تالدىقورعان قالاسىنداعى ءتىل سارايىندا «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ: دايىندىق بارىسى» اتتى جيىن ءوتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ نەگىزگى مۇشەسى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ەردەن قاجىبەكتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ۇلكەن قاسىرەت – اۋىلدا وسكەن قازاقتىڭ قارا بالاسى انا تىلىندە اكتسەنتپەن سويلەي باستاۋى. مۇنداي قاۋىپتىڭ بەتىن لاتىن قارپىنە تەز ارادا كوشكەندە عانا قايتارامىز. قازىرگى تاڭدا قىرىق ەكى ءارىپتى كيريلل ءارپىنىڭ كەسىرىنەن قازاق تىلىندە بىرىزدىلىك جويىلا باستادى. ءار عالىم, ءار گازەت, ءار ادام ءوز بەتىنشە گرامماتيكالىق, ورفوگرافيالىق ەرەجە قالىپتاستىرىپ الدى. ءبىر ءسوزدى بىرنەشە نۇسقادا تاڭبالايتىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردى, تۇرلىشە جازۋ ەرەجەسىن ۇسىنعان ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ دە ءالىپبي اۋىستىرعان سوڭ شەشىلۋگە ءتيىس.
− بۇگىندە لاتىن جازۋىنا كوشۋدىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ناقتى مىندەتتەر ايقىندالىپ قويدى. اتاپ ايتقاندا, لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – ۇلتتىق ءارى تۇركىلىك بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ, قازاق ءتىلىن الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە ەنگىزۋ ءارى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن نىعايتۋ. اتالعان ايقىن ماقساتتاردى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءتۇسىندىرۋ كەرەك, – دەيدى پروفەسسور. عالىم ءوز ويىن وسىعان دەيىن ءۇش مارتە ءالىپبي اۋىستىرعان قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى رۋحاني بەينەسىمەن ساباقتاستىردى. قازاق ءتىلىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاري, احمەت ياساۋي ەڭبەكتەرىن اتاپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋدا لاتىن گرافيكاسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەندىگىن جەتكىزدى.
قازاق دالاسىندا لاتىن گرافيكاسى ۇزاق ءومىر سۇرە العان جوق. كەڭەس وكىمەتى ءوز بيلىگىن بىرەگەيلەندىرۋ ماقساتىندا ءىرىلى-ۇساقتى ۇلتتاردىڭ جازۋىن كيريلليتساعا اۋىستىرىپ جىبەرەدى. ءالىپبي اۋىستىرۋدىڭ اسا جىلدام ورىندالعانى دا ءمالىم. سونىڭ سالدارىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلى قالىپتاستىرعان ۇندەستىك زاڭى دا, ءتول دىبىستاردى تاڭبالاعان لاتىن قارىپتەرى دە ەسكەرۋسىز قالادى. قالاي تاڭبالانسا, سولاي سويلەيتىن, سىرتتان ەنگەن سوزدەردى ۇلتتىق فونەماعا بەيىمدەمەي, ەش وزگەرىسسىز جازاتىن جاڭا ەملە قالىپتاستى. سەمينار-كەڭەستە باس قوسقان عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, لاتىن قارپىن قولدانۋ الدىمەن وسىنداي ولقىلىقتاردان ارىلتادى. كيريلل قارپىنىڭ قولدانىلۋىمەن 70 جىل بويى قازاق تىلىنە سىنالاپ ەنگەن سلاۆيان دىبىستارى ءوز-وزىنەن جوعالادى دا, قازاق ءتىلى تابيعي قالپىن تابادى.
بۇل تاقىرىپتا كەڭىرەك ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەك ءتۇسىندىرىپ بەردى. «قازىرگى ءالىپبيىمىزدى قازاق ءالىپبيى دەپ اتاۋدىڭ ەش رەتى جوق. ويتكەنى, ول قازاق-ورىس, تىپتەن, اقيقاتىن ايتساق, ورىس-قازاق ءالىپبيى دەسە دە بولادى. ءالىپبيىمىز ءبىر ءتىلدىڭ ەمەس, الدەقاشان قوس ءتىلدىڭ ءالىپبيى بولىپ ورنىعىپ الدى. بۇگىنگى قازاق جازۋىنا تەك ءالىپبي اۋىستىرۋ عانا ەمەس, تۇبەگەيلى رەفورما كەرەك بولىپ تۇر. رەفورما ءبىر عانا ءالىپبي اۋىستىرۋمەن تىنبايدى. دىبىس, ءالىپبي جانە ەملە-ەرەجە رەفورماسى كەرەك», – دەيدى عالىم. قازىرگى ۋاقىتتا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا لاتىن گرافيكاسىنىڭ 100-دەن استام جوباسى كەلىپ تۇسكەن.
