇنان كەيىن توقتامىس ءامىر تەمىردى پانالاعان. ءوز ەلىنە جاۋدىڭ جاساعىن الىپ كەلگەن قاشقىن حانعا ەلدىڭ تاۋ شىڭىنا اسا بيىك تاس مازار سالا قويۋى ەكى تالاي ءىس.
سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ەدىگە باتىردىڭ مولاسىن ىزدەپ كەلگەن ورىس عالىمدارىنا ۇلىتاۋدىڭ ەكى اقساقالى دا باتىردىڭ مۇردەسىن قورلاتپاۋ ءۇشىن ماسكەۋلىكتەردى قاساقانا جاڭىلىستىرىپ, ورتاداعى مولانى كورسەتكەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى. قازاقتىڭ يمانى بۇزىلماعان قايران قارتتارى-اي دەپ ىشتەي قۋاناسىڭ. ولكەتانۋشى اعامىز س.بۇكىروۆ تە سول اقساقالداردىڭ ىزىمەن كەتسە كەرەك. وعان دا شۇكىرشىلىك.
كوميسسيانىڭ ءبىر مۇشەسى, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جۇمان سمايىلوۆ بۇل شىڭعا العاش رەت 1983 جىلى شىققانىن, سول كەزدە دە سۇيەكتەردىڭ كورىنىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. ءيا, بۇل ماسكەۋلىك ورىستاردىڭ مولانى جاڭىلىسىپ اشىپ, شالا جاۋىپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى.
تاۋ شىڭىمەن ۇيلەسىمدى ۇشتاسىپ بيىك تاس مازار-پيراميدا تۇر. بۇل ۇلتتىڭ نامىسىن قورعاعان, ۇلى بي اتانعان, بابا تۇكتى شاشتى ءازيزدىڭ ۇرپاعى قۇتىلقيا ۇلى ەدىگە باتىردىڭ ماڭگىلىك ورنى. وسى بيىكتەن ءوزى سۇيگەن, ءوزى قورعاعان ۇلتى مەن ۇلى دالاسىن باقىلاپ جاتقان سياقتى.
ال مىنا شالا اشىلىپ جاتقان ەكى مۇردە كىمدىكى, قاشان جەرلەنگەن؟ ونى انتروپولوگتار زەرتتەپ, ەدىگەگە قاتىسىن انىقتاۋى قاجەتتى جەكە اڭگىمە.
– اناۋ ءبىر قونىستى ەل كۇنى بۇگىنگە دەيىن: “ەدىگەنىڭ مايلى جۇرتى” دەپ اتايدى”, – دەپ رەداكتور م.ماشايىق ۇلى مەن مۋزەي قىزمەتكەرى س.ومىرباەۆ جارىسا ءۇن قوسىپ الىستاۋ جاتقان ماڭدى كورسەتىپ ەدى قايتاردا. ءيا, ەل ەدىگەدەي ەرىن ءالى دە قۇرمەتتەيدى, قاسيەت تۇتادى. جۇرتتىڭ اقپەيىل ىقىلاسى, ەلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگى – ۇلتتىڭ نامىسى. ۇلىتاۋ سونىمەن اسقاقتاپ, بيىكتەپ كورىنەدى كوزىمىزگە.
قاراعاندى وبلىسى.
ەسىل مە, الدە ەسىم بە؟
ومىرزاق سۇلتانوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
بۇگىنگى استانانى ەسىل وزەنىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, وسىدان ون بەس جىلداي بۇرىن اقمولانىڭ شەتكى بولىگى سانالعان ونىڭ سول جاعالاۋى قازىر ادام تانىماستاي وزگەرىپ, جاڭا قالا سالىندى. ەسىل وزەنى بولسا ەلوردانىڭ ورتا بولىگىنە تاياپ, ونىڭ قۇرىلىمى مەن ارحيتەكتۋرالىق بەينەسىن قالىپتاستىرۋداعى اسا ماڭىزدى ەلەمەنتكە اينالدى.
