11-12 قازاندا استانادا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
«عاسىرلار كۇتىپ, ازەر قول جەتكەن ازاتتىقتان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ىشكى تاتۋلىقتى دا, سىرتقى تاتۋلىقتى دا كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋ كەرەك».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ. *** ماڭعىستاۋ... تاريح پەن تابيعاتتىڭ بىرگە تولعاعان تاماشا داستانى, بىرگە سالعان تاڭعاجايىپ سۋرەتى, بىرگە شەرتكەن تاعىلىمدى شەجىرەسى. ونى تاڭدانباي كورىپ, تامسانباي ءتۇيسىنۋىڭ مۇمكىن ەمەس. بۇل دالانىڭ جەل ەكەش جەلى دە ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليە بىرگە قۇران وقىپ, بىرگە نامازعا جىعىلعانداي ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, كۇڭىرەنىپ تۇرعانداي. ۇعىمتالعا ۇقتىرارى كوپ ۇلاعاتتى ولكە, كوسەگەڭ كوگەرە بەرگەي! ءابىش كەكىلباي ۇلى. ماڭعىستاۋ تۇبەگى – بۇل تاريحى وتە باي ولكە, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ول ءوزىنىڭ شىن مانىندەگى گۇلدەنۋىن باستان كەشۋدە. جەر قويناۋىندا مينەرالدى شيكىزاتتىڭ, ەڭ الدىمەن, مۇناي مەن گازدىڭ مول قورىنىڭ بولۋى ارقاسىندا, ماڭعىستاۋ ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءجونىنەن ەل وڭىرلەرى اراسىندا كوشباسشىلار ساپىنان كورىندى. وبلىس تۇرعىندارى وسى كەزەڭدى, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ جانە ءوڭىرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي ستراتەگياسىن دۇرىس ايقىنداعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەرىمەن ورىندى بايلانىستىرادى. ماڭعىستاۋ ەلىمىزدەگى 16 ءوڭىردىڭ اراسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى بويىنشا كوشباسشىلىق ورىنعا يە بولدى. ءوڭىردىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ اڭگىمەلەيدى. – قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى, اڭگىمەڭىزدى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قازاقستاننىڭ باسقا وبلىستارىنان ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتۋدان باستاساڭىز؟ – ول وسىناۋ ەجەلگى ولكەنىڭ بىرەگەيلىگىندە. بىرىنشىدەن, ءوڭىر جاعالاۋىن كاسپي تەڭىزى شايىپ جاتىر. سوندىقتان دا ءبىز كوپشىلىگى العاش رەت ىسكە اسىرىلىپ جاتقان, كەڭ اۋقىمدى سىناق الاڭىمەن سالىستىرۋعا بولاتىن, وسىناۋ ءنارلى جەردى, وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا تالپىنامىز. بۇل ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر مەن العىشارتتار بار. مىسالعا, بيىلعى جىلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تەك قانا بيۋدجەتتىك كوزدەردەن 73,5 ملرد. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 31,5 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 42 ملرد. تەڭگە قارالدى. اعىمداعى جىلدىڭ 8 ايىندا عانا ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمى 1,6 ترلن. تەڭگە, ناقتى كولەم يندەكسى 103,7 % قۇرادى. ءبىزدىڭ ءوڭىر ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپىرەسپۋبليكالىق ءوسىمىنىڭ 16,5 %-ىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل 28 % ءوسىم بايقالعان اتىراۋ وبلىسىنان كەيىنگى 2-ورىن. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 13%-عا ءوسىپ, بۇگىندە 40 ملرد.-تان استام تەڭگەنى قۇرايدى. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سەكتورىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 12% -عا( ء(بىر ادامعا 116,9 دان 131 مىڭ دوللارعا دەيىن) ءوستى. ءبىزدىڭ ءوڭىر ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى, مىسالعا, بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تىكەلەي 250,5 ملرد. تەڭگە (1,7 ملرد. اقش دوللارى) ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. بۇل رەتتە ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىندا (مۇناي-حيميا, حيميا ونەركاسىبى, ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى) وتكەن جىلعى 385 ملن. تەڭگەدەن بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا 2,9 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوسىم بايقالادى. قورىتىندىسىندا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى بويىنشا وبلىس ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن 2,5 ەسەگە ارتىپ ءتۇستى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بۇگىنگى ەكونوميكالىق تابىستارى جوعارى بولسا دا, مەن وسىلاردى ەلىمىزدىڭ باسشىلىعى تاياۋ جىلدارى ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرعان بۇدان دا گورى اۋقىمدى ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلعان «العاشقى قارىلعاشتارى» دەپ اتار ەدىم. قازىرگى كەزدە كاسپي جاعالاۋىندا مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ جاڭا, قازىرگى زامانعا ساي ينفراقۇرىلىمى – ەكسپورتتىق قۇبىرلار, تەرمينالدار, تەڭىزدەگى مۇناي وپەراتسيالارىن قولداۋ بازالارى, كەمە جاساۋ كوممۋنيكاتسيالارى مەن باسقا دا نىساندار تۇرعىزىلۋدا. ءبىزدىڭ وبلىسىمىز كولىك جولدارىنىڭ توعىسىندا ورنالاسقان, سوندىقتان دا لوگيستيكالىق تۇرعىدان وتە قولايلى. تابيعات تارتقان ارتىقشا سىيدى پايدالانباۋ ورىنسىز بولار ەدى. سوندىقتان دا ينۆەستيتسيالاردىڭ ەداۋىر كولەمى حالىقارالىق تەڭىز پورتى بار ماڭعىستاۋعا تارتىلۋى ءتيىس. – ماڭعىستاۋ قاشان كاسپي تەڭىزىندە قازىرگى زامانعا ساي پورت كەشەنىنە يە بولادى؟ نەلىكتەن بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن جالعىز عانا پورت؟ – اقتاۋ پورتى – ازيا مەن ەۋروپانىڭ كولىك مارشرۋتتارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىنداعى اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق جانە كولىكتىك توراپ. ءبىز ءبۇگىندە جىلىنا 4 ملن. توننا جۇك بولاتىنداي قۋاتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن, پورت اۋماعىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋمەن جۇمىستانۋدامىز. بۇدان باسقا, باۋتينو جۇك پورتى جاڭعىرتىلۋدا, الەكساندر بەكوۆيچ – چەركاسسكي شىعاناعىندا جانە سارتاس شىعاناعىندا پورتتىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋ ءجونىندەگى جوبالار بەلسەندى ىسكە اسىرىلۋدا. جۋىق ارادا قۇرىق پورتى كاسپي ماڭىنداعى وڭىردە اسا ءىرى پورتقا اينالماق. پورت اۋماعىندا اقتاۋ ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن اشۋ ماڭعىستاۋلىقتار ءۇشىن ايتۋلى وقيعا بولدى. «اقتاۋ تەڭىز پورتى» اەا – وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. سوڭعى ءۇش جىلدا اەا-نىڭ اۋماعى 9 ەسەگە – 227 –دەن 2000 گەكتارعا دەيىن كەڭەيتىلدى, قولدانىلۋ مەرزىمى 2028 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. قازاقستاندا العاش رەت كەمە جاساۋ زاۋىتى, «قاشاعان» جوباسىنىڭ اياسىندا پايدالانىلاتىن مەتالل كونسترۋكتسيالارىن شىعارۋ زاۋىتى سالىندى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن يگەرۋ جانە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, ەلىمىزدە العاشقى بۇرعىلاۋ ەرىتىندىلەرىن دايىنداۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى, سونداي-اق بەينەۋ استىق تەرمينالى ت.ب. وندىرىستەر پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكادا العاش رەت كونتسەسسيالىق نەگىزدە اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ جولاۋشىلار تەرمينالى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ۇشىرۋ-قوندىرۋ جولاعىن قايتا قۇرىلىمداۋ اياقتالدى, بولاشاقتا جاڭادان ۇشىرۋ-قوندىرۋ جولاعى سالىنباق, بۇل اۋەجاي ينفراقۇرىلىمىن حالىقارالىق ستاندارتتار تالاپتارىنا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. – سوڭعى كەزدەرى اداي اسىل تۇقىمدى جىلقىسىنىڭ جەتىستىكتەرى ەل اۋزىندا. اداي جىلقىسىنىڭ فەنومەنى نەدە جانە ەلىمىز وسىناۋ دالا تۇلپارلارى جايىندا ءالى كۇنگە دەيىن قالايشا بىلمەي كەلگەن؟ – بۇل ولكەنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ماڭعىستاۋ 362 اۋليەنىڭ قۇتتى قونىسى. ولارعا وزگە وڭىرلەردەن تابىنۋشىلار كۇن سايىن اعىلىپ كەلىپ جاتادى. ماڭعىستاۋ ايماعى ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ارحەولوگيالىق, قورىقتىق, تاسقا قاشالعان سۋرەتتەر ءتارىزدى ەسكەرتكىشتەرگە وتە باي. ەجەلگى قورىمدارداعى قويتاس, قۇلپىتاس, ساركوفاگ, ساعديا تام, ماۆزولەيلەردىڭ سىرى كەتسە دە سىنى كەتە قويماعان مۇسىندەرى كوزدى قارىقتىرادى. بىلايشا ايتقاندا, ولكە 25 مىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەردەن تۇراتىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي دەسە دە بولادى. ولاردىڭ كوبى مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋعا الىنعان. ماڭعىستاۋ ءۇستىرت ۇستىندە ايرىقشا جىلقى تۇقىمىن وسىرۋمەن اينالىسۋدا بەلگىلى دەۋگە بولادى. وسى جىلعى مامىر ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى اسىل تۇقىمدى ءسايگ ۇلىكتى دايارلاۋدىڭ ارنايى مارتەبەسىن الدى. ءبىزدىڭ سايگ ۇلىكتەر رەسپۋبليكالىق جانە ازيالىق بايگەدە ەرەن جەڭىسكە جەتتى. شىلدە ايىنداعى رەسەيدە وتكەن دوستاستىق ەلدەرىنىڭ كۋبوگىنان دا تابىسپەن ورالدى. – ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ومىرگە كەلگەن «جەر-تەڭىز-اسپان» ىقپالداستىرىلعان مەگاجوباسى ءمان-ماڭىزى جاعىنان ايماقتىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكامىز ءۇشىن دە ەرەكشە ءرول اتقاراتىن جاسامپاز جوبا دەۋگە بولادى. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارى ەل قۇلاعىن ەلەڭدەتىپ جۇرگەن «اقتاۋ سيتي» قالاسى مەن «كەندىرلى» دەمالىس ايماعىنىڭ قۇرىلىستارى جايلى نە ايتاسىز؟ – «جەر-تەڭىز-اسپان» ىقپالداستىرىلعان مەگاجوباسى الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە دە ەشبىر توقتاۋسىز ءجۇردى. بۇل كۇندەرى بۇل جوبانى «كاسپي» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى جۇزەگە اسىرۋدا. جالپى, بىزدەر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي, ايماقتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن تولىقتاي پايدالانۋدى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىستانۋدامىز. سول كەزدە تەمىر جول, اۆياتسيا, تەڭىز, اۆتوكولىك جوبالارى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى جۇك اينالىمى تاسقىنىن جوعارىلاتا ءتۇسەتىن بولادى. ءبۇگىندەرى اەا-نىڭ اۋماعى ينۆەستيتسيالىق جوبالارمەن تولىعا ءتۇستى. وسى جىلدىڭ ءوزىندە وندا 3 ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, تاعى دا 17 جوبانى ىسكە اسىرۋعا ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم-شارتتار جاسالدى. وسى جوبا ارقىلى ماڭعىستاۋ تۇيىقتاعى قازىنالى تۇبەك ەمەس, توقسان جولدىڭ تورابىنا اينالعالى وتىر. وڭىردە ەكىنشى «كاسپي» ارنايى-ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلادى. ونىڭ ورتالىعى – «وزەن-تۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» تەمىر جولى جەلىسىن بىرىكتىرەتىن «بولاشاق» ستانساسى. «كاسپي» ەنەرگەتيكالىق ءحابىنىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىنىڭ جوباسى دايىن, قۇرىلىسى جاقىن ارادا باستالماق. «اقتاۋ سيتي» قالاسى قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ناقتى ىسكە اسىرۋ وتكەن جىلى باستاۋ الدى. كازىر ونداعى «اققۋ» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى شاعىن اۋداننىڭ العاشقى تۇرعىن ۇيلەرىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرۋدە. ول جەردە تۇرعىن ۇيلەرمەن قاتار ساۋدا, بيزنەس ورتالىقتارى قوناق ۇيلەر بوي كوتەرەدى. جاقىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ زياتكەرلىك مەكتەبى مەن جالپى ءبىلىم بەرەتىن ەكى ورتا مەكتەپ, ءۇش بالاباقشا, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى باستالادى. «كەندىرلى» كۋرورتتىق دەمالىس ايماعى مەن حالىقارالىق اۋەجايدىڭ سىرتقى ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەۋ جۇمىسى اياقتالۋدا. قۇرىلىس جۇمىستارى كەلەسى جىلعا جوسپارلانىپ وتىر. – ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, بولاشاقتا وبلىستىڭ كاسپي ايماعىنداعى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءرولى قانداي بولماق؟ – سوڭعى كەزدە الەمدىك قاۋىمداستىقتا كاسپي ايماعىنىڭ ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا ماڭىزى ارتىپ وتىر. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ايماعىمىزعا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ءىرى قورىنىڭ بارلىعىنان بولسا كەرەك. اقتاۋ كاسپي ءوڭىرىندە حالىقارالىق ءمارتەبەگە يە بولعان قالالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ايقىن ايعاعى – ازەربايجان مەن يران مەملەكەتتەرىنىڭ باس كونسۋلدىقتارىنىڭ اقتاۋ قالاسىندا اشىلۋى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدىگى دە جۇمىس ىستەيدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وبلىس ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى, كولىكتىك-لوگيستيكالىق جانە سەرۆيستىك-تۋريستىك مۇمكىندىكتەرگە يە ايماق. ءتورت حالىقارالىق كولىكتىك ءدالىزدىڭ ەكەۋى – تراسەكا مەن سولتۇستىك-وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ ارقىلى وتەدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى كارتاسىندا اقتاۋ تەڭىز, اۋە جانە جەردەگى جولداردىڭ تۇيىسكەن تۇسى بولىپ كىرگەن. 2007 جىلى قازاقستان, رەسەي, تۇركىمەنستان جانە يران مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى وسى ەلدەردى تەمىرجولمەن جانە اۆتوكولىك جولدارىمەن بايلانىستىراتىن كەلىسىمگە قول قويدى. سول «وزەن-قىزىلقيا-بەرەكەت-ەترەك-گورگان» تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. «سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك» ترانزيتتىك ءدالىزى ارقىلى پارسى شىعاناعىنا شىعۋ ءمۇمكىندىگى تۋدى. تۇركىمەنستان گازىن وبلىس «جۇرەگى» ماەك پايدالانۋدا. «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىرجولى ورتالىق پەن باتىس قازاقستانعا تۋرا جول رەتىندە قىتاي, ەۋروپا جانە كاۆكاز ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ 30-50 پايىزعا وسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. – حالقىمىزدىڭ التىن بەسىگى اۋىل ەكەنى بەلگىلى. وسىدان 6-7 جىل بۇرىن اۋىل تۇرعىندارى ءوندىرىستى ساعالاپ قالاعا قاراي ۇدەرە كوشكەندەرى دە ەسىمىزدە. ال سوڭعى جىلدارى كەرىسىنشە, قالادان اۋىلعا باراتىندار قاتارى كوبەيە تۇسكەنى بايقالادى. وسى ءۇردىس لايىقتى جالعاسىن تابا ءتۇسۋى ءۇشىن قانداي جۇمىستار جاسالۋدا؟ – ءيا, دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى جىلدارى اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ سانى بويىنشا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش ءبىزدىڭ ايماقتىڭ ۇلەسىندە. ويتكەنى, ءوڭىر حالقىنىڭ اۋىلداعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جىل سايىن جاقسارىپ, ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاجەتتى جاعدايلار جاسالۋدا. 2009 جىل اياعىندا وبلىستىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرى گازبەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, سۋمەن, تەلەفون بايلانىسىمەن, تەلەديدار حابارلارى جانە ينتەرنەتپەن رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ 100 پايىزعا قامتاماسىز ەتىلدى. ءاسىرەسە, 180 شاقىرىمدىق «سايوتەس-بوزداق-اقشىمىراۋ-قىزان-شەبىر-تۇششىقۇدىق» گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى اۋىل ادامدارىن ەرەكشە قۋانىشقا بولەدى. فورت-شەۆچەنكو-تاۋشىق, «قىزىلساي-شوپان-اتا-وعىلاندى», «جىڭعىلدى-شايىر», ت.ب. اۆتوكولىك جولدارى دا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. مال باسى ءوسىپ, ەگىستىك القاپتار ۇلعايۋدا. بۇل كۇندەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ وزىندىك ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا 14 جوبا قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلعالى وتىر. ايماق ادامدارىنىڭ اتا كاسىبى – بالىق شارۋاشىلىعى ەڭسە كوتەرىپ كەلەدى. سونداي-اق, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن ءوڭدەۋ, تامشىلاتا سۋارۋ جۇيەسىن كەڭىنەن ەنگىزۋ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ وڭ ءناتيجە بەرۋدە. اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, 35 پايىزعا ءوستى. وسىلاردىڭ ءناتيجەسىندە بيىلعى جىلدىڭ جەتى ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ اۋىلدىق جەردەگى تۇرعىندارىنىڭ ءوسىمى بايقالعان بىردەن-ءبىر ءوڭىر ءبىزدىڭ وبلىس بولىپ وتىر. – اڭگىمە سوڭىندا الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتى, ياعني, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت سالالارىندا اتقارىلۋداعى يگىلىكتى ىستەردى تىلگە تيەك ەتسەڭىز؟ – بارلىق ەلدى مەكەندەردىڭ تىرشىلىككە قاجەتتىڭ ءبارى – سۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى, «كوگىلدىر وتىنمەن», بايلانىس, تەلەحابار تاراتىلۋىمەن قامتىلۋىن اڭگىمە باسىندا ايتتىق. ولكە حالقىنىڭ وسۋىنە, زاماننىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە وراي بۇل سالاداعى جۇمىستار ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا. ياعني, سالانى دامىتۋداعى باسىمدىق ءبىلىم بەرۋدى تەرەڭدەتە دامىتۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالۋدا. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە ورىندارى سانى وتكەن جىلى 56-عا ءوستى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 2,5 مىڭ ورىندىق 15 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇگىندە بالالاردىڭ 72 پايىزى بالاباقشامەن قامتىلىپ وتىر. جاڭا جىل باسىندا بۇل كورسەتكىشتى 100 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمىزدى دە اتاپ ايتۋعا تۇرادى. وبلىستاعى بۇل سالا بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋدىڭ ورتاشا باللى بويىنشا رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا 2006 جىلى 14 ورىننان 2010 جانە 2011 جىلى ءبىرىنشى ورىندى يەلەنەدى. بۇل كۇندەرى ورتا مەكتەپتەردىڭ بارلىعى ينتەرنەتكە قوسىلدى. ال مۋلتيمەديالىق, لينگوفوندىق, پاندىك كابينەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 80 پايىزدان استى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جۇمىستار دا ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. انا مەن بالا ءولىمى بەس جىلدا العاش رەت رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەندەپ, بالا تۋ كورسەتكىشى ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتتى. مادەني مۇرانى ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ بويىنشا دا جۇزەگە اسقان جۇمىستار بارشىلىق. وتكەن جىلى 9 سپورت كەشەنى اشىلسا, بيىل ءتورت سپورت مەكتەبى مەن جەتىباي مەن فورت-شەۆچەنكوداعى سپورت كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعالى وتىر. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ءپىر بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعى جوعارى دارەجەدە تويلانىپ, «اتا جولى» اتالعان اۆتوكولىك جولىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتالۋى ەل بىرلىگىن تاعى دا ءبىر پاش ەتتى. اقتاۋدا كۇي اتاسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى اشىلۋى اتا-بابالارىمىز ارمانداعان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ نۇرلى شاپاعاتىن انىق سەزدىرگەندەي اسەر ەتتى. قازىنالى تۇبەكتىڭ ءوندىرىسى دە, ونەرى دە ورگە جۇزۋدە ەكەندىگىن كورسەتكەندەي بولىپ ايماق ادامدارىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن نىعايتا ءتۇستى. قورىتا ايتساق, ماڭعىستاۋلىقتار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىن قاي سالادا دا تولىمدى تابىستارمەن قارسى العالى وتىر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جولامان بوشالاق. قازاق حالقىمەن بىرگەمىز, بولاتتاي بەرىك ىرگەمىز ماڭعىستاۋ وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20-دان استام ەتنومادەني ورتالىقتارىن بىرىكتىرىپ, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. وسى جەردە بىزدەگى «حالىق كەلىسىمى» بىرلەستىگى رەسپۋبليكامىزدا العاش قۇرىلىپ, ونىڭ جۇمىسىمەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادەيى كەلىپ تانىسىپ, وڭ ساپار تىلەگەنى تاريحتىڭ ءبىر ەرەكشە پاراعى بولىپ قالعانىن ءبىز ماقتانىش ەتەمىز. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 80-نەن استام ۇلت وكىلدەرى تۇرىپ, ەڭبەك ەتەدى. وسىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى ورتاق ءۇيىمىز – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, ءوندىرىستى ولكەمىزدىڭ ودان ءارى گۇلدەنىپ, كوركەيە تۇسۋىنە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ءاربىر ەتنو-مادەني ورتالىقتا ءوز ۇلتتارىنىڭ ونەرىن, مادەنيەتى مەن ءتىلىن دامىتىپ, باسىمىزدى قوسىپ مامىراجاي ءومىردى بىرگە كەشىپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتارى مەن ءتىلىن ۇيرەنۋدە ءبىرشاما جۇمىستار جۇزەگە اسۋدا. اقتاۋدا ەڭ العاش قۇرىلعان ارميان ۇلتتىق مادەني ورتالىعى. ونى سول 1989 جىلدان بەرى مانۆەل حاچاتريان باسقارىپ كەلەدى. ودان كەيىن «قازاقستان كورەيلەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ» فيليالى, «بۋلگار» اتتى تاتار مادەني ورتالىعى, ت.شەۆچەنكو اتىنداعى ۋكراين ەتنومادەني بىرلەستىگى, «ۆايناح» چەچەن-ينگۋش, «ۆيدەرگەبۋرت» نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى قۇرىلىپتى. سودان سوڭ ازەربايجاننىڭ «دوستلۋگ», باشقۇرتتىڭ «سالاۆات», لەزگيننىڭ «سامۋر» ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى ءوز جۇمىستارىن باستادى. بايقاپ قاراعان ادامعا ءاربىر ەتنومادەني ورتالىقتىڭ تاتۋلىق پەن بىرلىككە قوسىپ وتىرعان ۇلەستەرىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونىمەن بىرگە بەلسەندى ۇلت وكىلدەرى دە ايماق ادامدارىنا كەڭىنەن تانىلىپ, سىي-قۇرمەتكە يە بولىپ كەلەدى. مىسالى «دوستلۋگ» ازەربايجان ەتنو-مادەني ورتالىعىنىڭ ءتوراعاسى يۋسيف كۋليەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ەتنومادەني ورتالىقتىڭ قولداۋىمەن اقتاۋدا «دجۋدجالياريم» اتتى بالالار كوركەمونەرپازدار ۇجىمى «دوستۋگ» اتتى انسامبل جۇمىس جاسايدى. جالپى, اتالمىش ورتالىقتىڭ جۇمىسى اقتاۋدا ازەربايجان باس كونسۋلدىعى اشىلعاننان بەرى جاڭا سەرپىن الا ءتۇستى. وسىناۋ ەتنومادەني ورتالىقتىڭ تاعى ءبىر بەلسەندى ءمۇشەسى ايماقتىڭ كارى-جاسى تۇگەل تانىپ, قۇرمەتتەيتىن دجاميل گابيبوۆ «اقتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى». ەلباسى جارلىعىمەن «دوستىق» وردەنىن كەۋدەسىنە تاققان دوستىق پەن بىرلىك جارشىسى. 