قوعامنىڭ ءدىني ءومىرى مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزى مەن وتاندىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋمەن ۇزدىكسىز بىرلىكتە داميدى. قازاقستان وسى باعىتتى بەرىك ۇستانعان مەملەكەتتەر قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ دامۋ ۇدەرىسىندەگى ءدىني فاكتورلاردىڭ ءمان-ماڭىزىن لايىقتى تۇردە باعالاۋ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا, مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى وركەنيەتتىك دەڭگەيدە رەتتەۋگە ىقپال ەتەرى انىق.
1992 جىلى 15 قاڭتاردا قابىلدانعان «ءدىني سەنىم بوستاندىعى مەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا بىرنەشە رەت تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى بارشاعا بەلگىلى. ونىڭ العاشقىسى 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن سالىق سالۋ ماسەلەسى بويىنشا ەنگىزىلدى. سول جىلى بۇل زاڭنىڭ جارعىلىق ەرەجەلەرى مەن ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ جانە تاراتۋ ءتارتىبى جەتىلدىرىلدى. 2005 جىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا, سونىمەن قاتار ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىلعا قاتىستى باپتار تولىقتىرىلىپ, 2007 جىلى اتالمىش زاڭ ەڭبەك زاڭناماسىنا سايكەستەندىرىلدى.
ەگەمەندىگىمىزدى العاننان بەرى ەلىمىزدە رۋحاني سانانىڭ دامۋى بارىسىندا كوپتەگەن وزگەرىستەر ورىن الدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق قارىم-قاتىناستاردى دۇرىس جولعا قويۋ ماقساتىندا ءدىن تۋرالى زاڭنامانىڭ كەيبىر تارماقتارىن قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن زامان تالاپ ەتۋدە.
وسى تۇرعىدان العاندا ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك تاراپىنان دايىندالعان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ەلەۋلى ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت. بۇعان دەيىن قولدانىستا بولعان «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قۇرساۋىنان شىققان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, مۇلدە باسقا ءدىني احۋال جاعدايىندا قابىلدانعانى بەلگىلى. 1991 جىلى ەلىمىزدە نەبارى 671 ءدىني بىرلەستىك بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 4 551-گە جەتىپ, 40-تان استام كونفەسسيالار مەن دەنوميناتسيالاردى قۇراپ وتىر. سوندىقتان جاڭا زاڭنامادا كوتەرىلۋگە ءتيىس ەڭ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جاي-كۇيى بولاتىن.
وسى باعىتتا جاڭا زاڭ جوباسىنا كوپتەگەن ايقىن نورمالار ەنگىزىلگەن. ەڭ الدىمەن, زاڭ جوباسى بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ زاڭدى مارتەبەلەرى انىقتالىپ وتىرعانى وڭ ناتيجەلەر بەرەتىنى ايقىن. زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جەرگىلىكتى, وڭىرلىك جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەلەرى بەلگىلەنگەن. جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا 50-دەن كەم ەمەس ادامنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان, ءبىر وبلىس اۋماعىندا قىزمەت ەتەتىن بىرلەستىك جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىك بولىپ سانالادى. وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىك 500-دەن كەم ەمەس ادامنان قۇرالۋى كەرەك, ونىڭ قۇرامىنداعى ءبىر نەمەسە ودان دا كوپ جەرگىلىكتى ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ ارقايسىسىنىڭ 250 ازاماتتان كەم ەمەس مۇشەلەرى بولۋى جانە كەمىندە ەكى وبلىستى قامتۋى قاجەت. ال رەسپۋبليكالىق ءدىني ءبىرلەستىكتى 5000-نان كەم ەمەس قازاقستان ازاماتتارى قۇراي الادى, ولار بارلىق وبلىستاردى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى قالالاردى, ەلىمىزدىڭ استاناسىن قامتۋى قاجەت. سونداي-اق ءار ايماقتان 300-دەن كەم ەمەس مۇشەلەرى, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىندا قۇرىلىمدىق ءبولىمشەلەرى, فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى بولۋى كەرەك.