مىنە, وسى وزەن اتاۋى مەنى كەيىنگى كەزدە تاڭ قالدىرىپ ءجۇر. دالىرەك ايتسام, ونىڭ نەگە ورىسشا يشيم اتالۋى ويلاندىرا باستادى. ايتالىق ەلىمىزدەگى باسقا وزەندەر ەرتىس – يرتىش, نۇرا – نۋرا, ىلە – يلي, جايىق – يايك دەپ ورىس ءتىلى ىڭعايىنا قاراي كەتسە دە قازاق ماعىناسىن ءبىلدىرىپ اۋدارىلعان عوي. ال ەسىل نەگە يشيم بولدى؟
تاياۋدا سونىڭ ءبىر سىرىن شامالاعانداي اسەردە قالدىق. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ “رۋسسكيە پوسەلەنيا ۆ گلۋبينە ستەپنوگو كرايا” دەگەن ماقالاسىنداعى تومەندەگىدەي جولدارعا كوزىم ءتۇستى: “پوسلە يرتىشا ر.نۋرا, چتو زناچيت منوگوۆودنايا, ي يشيم, پولۋچيۆشي سۆوە نازۆانيە وت يمەني حانا كيرگيز-كازاحسكوي (كيرگيزى سەبيا نازىۆايۋت “كازاح”) ستەپي ەسىم حانا, كوچەۆاۆشەگو زدەس سو سۆويمي كازاحامي ۆ ءحVىى ۆەكە, پرەدستاۆليايۋت سامىە بولشيە پرەسنوۆودنىە رەكي ۆ سەردتسە كيرگيزسكوگو كرايا, بوگاتىە پرەكراسنىە لۋگا يح, پريۆلەكاۆشيە رانشە لەتۋيۋششيح كازاحوۆ ەسىم حانا, ۆپوسلەدستۆي بىلي وبليۋبوۆانى ناشيمي كيرگيزامي, كاك زيمنەە پاستبيششە”.
سوندا الەكەڭنىڭ پايىمداۋىنشا بۇل وزەننىڭ اتى 47 جىل ەل بيلەگەن (1598-1645 ج.ش.) ەسىم حاننىڭ اتىمەن اتالعان عوي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ورىسشا ترانسكريپتسياسى وتكەننەن حابار بەرىپ تۇر دەگەن ءجون بولار. ارينە, مەن بۇل ماسەلەگە بايلانىستى قالىپتاسقان بەدەلدى عالىمدارىمىزدىڭ كوزقاراس, پىكىرىنە قانىق ەمەسپىن. الايدا, ءبىر عانا ءاليحان اعامىز سەكىلدى ايتۋلى تۇلعانىڭ جوعارىداعى سوزدەرى تەگىن ەمەس, ابدەن كوڭىل اۋدارۋعا تۇرارلىق دەرەك قوي. بۇدان شىعاتىنى, قازىرگى استانامىز, قاناتىن كەڭگە جايعان ەسىل بويى ەجەلدەن بەرى قازاقتىڭ ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ قۇتتى قونىسى بولعاندىعى. ال قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى بۇل ولكە ءۇشىن قالاي قان توككەنى بەلگىلى. سونىڭ ايعاعىنداي بۇگىندە باتىر بابانىڭ تۇلپاردىڭ ۇستىندەگى ايباتتى, سالتاناتتى قولا تۇلعاسى ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنان ورىن تەپتى. مىنە, وسىنداي قۇرمەتكە جوعارىداعى دەرەكتەردى ەسكە الساق, ەسىم حان دا ابدەن لايىق ەكەنىنە كوزىمىز جەتكەندەي.
سوندىقتان, بولاشاقتا ەسىل ءۇستىنەن سالىناتىن ءبىر كوپىرگە قازاق تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن, “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى”, “ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم” اتىمەن حالىق جادىندا ساقتالعان شىعاي سۇلتاننىڭ بالاسى, ورتا ءجۇز حانى بولعان بابانىڭ اتىن بەرىپ, ەسكەرتكىشى بوي ءتۇزەسە قازاق جەرىندەگى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن ءداۋىر بايلانىسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە اتا-بابالارىمىزدىڭ وشپەس رۋحىن كورسەتەتىن يگىلىكتى ءىس بولار ەدى.
سەمەي.