1993 جىلدان بەرى «سالاۆات» باشقۇرت ۇلتتىق ءمادەني ورتالىعىن باسقاراتىن مانزيليا بايبۋلاتوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ىسكە اسقان ءىس-شارالار دا حالىق ەسىندە. بۇل ورتالىق ۇيىمداستىرعان ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەر مەن كيىمدەر كورمەسى, ونەرپازداردىڭ كونتسەرتى وبلىس ورتالىعىنان باسقا اۋدان, قالالارعا ۇسىنىلىپ ءجۇر. وسى حالىقتىڭ «سابانتوي» اتتى مەيرامى اقتاۋدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ءوتىپ دوستىق, بەيبىت ءومىر مەن كەلىسىم حالىقتار اراسىنداعى باعا جەتپەس بايلىق ەكەندىگىن پاش ەتتى. سونداي ءىس-شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن مانزيليا بايبۋلاتوۆا بىلىكتى ينجەنەر, 1997 جىلدان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, ەلباسى جارلىعىمەن قوس مەرەكەلىك مەدالمەن ناگرادتالعان سىيلى دا ابىرويلى جان. ەڭ باستىسى, ەتنو-مادەني ورتالىقتاردىڭ مۇشەلەرى اقتاۋدا وتەتىن ساياسي, مادەني ءىس-شارالاردىڭ بارلىعىنا دا بەلسەنە ارالاسادى. حالقىمىزدى بىرلىككە, باۋىرمالدىققا, دوستىققا شاقىرادى. ەتنومادەني ورتالىقتىڭ مۇشەلەرى ءوز جۇمىستارىنا ءاربىر حالىقتىڭ جاقسى سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن ورتاق قازىناعا اينالدىرۋدى دا ەستەن شىعارمايدى. قورىتا ايتساق, ەتنومادەني ورتالىقتار الداعى ۋاقىتتا دا تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ۇران ەتە وتىرىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتە تۇسۋگە جۇمىستانا بەرەتىن بولامىز. يۋسۋپ شاحشاەۆ, «حالىق كەلىسىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى. ينۆەستيتسيا – يگەرگەنگە يگىلىك قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش جۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسى قاراقيا اۋدانىنىڭ قۇرىق كەنتىندە ورنالاسقان «ەرساي كاسپيان كونتراكتور» كومپانياسى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش جۇزبەلى بۇرعىلاۋ بارجاسىن قۇراستىرۋدى باستادى. «جامبىل» دەپ اتالعان تۇڭعىش بۇرعىلاۋ بارجاسى جوباسىنىڭ جۇمىستارى مەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق پەن كورەيالىق «DAEWOO LTD» كومپانياسى اينالىسۋدا. اتالمىش بارجانىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى تەڭىزدىڭ 2,5-3,5 مەترلىك تاياز قايراڭدارىنداعى ۇڭعىلاردى بۇرعىلاۋعا ارنالىپ جاسالۋدا. بارجانىڭ وپەراتورى «قازمۇنايتەڭىز» تەڭىز مۇناي كومپانياسى» اق-تىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «تەڭىز بۇرعىلاۋ» جشس بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستانداعى ەڭ العاشقى تەڭىز ترەناجەر ورتالىعى كۇردەلى تەڭىز وپەراتسيالارىن جۇرگىزىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تەڭىزشىلەر دايارلاۋ ءۇشىن اقتاۋدا تۇڭعىش تەڭىز ترەناجەر ورتالىعى اشىلدى. ەلىمىزدە قازاقستاندىق كەمەلەردە جۇمىس جاسايتىن جوعارى بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعى شىندىق. ال كاسپي قايراڭىن يگەرۋگە وراي ولارعا دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا نيدەرلاند كورولدىگى ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن سونداعى ايگىلى ۆيللەم بارەنتس اتىنداعى تەڭىز ينستيتۋتى كومەك قولىن سوزدى. ياعني, ولار «ۆاگەنبورگ قازاقستان بۆ-نىڭ قازاقستان فيليالى» كومپانياسىمەن بىرلەسە اقتاۋدا تۇڭعىش تەڭىز ترەناجەر ورتالىعىن اشتى. وندا زاماناۋي كەمە, سۋ كولىگى قۇرالدارىنىڭ باسقارۋ تەتىكتەرى تۇگەل قويىلعان. ول جەردەگى ادام ءوزىن تەڭىز توسىندەگى كەمەدەگىدەي سەزىنەدى. بۇل بولاشاق ءبىلىمدى تەڭىزشىلەردى دايىنداۋعا جاعداي جاسالدى دەگەن ءسوز. قاتتى قالدىقتار دا كادەگە اسادى وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اسەم اقتاۋدى ودان ءارى ساندەندىرىپ, قالا حالقىنا قولايلى جاعدايلار جاساۋدىڭ ءبىر پاراسى ومىرگە كەلدى. ول قالاداعى ءبىر تۇرعىنعا شاققاندا جىلىنا 400 كيلودان كەلەتىن قاتتى قالدىقتار مەن قوقىستاردى قايتا وڭدەۋ جونىندەگى جوبا. وعان ەۋرازيالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى مەن «كوۆي كونسالتينگ» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسادى. وتكەن جىلى وبلىس باسشىلىعى مەن اتالمىش بانك ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەن-ءدى. ەندى سول جوبا 2011-2014 جىلدارى جۇزەگە اسادى. جالپى قۇنى 23,8 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن جوبانىڭ ءناتيجەسىندە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ كولەمى ازايىپ, ۋلى گازداردىڭ زياندى اسەرى قىسقارادى. جانە «جاسىل» ەنەرگيا وندىرۋگە مول مۇمكىندىك بولماقشى. قىستاقتاعىلار دا قالاداعىداي تۇرادى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ توپىراعىندا قولعا الىنىپ, ەل ەڭسەسىن كوتەرە تۇسكەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا دەرلىك سەرپىلىس, سونى جاڭالىقتار اكەلە باستادى. ونى اۋىل ەڭبەككەرلەرى سەزىنە باستاعانداي. تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ «قىزىلسىعىرا» قىستاعىندا مالشىلار تۇرمىسىن زامانعا ساي جاڭاشا قالىپقا كەلتىرۋدىڭ باستاماسى قولعا الىندى. ول رۋمىنيانىڭ «يمساات كاز» فيرماسىمەن كەلىسىم جاساپ, ومىرگە اكەلگەن وبلىستىق سۋ ءجۇيەسى مەكەمەسىنىڭ باسشىسى ا.مۇرزاتاەۆتىڭ رۋمىنيادا مالشى-باقتاشىلارعا ارنالىپ جاسالاتىن ءۇش بولمەلى تۇرعىن ءۇيى ەدى. ادەمى, تازا, جارىق تا جىلى ءۇيدىڭ قالاداعى پاتەرلەردەن كەمدىگى جوق. ونىڭ ءبارى ءۇي ارتىنداعى بيىكتەگى جەل قۋاتىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرىپ تۇرعان شاعىن ستانسانىڭ قۋاتى. ءۇي توبەسىنىڭ كۇنگەي جاعىنا كۇن باتاريالارى دا ورناتىلىپتى. ول قوندىرعى 10-15 كۆت شاماسىندا ەلەكتر قۋاتىن بەرىپ تۇر. كۇن كوزى, جەل قۋاتى ازايسا, شاعىن ديزەل دە دايىن. سونداي-اق تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ, وڭدەۋ جانە سۇرىپتاۋ ارقاسىندا قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارۋمەن قاتار, قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ پروتسەسى نەگىزىندە پلاستماسسالىق بۇيىمدار شىعارۋدى قولعا الۋ دا كوزدەلۋدە. ءسويتىپ, اسەم قالا ماڭىنداعى تاۋ-تاۋ ءۇيىندى, قاتتى قوقىستار مەن تۇرمىستىق قالدىقتاردى پايداعا جاراتار ۋاقىت تا الىس ەمەس. «اراي» اۋىلدى اجارلاندىرا ءتۇستى وبلىستىق اكىمدىكپەن بىرلەسە وتىرىپ رەسەيلىك «لۋكويل وۆەرسيز سەرۆيس ب.ۆ» مۇناي كومپانياسى بەس جىلدان بەرى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋىنا كومەكتەسىپ كەلەدى. ول دەگەنىمىز ءبىر ادامنىڭ, نە ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, شالعايداعى ءاربىر اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرە تۇسۋگە يگى ىقپال ەتۋدە. ونى شاعىن اۋىلداردا سوڭعى كەزدەرى اشىلعان سپورت زالدارى, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى, جىلىجاي, ناۋبايحانا, ۇلتتىق شەبەرحانالار, تاعى باسقا بۇرىن-سوڭدى اۋىلدا كەزدەسپەگەن كاسىپكەرلىك تۇرلەرىنەن بايقاۋعا بولادى. «لۋكويل» كومپانياسى بيىل دا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي قايتارىمسىز سەرتيفيكاتتار سانىن وتكەن جىلدارداعى 50-دەن 70-كە جەتكىزىپ, الدىڭعى جىلدارداعىدان كوبەيتە ءتۇستى جانە ونىڭ نەگىزگى بولىگىن كوپ بالالى انالارعا, ءمۇگەدەكتەرگە, ورالماندار مەن جۇمىسسىزدارعا ءبولدى. اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتى «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى «ساپا جانە ىسكەرلىك بەدەلى ءۇشىن التىن سىيلىقپەن» ماراپاتتالدى. ول سىيلىقتى ۇيىمداستىرۋشى حالىقارالىق Other Ways مەنەدجمەنت ءجانە كونسالتينگ اسسوتسياتسياسى. ول ساپانى باسقارۋ, ۇزاق مەرزىمگە ەسەپتەلگەن دامۋ, ءتيىمدى جوبالار مەن بيىك ماقساتتار, جۇيەلى جوسپارلاۋ مەن ماركەتينگكە باقىلاۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ ساپالىق قۇرامى ت.ب. كورسەتكىشتەردى نەگىزگە الادى. اتالمىش ماراپاتتاۋدا ءوز ءمۇمكىندىكتەرىن كورسەتۋگە ەجەلگى تەڭىزدى قىتاي, ءۇندىستان, انگليا, رەسەي, يندونەزيا, سينگاپۋر, اۆستراليا سياقتى حالىقارالىق دارەجەدەگى ورنى بار 35 ەلدەن ەلۋگە تارتا كومپانيالار ۇسىنىلعاندىعىن ەسكەرسەك اقتاۋ پورتى تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى كەلەشەگى مول, قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى بەدەلىن بيىكتەتە تۇسەتىندىگىن كورسەتەدى. اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايى اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايى بيىل ەكىنشى مارتە تمد ەلدەرى بويىنشا باسەكەگە تۇسكەن 22 اۋەجاي اراسىندا ەڭ ۇزدىك اتاندى. رەسپۋبليكامىزدا جولاۋشىلار تاسىمالداۋ جونىندە الماتى, استانا اۋەجايلارىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنداعى ۇجىم وتكەن جىل قورىتىندىسىندا 585 مىڭ جولاۋشى تاسىمالداپ, ساپالى قىزمەت كورسەتتى. وتكەن جىلى جولاۋشىلار تەرمينالى قۇرىلىسى اياقتالسا, بيىل ۇشىپ-قونۋ الاڭى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل دەگەنىمىز اۋەجاي ەندى كەز-كەلگەن اۋە كەمەسىن قابىلداپ, ۇشىرۋعا مۇمكىندىك الدى دەگەن ءسوز. ال بۇل كۇندەرى اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايىنان الىس-جاقىن ون بەس شەتەل مەن ەلىمىزدىڭ جەتى قالاسىنا ۇشاقتار ۇشىپ-قونادى. العاشقى مۇناي بۇرقاعىنداعى بۇرعىشى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن قازاق ەلىنىڭ اتاعىن الەمگە پاش ەتكەن ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ كوزىن اشقانداردىڭ ءبىرى – ايگىلى بۇرعىشى جولداس توقجانوۆ. 1961 جىلى 5 شىلدەدە جەتىبايداعى № 6 ۇڭعىمادان العاشقى مۇناي بۇرقاعى اتقاندا ول بۇرعىشىلىق قىزمەت اتقارعان ارداگەر. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى كەيىپكەرىمىز ايتقان سول ءبىر ۇمىتىلماس وقيعا جايلى اڭگىمەدەن باستاۋدى ءجون كوردىك. 1961 جىلدىڭ جازى. بۇرعىشى-شەبەر نيكولاي پەتروۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى بريگادادا ءبىر بۇرعىشى كەنەتتەن اۋىرىپ, دەنساۋلىعى بولماي, جەڭىل جۇمىسقا اۋىستى. مەن سونىڭ ورنىنا قىزمەتكە كىرىستىم. 4 شىلدە كۇنى تاڭەرتەڭگى ۆاحتا قۇرامىندا جەتىباي الاڭىنداعى № 6 ۇڭعىمادان مۇناي الۋ باعىتىندا جان سالا قيمىلعا كوشكەنبىز. 