بۇگىن جانە ەرتەڭ استانا مەن سەمەي قالالارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن يادروسىز الەم قۇرۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ەكى كۇندىك اۋقىمدى حالىقارالىق فورۋم وتەدى
حالىقارالىق فورۋمعا دايىندىق ويداعىداي
كيەۆ قالاسىندا وتكەن سامميتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەدى: «بيىل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولادى. الەمدەگى ەڭ ءىرى پوليگون جابىلعاننان كەيىن بارلىق ەل يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جايلى شەشىم قابىلداي باستادى. قازان ايىندا قازاقستاندا «يادروسىز الەم» دەگەن تاقىرىپپەن حالىقارالىق فورۋم وتكىزىلمەك. بىلتىر ۆاشينگتوندا وتكەن فورۋمدا وسى باستامانى العاش رەت كوتەرگەن بولاتىنمىن. قىزىعۋشىلىق تانىتقان مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى قازاقستاندا وتەتىن حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋعا شاقىرامىن».
قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2006 جىلى ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق رەتىندە قالىپتاستىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلعانى بەلگىلى.بۇرىنعى سەمەي ايماعىنىڭ پوليگوننان زارداپ شەككەن جەرلەرىن ارالاعان بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن سوعىس اتومىنان بەيبىت اتومعا كوشۋ بارىسىنداعى ەلىمىزدىڭ العاشقى قادامدارىنا جوعارى باعا بەرىپ, الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىردى. سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى مەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى ادامزات تاريحىنداعى ءىرى جاڭالىق, ۇلكەن ءوزگەرىس ەدى. مىنە, ەندى استانا, سەمەي جانە كۋرچاتوۆ قالالارىندا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي «يادروسىز الەم» فورۋمى وتكىزىلگەلى وتىر. فورۋم اياسىندا سەمەي قالاسىندا شەتەلدىك بەلگىلى عالىمدار, الەمدىك دەڭگەيدەگى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن القالى جيىن باستالۋدا. بۇل – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ساياسي باسقوسۋ. فورۋمنىڭ ماڭىزى ەسكەرىلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرۋىمەن قالانى كورىكتەندىرۋ جۇمىستارىنا ۇكىمەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىندى.
فورۋمعا دايىندىق شەڭبەرىندە قالا بويىنشا باستى دەگەن ءۇش نىسانعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ولار قالا اكىمدىگىنىڭ عيماراتى الدىنداعى ورتالىق الاڭ, تۇيەمويناق ارالىنداعى «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى. سونداي-اق «الەم ستەللاسى» ارحيتەكتۋرالىق كەشەنى مەن «اباي جولى» ستەللالارى بوي كوتەردى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تاريحي ماڭىزدى ساپارلارىنىڭ ءبىرى – بەلگيا كورولدىگىنە بارعان كەزدە پرەمەر-ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى يۆ لەتەرممەن كەزدەسكەندىگىن بىلەمىز. ەلباسى سول كەزدەرى “ەگموند پالاس” اتتى كورول سارايىنىڭ اۋلاسىندا يادرولىق سىناق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش اشۋعا قاتىسقان ەدى. بۇل ەسكەرتكىشتى كارى قۇرلىقتىڭ تورىنە ورناتۋ ۇسىنىسىن شىعىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتى جاساعان ەكەن. بۇل سەمەيدەگى “ولىمنەن دە كۇشتى” اتتى مەموريالدىڭ كوشىرمەسى رەتىندە جاسالعان. باستى ماعىناسى – ادامزات ءوز قولىمەن جاساعان ز ۇلىمدىقتى ءوز قولىمەن جەڭە دە الادى دەگەندى بىلدىرەدى. مونۋمەنت ءومىر, ءولىم جانە جارقىن بولاشاق دەپ اتالاتىن ءۇش نەگىزگى ۇعىمنان قۇرالعان. جوعارعى بولىگىندەگى قولادان جاسالىپ, التىنمەن اپتالعان كۇن مەن قىران اشىق اسپان استىندا ەركىن سامعاپ ۇشىپ كەلە جاتقان كۇشتى دە ءور مەملەكەتتىڭ نىشانىن بىلدىرەدى. كۇننىڭ ورتاسىندا بەس ساۋساعى جازىلعان الاقان اتوم بومبالارىنا الەم حالىقتارىنىڭ قارسىلىعىن كورسەتەدى. ورتادا قۋراپ تۇرعان اعاش جارىلىستار اكەلگەن تراگەديانى مەڭزەيدى. مونۋمەنتتىڭ دىڭگەك تاسىندا جارىلىستاردان زارداپ شەككەن مەملەكەتتەر مەن قالالار اتتارى جازىلعان. وسىنىڭ ورتاسىنداعى تاقتاعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جارلىعىنىڭ قازاق تىلىندەگى التىن جالاتىلعان ءماتىنى ورنالاسقان. تاستىڭ ۇستىڭگى جاعىنىڭ وڭ قاپتالىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەم حالىقتارىنا ارناعان جولداۋى قازاق, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە ويىلىپ جازىلىپتى.
وسىلايشا تۇيەمويناق ارالىنداعى «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتىنىڭ كوشىرمەسى بەلگيادا جوعارى باعالانىپ جاتقان كەزدە نەگىزگى نۇسقانىڭ دا كۇتىمگە الىنۋىن زاڭدىلىق دەپ باعالايمىز. «ولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى تۇيەمويناق ارالىندا 2000 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى, حالىقارالىق ابىلاي حان قورىنىڭ پرەزيدەنتى, شىعىس ەلدەرى ءساۋلەتى حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ش.ءۋاليحانوۆ پەن قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ا.بايعاتاروۆتىڭ بىرلەسىپ جاساعان جوباسى بولاتىن. ول 2000 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلدى. بىراق ونىڭ اينالاسىنداعى پوليگون زارداپتارى مەن قۇرباندارىنا ارنالعان كومپوزيتسيالىق توپتاعى كەشەن بولىكتەرى ۋاقىت تىعىزدىعىنان جانە قاراجات جەتىسپەۋشىلىگىنەن ىسكە قوسىلماي قالعان ەدى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.