1992 جىلعى ءدىن تۋرالى زاڭناما بويىنشا كامەلەتكە تولعان نەبارى 10 ازامات ءدىني بىرلەستىك قۇرا الاتىن بولسا, جاڭا زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىك قۇرۋعا قاتىستى تالاپتاردىڭ ءالدەقايدا كۇشەيتىلگەنىن كورۋگە بولادى. ەكىنشى جاعىنان, جاڭا زاڭ جوباسىنداعى رەسپۋبليكالىق ءمارتەبەگە يە ءدىني ءبىرلەستىكتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى ساراپتاپ قاراساق, بۇل تالاپتاردىڭ ەلىمىزدەگى ءداستۇرلى دىندەردى قولداۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىنىن اڭعارامىز. سونىمەن قاتار بۇل زاڭدىق نورمالاردىڭ ەشبىر ءدىني ءبىرلەستىكتىڭ قۇقىعىن كەمىتپەيتىنىن, ءارتۇرلى مارتەبەنى يەلەنۋ ءدىني ءبىرلەستىكتىڭ ناقتى جاعدايىنا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ دالەلى – جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەرگە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس كەلگەن جاعدايدا ءوز ءمارتەبەلەرىن ءوزگەرتۋ قۇقىعى بەرىلەدى. مىسالى, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتەر ءوز اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى ءوڭىرلىك نەمەسە رەسپۋبليكالىق بولىپ وزگەرۋى مۇمكىن. بۇل اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ دەموكراتيالىق باعىتتا ەكەندىگىن ءدالەلدەيدى.
اتالمىش زاڭ جوباسى قابىلدانعان جاعدايدا ەلدەگى بارلىق ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قايتا تىركەۋدەن ءوتۋى قاجەت بولاتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى قايتا تىركەۋ بارىسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ناقتى جاي-كۇيىن, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ جاڭا زاڭ تالاپتارىنا قانشالىقتى ءسايكەستىگىن ايقىنداۋعا, ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر جونىندە سەنىمدى ستاتيستيكا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءدىني بىرلەستىكتەر مەن سانى از ءدىني توپتاردى تىركەۋ ءىسىن جانە ولاردىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرۋگە دە بىرەگەي مۇمكىندىك تۋىنداماق.
قازىرگى تاڭدا ميسسيونەرلىك قىزمەت ماسەلەسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. سىرتتان كەلگەن ءدىن تاراتۋشىلار مەملەكەتىمىزدەگى ءدىني سەنىم بوستاندىعى قۇقىعىن ءوز ماقساتتارىنا پايدالانىپ, ناسيحاتتارىن بارىنشا كۇشەيتە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءوزى بۇگىندە قازاقستاندا جات اعىمداردىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل ىشكى تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جاڭا زاڭ جوباسىندا ميسسيونەرلىك ءىس-ارەكەتتى باقىلاۋعا الۋ باعىتىندا ناقتى قادامدار جاسالعان. ەڭ الدىمەن, ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا بۇعان دەيىن زاڭدىق ۇعىم رەتىندە تولىق ايقىندالماعان «ميسسيونەرلىك قىزمەت» ۇعىمىنا تۇسىنىك بەرىلىپ: «ميسسيونەرلىك قىزمەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا ءدىني ءىلىمدى تاراتۋعا باعىتتالعان قىزمەتى» دەپ كورسەتىلگەن. مەملەكەت پەن شەتەلدىك ءدىني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى قاتىناستاردى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋ شارالارى دا جاڭا زاڭ جوباسىندا كورىنىس تاۋىپ وتىر.
زاڭ جوباسىندا قازاقستان ازاماتتارى, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار ميسسيونەرلiك قىزمەتتi تiركەۋدەن وتكەننەن كەيiن عانا جۇزەگە اسىراتىنى, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ميسسيونەرلەر ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىندە جىل سايىن قايتا تiركەۋدەن وتۋگە مiندەتتi ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل تالاپتاردىڭ ورىندالۋى ارقىلى ەلدەگى ءاربىر ءدىن تاراتۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىن زاڭ شەڭبەرىندە باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق زاڭ جوباسىندا قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنعان ەكىنىڭ ءبىرى ميسسيونەر رەتىندە رەسمي تۇردە تىركەلە بەرمەيتىنىنىڭ دە زاڭدىق نەگىزدەمەسى بار. «ميسسيونەر رەتىندە تىركەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن قۇجاتتار ۇسىنعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا تەرىس ءدىنتانۋ ساراپتاماسى نەگىزىندە, سونداي-اق ەگەر ولاردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمعا, قوعامدىق تارتىپكە, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىنا قاتەر توندىرەتىن بولسا, ەسەپتىك تىركەۋدى وتكىزۋدەن باس تارتىلادى» دەپ كورسەتىلگەن زاڭ جوباسىندا.