2389-2386 مەتردەن پەرفوراتسيا جاسالۋى كەرەك. كاروتاج وتريادى ءبىرىنشى شابلوندى جىبەردى, ول قاجەتتى تەرەڭدىككە دەيىن توقتاۋسىز بويلادى. وسى كاروتاج جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ بىزدەر 750 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن نكت-قۇبىرىن جىبەرىپ, ۆاحتانى كەلەسى اۋىسىمداعى ارىپتەستەرىمىزگە تاپسىرىپ كەتتىك. كەشكىسىن پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىسى شاقىرىلدى. كۇن ءتارتىبىندەگى ەكى ماسەلەنىڭ ءبىرىنشى ماسەلەنى ءبىتىرىپ, پارتكوم حاتشىسىن سايلاپ بولا بەرگەنىمىز سول ەدى, سىرتقى ەسىك اشىلدى دا ەنتىگىپ, ەكى وكپەسىن قولىنا العان نايزابەك تولتىرباەۆ: «ءسۇيىنشى! بۇرعى بويىنان مۇناي بۇرقاقتاپ جاتىر!» دەگەن ءجۇرەكجاردى حاباردى جەتكىزدى. سودان جينالىستى قىسقارتىپ, ءتۇن قاراڭعىسىندا بارلىعىمىز جۇك ءماشينەلەرگە وتىرىپ, مۇناي شىققان ۇڭعىماعا تارتتىق. بارساق, قارا ماي تاسقىنى اسپانعا اتقاقتاپ جاتىر, گۇرىلدەگەن كۇشتى داۋىسى قۇلاعىڭدى جارارلىقتاي. تاڭعى ساعات 5.30-دا بۇرعىلاۋ الاڭىنىڭ باسىندا باتىس قازاقستان گەولوگيالىق پارتياسىنىڭ باس ينجەنەرى ف.ۆاسيلەۆ, منر – ترەستىڭ باس ينجەنەرى ا.حيسمەتوۆ, باس گەولوگى پ.توكارەۆ, بۇرعىلاۋ باسشىلارى د.ۇسەنوۆ پەن ح.تاجيەۆتەر تۇردى. جاعدايدى باجايلاپ بولعان سوڭ ف.ۆاسيلەۆ: «مىناۋىڭنىڭ ءتۇرى جامان ەكەن! بۇل بۇرقاعىڭىز بىزگە باس بەرمەيتىن شىعار. قوي, بولماس, ودان دا باكۋدەن بريگادا شاقىرتالىق» دەگەن ءدارمەنسىزدەۋ ءۋاج ايتتى. «سەندەر بۇعان نە ايتاسىڭدار» دەگەندەي ءدۇيسەن ۇسەنوۆ بىزدەرگە بۇرىلدى. بىزدەر ءبىراۋىزدان: «باكۋگە جالىنبايمىز. ءوز مۇنايىمىزدى ءوزىمىز يگەرەمىز, ءوز فونتانىمىزدى ءوزىمىز اۋىزدىقتايمىز», دەپ جىگەرلى تۇردە جاۋاپ قاتتىق. سودان كەيىن كوپ ۇزاماي ءبىر ىڭعايىن تاۋىپ, «بىزگە باكۋدىڭ كومەگى كەرەك ەمەس – بىزگە, الدىمەن, ار-نامىس, ابىروي كەرەك» دەگەندى بۇكىل قازاق بارلاۋشى-بۇرعىشىلارى اتىنان ف.ۆاسيلەۆكە ءوز اۋزىممەن مەن جەتكىزدىم. سونىمەن, قاتتى قىسىممەن جەر وزەگىن سۋىرا, اجداھاداي ىشقىنا اتقىلاعان قويمالجىڭ قارا مايعا «كۇمپ» بەردىك. ارينە, بۇل جەردە «كۇمپ بەردىك» دەگەن ءسوز اسىرەلەۋ عوي, زور كۇشپەن اتقىلاعان مۇناي كوزىنە جاقىن بارۋدىڭ ءوزى بۇرعىشىلار ءۇشىن قيامەت-قايىمعا اينالدى. بۇرقاقتى اۋىزدىقتاۋ جولىنداعى جەنكەشتى قيمىل-قارەكەتىمىزدى تىزبەلەي ايتۋ قاراپايىم وقىرمەن ءۇشىن قىزىق ەمەس بولار. سوندىقتان, مىنانى عانا ايتايىن – ءبارىمىزدىڭ ءبىر قابات تەرىمىز كۇيىپ قالدى, ارتىنان قىسىمدى بايقاساق – 280 اتموسفەراعا جەتىپتى! مۇناي تەمپەراتۋراسى – 80-85 گرادۋس! شىجىعان شىلدە تاعى بار – اۋا تەمپەراتۋراسى 40-45 گرادۋس! ءسويتىپ, قازاق مۇنايىنىڭ تاريحىنا «ماڭعىستاۋداعى العاشقى مۇناي فونتانى» بوپ ەنگەن سول № 6 ۇڭعىما بۇرقاعىن 1961 جىلى 7 شىلدە كۇنى, كۇندىزگى ساعات 14.00-دە ارەڭ جاپتىق. بۇرقاقتى بىتەگەنشە توگىلگەن مۇناي شامامەن 400 تەكشە مەتردەن اساتىن شىعار – ەكى بۋلدوزەرشى ۇڭعىما جانىنان امبار قازىپ, بىرازعا دەيىن ۇلگەرە الماي جاتتى. وسىلاي وت پەن ءولىمنىڭ اراسىندا ۇلكەن ەرلىك جاسالدى. مايلى بۇرقاققا «شومىلعان» بۇرعىشىلاردىڭ بىرقاتارى باستارى اينالىپ, جۇمىسقا جاراماي قالدى. ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن قاتارىنان 20 مينۋتتىق كەستە بويىنشا كىدىرىسسىز بۇرقاققا تۇستىك وسى جانكەشتى شارانى اتقارعان ادامداردى مىندەتتى ءتۇردە اتاپ ءوتۋىم كەرەك. جۇمىستى باسقارعاندار: اساباي حيسمەتوۆ – منگر-ترەستىڭ باس ينجەنەرى, ءدۇيسەن ۇسەنوۆ – كۇردەلى جۇمىستار جونىندەگى شەبەر, حاسان تاجيەۆ – بارلاۋ باستىعى. مەنىڭ قاراۋىمداعى 1-ءشى ۆاحتادا بۇرعىشىنىڭ كومەكشىلەرى – وڭعار قابجانوۆ, كەسىكباي ناۋانوۆ, قارشىعا جالعاسباەۆ, ءادىل جانعاليەۆ,. ال سابىرباي شونتاباەۆ باسقارعان 2-ءشى ۆاحتادا – سەرگەي لەۆيتسكي, ساناتباي ماساتوۆ, پەتر شامراي, كەسىكباي وتەگەنوۆ سىندى اتانجىلىك اتپال جىگىتتەر بولدى. ايگىلى بۇرقاقتىڭ ءتوڭىرەگىندە وعاش قىلىقتار دا بوي كورسەتپەي قالعان جوق. دەگەنمەن سول تۇستاعى وبلىستىق تەحنيكالىق قاداعالاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىلارى كەلىپ, ءبىزدى شۇقىلاپ, تۇسىنىكتەمە جينادى. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر باجيكوۆتى, تەۆياشوۆتى, تاجيەۆتى ءبىراز مازالادى. سونداعى قويار كىنالارى – «جەراستى قاباتىن ءبۇلدىرگەن, ۇڭعىما بۇرقاعىن تەز ارادا جاپپاي جەر ءۇستىن بىلعاعان...». وسى لاڭدى ىسكە اۋدان باسشىسى يباش جانبولاتوۆا اپاي قارسى بولدى. وبلىسقا جەتىباي الاڭىنان مۇناي اشىلعانىن حابارلاپ, وعان قۋانعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ: «بۇرقاقتى بىتەگەن ادامدارعا تيمەڭدەر, قاپەلىمدە از-مۇز قاتەلىكتەر كەتكەن شىعار. باستىسى – ادام امان, ۇڭعىما جابىلدى!», دەپ بارلىق بۇرا تارتقان اڭگىمەنى تىيىپ تاستادى. مۇناي بۇرقاعىن بىتەۋگە قاتىسقان جۇمىسكەرلەرگە اقشالاي سىيلىق بەرگىزدى. يماندى بولعىر نۇرەكەڭ سونداي سۇڭعىلا ادام ەدى... سونىمەن, وسى ارقىلى ماڭعىستاۋدىڭ اتاعى اسپاندادى. وداقتىق گازەتتەر: «نا پلوششادە جەتىباي يز سكۆاجينى-پەرۆووتكرىۆاتەلنيتسى نومەر – 6 (2383-2389 م) سكۆاجينۋ № 6 بۋريلا بريگادا بۋروۆوگو ماستەرا نيكولايا پەتروۆا ۆ سوستاۆە ...» دەپ ءبىزدى اتاپ جازدى. مىنە, ارداگەر اعا وسىدان 50 جىل بۇرىنعى الەمدىك وقيعانى وسىلاي اڭگىمەلەدى. ال سول كۇنگە دەيىن ول 1951 جىلى قازاق مۇنايىنىڭ قاراشاڭىراعى دوسسوردا كاسىپتىك ۋچيليششەنى ءبىتىردى. اتىراۋداعى مۇنايلى, قۇلسارى, قوسشاعىل, تولەس قارساق مۇناي الاڭدارىن يگەرۋگە اتسالىستى. 