سەمينار-كەڭەستە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر دە جان-جاقتى تالقىلاندى. سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى قۇرالاي كۇدەرينوۆا ءارىپ اۋىستىرۋداعى گرافيكالىق جانە فونولوگيالىق سانا تۋرالى بايانداما جاسادى. عالىمنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كيريلل ءالىپبيى قازاق حالقىن ورىس تىلىندە اكتسەنتسىز سويلەۋگە ۇيرەتكەن. ء«بىز بۇل ءالىپبي ارقىلى ورىستىڭ ويلاۋ جۇيەسىن, ورفوگرافياسىن اينا-قاتەسىز كوشىرىپ الدىق. ورىس ءتىلىن قازاق تىلىنە بەيىمدەپ سويلەيتىندەرگە جاتا قاپ كۇلەتىندى شىعاردىق. ال قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپياسى بۇزىلىپ جاتسا ءمان بەرمەيتىن بولدىق», – دەگەن پروفەسسور ءوز تاراپىنان ۇسىناتىن دىبىستىق فونەما مەن مورفەمالارعا توقتالدى.
ءالىپبي اۋىستىرۋدا كەزدەسەتىن عىلىمي ماسەلەلەردەن بولەك, ساياسي جانە رۋحاني تۇرعىدا دا ساۋالدار جەتكىلىكتى. ساياساتتانۋشى دوس كوشىم لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى «وتارسىزدان-
دىرۋدىڭ باستى بەلگىسى» دەيدى. ول عاسىرلار بويى بوداندىقتا ءومىر سۇرگەن حالىقتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان وتارسىزداندىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلەتىنىن ايتىپ ءوتىپ, الايدا مۇنداي باعىتتا ءبىزدىڭ ەلدە بىردە-ءبىر ارەكەت بەلگىسى بايقالماعانىن العا تارتتى. ءبىر سوزبەن تۇيىندەگەندە, لاتىن قارپىنە كوشۋ شيرەك عاسىر تولعان ازاتتىعىمىزدى تاعى ءبىر مارتە سەزىندىرە تۇسپەك. ال ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم ءار ءارىپتىڭ ارتىندا ءبىر ۇلت تۇرعانىن ايتادى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ مۇحامەد پايعامباردىڭ مەدينەدەن مەككەگە كوشكەنىندەي ۇلكەن قادام. ياعني, اۋەلگى كەيپىن تابۋ. ء«الىپبي اۋىستىرعان كەزدە ءتول دىبىسىمىزدى بەينەلەيتىن ءبىر ءارپىمىزدى جوعالتىپ الساق, باسقا ۇلتقا اينالىپ شىعا كەلەتىنىمىزدى ۇمىتپايىق. مۇنداي رەفورما كەزىندە پىكىرتالاس قىزۋ بولۋى كەرەك ەدى. ءاربىر ۇلت پەرزەنتى ءوزىن ءتىل جاناشىرى رەتىندە سەزىنگەندە عانا پىكىرتالاس تۋادى جانە كەلىسىممەن جەتىلگەن ءالىپبيدى قابىلدايمىز», دەدى ساياساتتانۋشى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا انەس ءالىپبي رەفورماسى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە بولاتىنىن, اسىرەسە, ورىس ءتىلدى قازاقتاردىڭ قولداۋ تانىتۋى قاجەت. ونىڭ ويىنشا, لاتىن قارپىنە كوشۋدى سونشا ۋاقىت سوزىپ ءجۇرىپ الۋدىڭ ءجونى جوق. ەكونوميكالىق رەفورمالار سەكىلدى قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسۋى كەرەك.
سەمينار-كەڭەستە پىكىر بىلدىرگەن عالىمدار – قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا ۇلتتىق الىپبيگە كوشىرۋ جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى. مۇنداي باسقوسۋلار كوشپەلى وتىرىس فورماتىندا ءار وڭىرلەردە وتەدى. عىلىمنىڭ ءبىر تىرەگى – پىكىرتالاس, اقىل قوسۋ, وي اۋىسۋ. ال عىلىم بار جەردە ساراپتاما بار, تالداۋ بار. وتىرىستىڭ مودەراتورى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار ءالىپبي اۋىستىرۋ – ۇلت تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى بەتبۇرىس ەكەنىن, جاڭا جازۋعا كوشۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىندىرەتىنىن, ءالىپبي رەفورماسىنا بار قازاق ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى