اگرارلىق كەشەنگە اۋقىمدى قولداۋ

قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا اگ­روونەر­كا­سىپتىك كەشەننىڭ بارلىق سالا­لا­رىن قايتا قۇ­رۋ­دىڭ اۋىر جو­لىن باستان كەشتى. وسى ۋاقىت ارا­لى­عىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەن كاسىپ­ورىندارى جەكەشەلەندىرۋ, كەيىن قار­جىلىق وڭالتۋ, سونداي-اق دارمەنسىز شارۋاشىلىقتاردىڭ بانكروتتىعى ۇردىستەرىن ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءوت­پەلى كەزەڭىندەگى قۇلدىراۋى قازاقستاندا باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەرتەرەك ەڭسە­رىل­دى. 1999 جىلدان باستاپ اگرارلىق سەكتور تۇراقتى قار­قىنمەن دامىپ كەلەدى. بۇعان ءبىرشاما دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اگرارلىق ساياسات پەن ءتيىستى قارجىلىق قولداۋ ىق­پال ەتتى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ كولەمى وتكەن ونجىل­دىق­تا عانا ءىس جۇزىندە 20 ەسەگە ۇلعايىپ, 2010 جىلى 235,5 ملرد. تەڭ­گەنى قۇرادى, ونىڭ 20%-ى دەرلىك نە­مەسە 44,4 ملرد. تەڭگەسى سۋبسي­ديا­نىڭ ۇلەسىندە. اعىمداعى جىلى اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قول­داۋ كولەمى 223,4 ملرد. تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە, سۋبسيديالار – 33,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. سوڭعى جىلدارى اگرارلىق سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى ايتار­لىق­تاي وزگەرتىلىپ, ولارعا ىنتالان­دى­رۋشى باعىت بەرىلدى. وسىنىڭ ارقا­سىن­دا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيالار ۇلعايۋ­دا. وسىلايشا, ەگەر 2000 جىلى سالا­نىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا كولەمى 8,2 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, 2010 جىلى 83,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە 2000 جىلعا قاراعاندا 10 ەسە ارتتى. نەسيە بەرۋ باعدارلامالارى شەڭ­بە­رىندە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار­لا­رىن وندىرۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە باعدارلانعان ەگىس جۇمىستارىن ءجۇر­گى­زۋگە, اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىنە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, اۋىل­شارۋاشىلىق تەحنيكاسى مەن تەحنو­لوگيالىق جابدىق ليزينگى, اۋىلدىق نەسيە سەرىكتەستىكتەرى جۇيەسى, شاعىن نەسيە بەرۋ, استىق قولحاتتارى جانە ولاردى كەپىلدىك رەتىندە پايدالانۋ سەكىلدى قارجى قۇرالدارىنىڭ جۇيەسى قالىپتاستى. ولاردى ىسكە اسىرۋعا جەتەكشىلىك ەتۋ بۇگىندە قۇرامىنا جەتى مامان­دان­دىرىلعان ۇيىم كىرەتىن «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگىنە بەرىلىپ وتىر. «قاز­اگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق-تىڭ قىزمەت ەتۋ كەزەڭىندە اگرارلىق سالاعا بارلىعى 762,3 ملرد. تەڭگە جۇمسالدى, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك قاراجات 22,5% (171,2 ملرد. تەڭگە), ءوز قارا­جا­تى – 18,3% (139,6 ملرد. تەڭگە), تار­تىل­عان قاراجات – 36,5% (278,1 ملرد. تەڭگە), ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى 22,7% (173,4 ملرد. تەڭگە) قۇرايدى. ۇلت­تىق حولدينگ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى نەسيەلەندىرۋگە 500 ملرد. تەڭ­گەگە جۋىق قاراجات جۇمسادى. وسى­نىڭ بارلىعى بەلگىلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە جانە ىشكى رىنوكتاعى جاع­دايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى مەن ونى قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى سوڭ­عى 10 جىلدا 3 ەسەگە ۇلعايدى, ۇن ەكس­پورتى بويىنشا ءبىز سوڭعى ءتورت جىل بوي­ىنا الەمدە جەتەكشى ورىندى يەلەنىپ, جىل سايىن شامامەن 3 ملن. توننا ۇن (استىققا شاققانداعى) ەكسپورت­تاي­مىز. استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمى جى­لى­نا شامامەن 5-7 ملن. توننانى قۇراپ وتىر. مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا 90-جىل­داردىڭ اياعىندا وندىرىستىك كور­سەتكىشتەردىڭ تومەندەۋىن ەڭسەرۋگە قول جەتكىزىلدى. سوڭعى 10 جىلدا بۇل سالا اۋىلشارۋاشىلىق مالدارى مەن قۇس­تا­رى­نىڭ سانى جاعى­نان دا, ءونىم ءوندىرىسى جاعىنان دا وسىمگە يە. وسى كەزەڭ ىشىندە مال مەن قۇس با­سىنىڭ, سونداي-اق مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ورتاجىل­دىق ءوسىمى ورتا ەسەپپەن 5%-دى قۇرادى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ جانە قۇستارىنىڭ ءونىم­دى­لىگىن ۇلعايتۋ ماق­سا­تىندا 1998 جىلدان باستاپ رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتەن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن قولداۋعا سۋبسيديا ءبو­لى­نە باستادى, بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قول­داۋ اسىل تۇقىمدى ءتول, بۇقا ۇرى­عى­نىڭ, اسىل تۇقىمدى جۇمىرتقانىڭ قۇ­نىن ارزانداتۋعا باعىتتالدى. 1998 جىلى كورسەتىلگەن شارالاردى قارجى­لان­دىرۋعا 159,3 ملن. تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا بولىنگەنىن, ال بۇگىنگى كۇنى اتالعان باعدارلامانىڭ بيۋدجەتى 5080,3 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتۋ قا­جەت, بۇل ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكامىزدا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن مەم­لەكەتتىك قولداۋدىڭ ەلەۋلى ءوسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. رەسپۋبليكامىزدا اسىل تۇقىمدى بازا ۇلعايۋدا, ەگەر 2000 جىلى رەسپۋب­لي­كا­مىزدا 209 شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەر بازاسى بولسا, ال بۇگىنگى كۇنى سۋبەك­تى­لەر سانى 720-عا جەتتى نەمەسە 3 ەسەگە ءوستى. اسىل تۇقىمدى ءونىمدى (ماتە­ريال­دى) سۋبسيديالاۋدىڭ ارقاسىندا اسىل تۇقىمدى ءتولدى ساتۋ 10-15%-عا ءوستى. اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەس سال­ماعى وسۋدە, ەگەر 2000 جىلى جالپى مال باسىنداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدىڭ ۇلەس سالماعى 3,2% بولسا, 2011 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا بۇل كورسەتكىش 6,1%-دى قۇرادى, قوي 3,5%-دان 12,1%-عا, شوشقا 1,4%-دان 13%-عا, جىلقى 1%-دان 6%-عا ۇلعايدى. ساپالى مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ءوندىرىسىن ارتتىرۋ, ورتا-ءىرى تاۋارلى ءون­دىرىستەر قۇرۋ جانە سونىڭ نەگىزىندە يم­پورتتىڭ ۇلەسىن تومەندەتىپ, ىشكى رى­نوك­تى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2006 جىلدان باستاپ مال شارۋاشىلىعى ءونى­مىن ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن قۇ­را­ما­جەمنىڭ جانە ماڭىزداندىرىلعان ازىق­تىڭ قۇنىن ءىشىنارا (45%-عا دەيىن) ارزانداتۋعا باعىتتالعان بيۋدجەتتىك باع­دارلاما ىسكە اسىرىلادى. 2006 جىلى تەك قۇس ەتىن ءوندىرۋ سۋبسي­دي­يا­لا­نىپ, وعان 1000,0 ملن. تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى بۇل باعدارلاما سيىر ەتىن, شوشقا ەتىن, برويلەرلىك قۇس ەتىن سۋبسيديالاۋدى, ءسۇت, قىمىز, شۇبات, بيازى قوي ءجۇنىن جانە تاۋارلىق جۇ­مىرتقانى وندىرۋگە كەتكەن شىعىن­دار­دى ءىشىنارا وتەۋدى, سونداي-اق ءىرى قارا مالدى ازىقتاندىرۋ ءۇشىن پايدا­لا­نىلاتىن شىرىندى جانە كەسەك ازىق­تىڭ قۇنىن ءىشىنارا ارزانداتۋدى كوز­دەي­دى. وسىلايشا, بيۋدجەتتىك باعدار­لامانى قارجىلاندىرۋ كولەمى ونى ىسكە اسىرا باستاعان كەزبەن سالىس­تىرعاندا 17 ەسە ءوستى. كورسەتىلىپ جاتقان قارجىلىق قول­داۋ ارقاسىندا سۋبسيديالاۋ باعدار­لا­ماسىنا قاتىساتىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمى ءوستى. مىسالعا: سيىر ەتى 3 ەسەگە ءوستى (2007 جىلى 9,5 مىڭ توننا وندىرىلسە, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 28,5 مىڭ توننانى قۇرادى). شوشقا ەتى 4,8 مىڭ توننادان 2010 جىلى 16,2 مىڭ تونناعا دەيىن نەمەسە 2 ەسەگە ءوستى. قۇس ەتى 3 ەسەگە, 26,6 مىڭ توننادان 94,9 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى. تا­عام­دىق جۇمىرتقا 1973,0 ملن. دانادان 2008 جىلى 2297,5 ملن. دا­ناعا دەيىن نەمەسە 116,4%-عا ءوستى. سونداي-اق, اۋىلشارۋا­شى­لىق قۇرىلىمدارىنداعى مال­دىڭ جانە قۇستىڭ ونىمدىلىگى جو­عا­رى­لادى. ەگەر, 2008 جىلى سويۋعا وتكىزىلگەن ءىرى قارا مالدىڭ ورتاشا سالماعى 332 كيلو بولسا, 2010 جىلى 350 كيلو بولدى. 1 سيىرعا ەسەپتەگەندە ءسۇت ساۋى­لىمى 2851 كيلودان 3 286 كيلوعا دەيىن جوعا­رىلادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىل­دا­رى تاماق ونەركاسىبىندە ونىڭ ءارى قا­راي بەتالىسى مەن دامۋ ديناميكاسىن الدىن-الا انىقتاپ بەرگەن ماڭىزدى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر بولدى. بۇل سالا وڭدەلەتىن ونەركاسىپ قۇ­رىلىمى­نىڭ بەسىنشى بولىگىن قۇ­راي­دى. تەك 10 جىلدىڭ ىشىندە ورتاشا جىل­دىق ءوسۋ قارقىنى 8-10%-دى قۇرادى. بۇل ىشكى رى­نوكتاعى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رى­­نىڭ ۇلەس سالماعىن ايتار­لىق­تاي ءدا­رە­جەدە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2003-2011 جىلدارى اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن كا­سىپورىندارعا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 18,6 ملرد. تەڭگەدەن استام قارا­جات ءبولىندى. اتالعان قاراجات قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ قارجى ينستيتۋتتارى­نىڭ نەسيەلەرى بويىنشا تولەيتىن سىي­اقى مولشەرىن ورتا ەسەپپەن جىل­دىق 14,6%-16,0%-دان 4,1% - 5,4%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق, نەسيەلەر بويىنشا سىياقى ءمول­شەرىن سۋبسيديالاۋ 9 جىل ىشىندە سا­لاعا قوسىمشا قارجى ينستيتۋتتارى­نىڭ جالپى سوماسى 307 518,0 ملن. تەڭگە نەسيە رەسۋرستارىن تارتۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى, ياعني بيۋدجەتتىك سۋبسي­ديانىڭ ءار 1 تەڭگەسى 16,6 تەڭگە نەسيە قاراجاتىن تارتتى جانە بيۋدجەتكە شامامەن 4 تەڭگە سالىق ءتۇسىمىنىڭ قاي­تارىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. حالىقارالىق مەنەدجمەنت جانە ساپا جۇيەسىن ەندىرىپ جاتقان كاسىپ­ورىنداردىڭ سانىن 2003 جىلعا قارا­عاندا 60 ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ءوز وندىرىسىندە يسو جانە حاسسپ ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن 360 اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى ەنگىزدى, ونىڭ ىشىندە 228 كاسىپورىن بيۋدجەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزە­ڭىندە. ولار العان سۋبسيديا سوماسى 218,2 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. سەگىز باعىت بويىنشا, اتاپ ايتقان­دا, ەت جانە ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ; جەمىستەر مەن كوكونىستەردى قايتا وڭدەۋ جانە كونسەرۆىلەۋ; وسىمدىك پەن جانۋارلار مايلارىن جانە توڭماي ءوندىرۋ; ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ جانە ىرىمشىك ءوندىرۋ; ۇن-جارما ونىمدەرىن ءوندىرۋ; جانۋارلار ءۇشىن دايىن ازىق ءوندىرۋ; نان ءوندىرۋ; كراحمال ءوندىرۋ بويىنشا جەڭىلدىكتى سالىق سالۋدى (ققس-تى 70%-عا تومەندەتۋ) ەنگىزۋ كاسىپورىن­دارعا بوس قاراجاتتى ءوندىرىستى جاڭار­تۋعا جانە دايىن ونىمدەر ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا باعىتتاۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. ءوندىرىس كولەمدەرىنىڭ ۇلعايۋىمەن نەگىزگى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەر دە جاقساردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اگرارلىق سالانى مەملەكەتتىك قولداۋدى ىسكە اسىرۋ ءتيىمدى باسەكەگە قابىلەتتى اگ­رو­ونەر­كاسىپتىك ءوندىرىستى دامىتۋ, يم­پورت­تى الماستىرۋ, ەكسپورتتىق ءمۇم­كىن­دىك­تەر­دى كەڭەيتۋ جانە اۋىل حال­قى­نىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ءال-اۋقاتىن جو­عا­رىلاتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مارات تولىباەۆ,  اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.