1958 جىلى ماڭعىستاۋعا كەلدى. قىزان, جەتىبايدا تىنىشسىز ەڭبەك باستالدى. جەتىبايداعى مۇناي بۇرقاعى جالعاسىن تاپتى. سودان كەيىن 1965 جىلى جولداس توقجانوۆتىڭ №5 ۇڭعىسى قاراماندىباستا مۇناي بۇرقاعىن, 1966 جىلى تاسبولات جەرىندە, 1970 جىلى قانسۋ الاڭىندا گاز بۇرقاعىن اتقىزدى. ول لەنين, قۇرمەت بەلگىسى وردەنىن ومىراۋىنا قادادى. قر جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋشىسى, اقتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. سەكسەننىڭ سەڭگەرىنە شىققان جولداس اعا №14 شاعىن اۋدان ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى. قانداي سىي قۇرمەتكە دە لايىقتى ايگىلى مۇنايشى. عاني كارين, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. زەينەپتىڭ كيىز ءۇيى استاناداعى ماڭعىستاۋ وبلىسى كۇندەرىندە ەلوردا تورىندە تىگىلەتىن كوركەم كيىز ءۇيدىڭ يەلەرى وردەندى جىلقىشى تىلەگەن مەن زەردەلى قولونەر شەبەرى زەينەپ ورىسباەۆتارعا ارنالادى. ءان سالدىرعان تاستەمىر مەن دوساتقا, كورىك قوسىپ وسى اتقا, ماڭعىستاۋدا, ون ساۋساعى ونەر كۇيىن توگىلتكەن, ءبىر كەلىنشەك تۇرادى ەكەن قوشاقتا... سۇيىندىرگەن اجارىمەن ماڭدى ءارى, ەڭبەگىنە زەينەت قۇيعان تاڭدارى, زەينەپ اتتى سول ادەمى كەلىنشەك, ەڭ اتاقتى جىلقىشىنىڭ جان جارى... كەۋدە تولى سىرلارىڭدى بىرگە ۇعىپ, قۋانىسىپ, توي بولارداي, دۇرلىگىپ, ول توقىعان باسقۇرلار مەن باۋلاردان قاراپ تۇرار بۇلبۇل سايراپ, كۇن ك ۇلىپ... ارتىق بەينەت كورەر بالكىم, كىم ەرمەك, ال كەلىنشەك قيال قۇسىم تۇلەر دەپ, دالا كەيپىن الاشاعا تۇسىرسە كوكتەم بولىپ, سىر شەرتەدى گۇل-ورنەك... بابامىزدان قالعان وسى ناق مۇرا زەينەپتىڭ شىن جانىنا تىم جاقتى ما – كيىز ءۇيدى تىگىپ قويدى ۇياداي, باۋ-بانتيكتىڭ نەشە ءتۇرىن تاقتى دا. ونەر دەسە باتا بەرە جايعان قول, بۇل وڭىردە جاقسى ءداستۇر, سايران مول, زەينەپتىڭ سول ماحابباتىن پاش ەتىپ, ماڭعىستاۋدىڭ كورمەسىنە اينالدى ول... گۇلجاۋھار سەيىتجان, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. ءونىم كولەمى وسە تۇسەدى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىن بەكىتە تۇسۋگە لايىقتى ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكاداعى مۇناي الىپتارىنىڭ ءبىرى – «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق ۇجىمى نەگىزىندە ايگىلى قالامقاس جانە جەتىباي كەن ورىندارى مەن ونداعان ءىرىلى-ۋاقتى مۇناي-گاز كەنىشتەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ العاشقى بۇرقاعى 1961 جىلى جەتىباي جەرىندە اتقىلادى. ول تاريحي وقيعا ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ 50 جىلدىعى ايماعىمىزدا جوعارى دارەجەدە اتالىپ ءوتتى. جانە ول جاي عانا داڭعازا مەرەكە ەمەس, وبلىستاعى الەۋمەتتىك ورىنداردىڭ الەۋەتىن كوتەرە تۇسكەن ءىس-شارالارعا تولى بولدى. سول ءبىر قۋانىشتى ساتتەردى ادال دا جانقيارلىق ەڭبەكتەرىمەن جاقىنداتا تۇسكەن ارداگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتىلدى. اقتاۋداعى سالتاناتتى جينالىسقا قاتىسقاندارعا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن مۇناي جانە گاز ءمينيسترى س.مىڭباەۆ جەتكىزدى. ال ءوز كەزەگىندە ولكە مۇنايشىلارى ەلباسىنا دەگەن اق العىستارىن ۇندەۋ رەتىندە جولداپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ال ءبىز بولساق وسىناۋ تاريحي وقيعانىڭ جەتىباي جەرىندە باستاۋ العاندىعىن ماقتان تۇتتىق. سول كۇندەرى ولكە قازىناسىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ جولىندا العاشقىلار بولعاندارعا, وسى سالانىڭ ايگىلى ارداگەرلەرى س.وتەباەۆ, ن.پەتروۆ, ح.وزبەكقاليەۆ, س.رىسقاليەۆ, ۆ.توكارەۆ, ج.توقجانوۆ, ق.ازانباەۆ, ر.وتەسىنوۆ, ن.ماراباەۆ, ح.تاجيەۆ ءجانە دە باسقالاردىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتاپ, ارامىزدا جۇرگەندەرگە سىي-قۇرمەت كورسەتتىك. قالامقاس مۇنايى 1974 جىلى اشىلىپ, 1979 جىلى پايدالانۋعا قوسىلىپ, ءونىم بەرە باستاپتى. سولاي بولا تۇرا ۆاحتالىق ادىسپەن ەڭبەك ەتەتىن مۇنايشىلاردىڭ قاجىرلى قيمىلى ناتيجەسىندە 2005 جىلى «قالامقاسمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسى كەن ورىننان 100 ميلليونشى توننا مۇناي وندىرگەن. 1996 جىلى قىركۇيەكتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتاۋدا «ماڭعىستاۋمۇنايگازدىڭ» الدىندا تۇرعان مىندەتتەر جانە قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىنىڭ دامۋى تۋرالى ءسوز ءسويلەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى قالامقاستا ەڭبەك ەتكەندەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ كوزدەلىپ مۇنايشىلار قالاشىعى سالىندى. اسار كەن ورنىندا قولايلى جاتاقحانالار, اسحانا, تۇرعىندار كەشەنى بوي كوتەرگەن. ەلباسى 2003 جىلى قوعامعا قاراستى شىنى پلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ, ءسات ساپار ايتتى. بۇل كۇندەرى زاۋىت ونىمدەرى جەڭىلدىگى, ءتوزىمدىلىگىمەن وڭ باعاسىن الىپ, وندىرىستە كوپتەپ پايدالانىپ وتىر. سونداي-اق ءونىم ءوندىرۋدى ارتتىرا تۇسەتىن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, تەحنيكالىق سونى جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, تەحنولوگيالىق ءۇردىستەردى حيميالاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى ۇلعايتىلىپ كەلەدى. قازىرگى كۇندەرى كومپانيا مىڭداعان توننا مۇناي مەن ميلليونداعان تەكشە مەتر گازدىڭ قورى بار 15 مۇناي جانە گاز كەن ورنىنا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ءونىم ءوندىرۋدى ەسەلەي ءتۇسىپ, جىل اياعىندا 5770 مىڭ توننا مۇناي, 106,8 ميلليون تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اسەت ماعاۋوۆ, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق باس ديرەكتورى. بەتتەردەگى ماتەريالداردى دايىنداعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى جولامان بوشالاق.