اتاپ ايتۋ قاجەت, قولدانىستاعى زاڭنامادا ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ ەشبىر زاڭدىق نەگىزدەرى بەلگىلەنبەگەن بولاتىن. ال جاڭا جوبادا ءدىني بىرلەستىكتەردى عانا ەمەس, ولاردىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ميسسيونەرلەردى تىركەۋدىڭ دە زاڭدىق شەڭبەرى بار ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. سونداي-اق زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن ميسسيونەرلەردىڭ ءدىني مازمۇنداعى ماتەريالداردى جانە ءدىني ماقساتتاعى زاتتاردى پايدالانۋىنا ولارعا ءدىنتانۋ ساراپتاماسى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن عانا جول بەرىلەتىنى دە وتە قاجەتتى نورما ەكەنى انىق. ويتكەنى, ميسسيونەرلەر قولىنداعى قاي ادەبيەتتىڭ زياندى سالدارى قانشالىق ەكەنىن تەك مامان ساراپشىلار عانا انىقتاي الادى. ساراپتاۋ بارىسىندا تەرىس پيعىلدى مازمۇنداعى ادەبيەتتەرگە تىيىم سالىناتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدەگى ميسسيونەرلەردىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتىن, قولدانىستاعى ادەبيەتتەرىن باقىلاپ وتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
وسى ماسەلەمەن ورايلاس كەلەتىن ءدىني ادەبيەتتەردى اكەلۋگە, باسىپ شىعارۋعا جانە تاراتۋعا بايلانىستى نورمالار دا جاڭا زاڭ جوباسىندا كورىنىس تاۋىپ وتىر. وتباسىن بۇزۋعا بەيىم جانە سوعان ماجبۇرلەيتىن, مىندەتتى ءبىلىم الۋعا بوگەت جاسايتىن, ازاماتتاردىڭ ادامي بولمىسى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىناتىنى دا زاڭ جوباسىندا ناقتى كورسەتىلگەن.
ال زاڭ جوباسىنداعى «ءدىني ءبىرلەستىكتىڭ اتاۋىندا ۇستاناتىن ءدىنى جانە مارتەبەسى كورسەتىلۋى ءتيىس» دەگەن تالاپ جاتجۇرتتىق ىلىمدەردى ناسيحاتتايتىن كەيبىر ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اتاۋىنا («شاپاعات», «بلاگودات», ت.ب.) قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ الدانىپ قالۋىنان ساقتاندىرادى. ءدىني بىرلەستىكتىڭ اتاۋىندا ونىڭ سەنىمدىك باعىتى ايقىن كورىنىپ تۇرسا, سەنۋشىلەردىڭ ءدىني باعىتىنان جاڭىلماۋىنا سەپتىگى تيەتىنى انىق.
قورىتا ايتقاندا, «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەن جاڭالىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى, ءسوز جوق, مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن تۋرالى زاڭناماسىندا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋدىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. جاڭا زاڭ جوباسى ءوزىنىڭ ناقتى تالاپتارىمەن قازىرگى كەزەڭ ءۇشىن بارىنشا قاجەتتى قۇقىقتىق نورمالارىمەن ەرەكشەلەنەدى. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ», كەمشىلىكسىز دۇنيە بولمايتىنى تاعى بەلگىلى, دەگەنمەن, دەر كەزىندە شەشىمىن تاپقان يگى ءىستىڭ وڭ باعاسىن بەرىپ, قولداۋ كورسەتۋ ءبارىمىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ بىلەمىز.
توقتارباي قادامباي ۇلى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.