ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى

ونەركاسىپتىك ينۆەستيتسيا – ەكونوميكالىق دامۋ كەپىلى جىلدان-جىلعا دامي تۇسكەن قا­زاق­ستان ەكونوميكاسىن جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بالانىڭ بەينەسىندە ەلەستەتۋگە بولادى. بالانىڭ دۇرىس ءوسۋى ءۇشىن, ارينە, ەڭ الدىمەن تاماق قاجەت. ال قازىرگى ۋاقىتتاعى قازاق­ستان ەكونوميكاسىنىڭ باستى قورەگى ينۆەستيتسيالار ەكەندىگى تۇسىنىكتى. نەگە؟ سەبەبى, قازاقستان ەكونوميكاسى قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ تابيعي شي­كىزاتتىق رەسۋرستارىن تولىق كولە­مىن­دە اشىپ, ونى ءتيىمدى جاعدايدا يگە­رۋ ءۇشىن ەلىمىزگە كوپتەگەن كا­سىپورىنداردىڭ جاڭا تۇرلەرى, ولار­دىڭ ونىمدەرىن سىرتقا تاسىمال­داي­تىن جاڭا تەمىر جولدار مەن اۆتوكولىك جولدارى, ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى كەمەلدەنە دامۋى ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن باسقا دا ينفراقۇرىلىمدار مەن قۇرال-جاب­دىق­تار قاجەت ەتىلۋدە. مىنە, وسىلار­دىڭ بارلىعىن الىپ كەلىپ ورناتۋعا, قاجەتتى قۇرىلىستاردى جۇرگىزۋگە ءبىرىنشى كەزەكتە قارجى قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. جان باسىنا شاققاندا ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد بويىنشا كوش باستاپ كەلەدى. تاۋەل­سىز­دىك العاننان بەرى ەلىمىزگە 120 ميلليارد دوللاردان استام شەتەلدىك تىكەلەي ينفەستيتسيالار قۇيىلعان ەكەن. مىنە, وسى قارجىعا ەلىمىزدىڭ شيكىزات سالاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق­ستان مۇناي مەن گاز, استىق, بىرقاتار ءتۇستى جانە قارا مەتاللۋرگيا ءونىم­دەرىن ەكسپورتتاۋ جونىندە الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ اراسىنان ورىن العاندىعى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەندى شيكى­زاتتىق ەمەس سەكتوردى كوتەرۋگە كوپ كۇش جۇمساپ جاتىرمىز. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى باستى قۇ­جاتى بولىپ ەسەپتەلەتىن 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لا­ماسىنىڭ ءوزى وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالىپ وتىر. اتالعان باعدارلامانىڭ اياسىندا وتكەن جىلدىڭ وزىندە 152 ينۆەستي­تسيالىق جوبانىڭ جۇزەگە اسقاندىعى بەلگىلى. ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا عانا 75 جاڭا جوبا قاتارعا قوسىلدى. بۇل دەگەنىڭىز 6 ايدىڭ ىشىندە عانا ەلىمىزدە وسىنشاما جاڭا ءوندىرىس ورىندارى, ءونىمدى وڭدەۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن كاسىپورىندار  پايدالانۋعا بەرىلدى دەگەن ءسوز. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى ەكونوميكامىزعا تارتىلعان ينۆەستي­تسيا­لاردىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بول­دى. ەندىگى مىندەت وسى ىرعاقتى ساق­تاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ وندىرىستەرىن جاڭعىرتۋ, وسىلايشا قازاقستاندى الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ, بىرتە-بىرتە شيكى­زات­تىق ەلدەن ءونىم وڭدەۋشى ەلگە اۋىسىپ, ول ونىمدەردى سىرتقى رىنوك­تارعا ءساتتى جاعدايدا شىعارۋ بولىپ تابىلادى. بۇل اسا ماڭىزدى, جەمىستى ناتيجەلەرى ۋاقىت وتە كورىنەتىن سترا­تەگيالىق مىندەت. وسى مىندەتتى ءجۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى ەلىمىزگە شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماسەلەسىنە, اسىرەسە, ونى شيكى­زاتتىق ەمەس سەكتورعا تارتۋ ماسە­لەسىنە ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋدا. وسى اپتادا ۇكىمەت باسشىسى كا­رىم ءماسىموۆ وتكىزگەن وتىرىستا بۇل ماسەلە تاعى دا ءسوز بولدى. جەمىستى ناتيجەلەر دە جوق ەمەس ەكەن. نەگىزى تا­قىرىپتا بايانداما جاساعان پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى ىسكە قوسىلعان ءبىرجارىم جىل ۋاقىتتان بەرى ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسكەلەڭ الەۋەتى, ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىكتەرى كوپتەگەن ەلدەرگە تا­نىست­ىرىلعان. جيىرمادان استام شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق بيزنەس-فورۋمدار ءوت­كىزىل­گەن. وتكەن جىلى عانا قازاق­ستانعا 5 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك ينۆەستورلار كەلىپ, ءبىزدىڭ جاعدايى­مىزبەن تانىسسا, بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىنىڭ ىشىندە عانا ولاردىڭ سانى 10 مىڭعا جەتكەن. سولاردىڭ اراسىن­دا فرانتسيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ, قىتايدىڭ ءىرى كومپانيالارىمەن كە­لىس­سوز جۇرگىزۋدە تابىستى ناتيجە­لەرگە قول جەتكىزىلدى. مۇنداي جۇمىس گەرمانيا, جاپونيا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى كوم­پانيالارمەن دە قىزۋ جولعا ءتۇستى. 2010 جىلى الەمنىڭ 12 تىلىندە اقپاراتتار مەن ءمالى­مەتتەر بەرەتىن ۇلتتىق ينۆەستيتسيالىق ۆەب-سايت ىسكە قوسىلدى. بۇل سايت­تا بيزنەسكە قا­جەت­تى بارلىق اقپا­راتتار, سو­نىڭ ىشىندە, ءاربىر ءوڭىر­دەگى كوممۋ­نالدىق قىزمەت باعا­سىنا دەيىن بەرىلگەن. 8 ايدىڭ ءىشىن­دە بۇل سايت­قا الەمنىڭ 140 ەلىنەن 43 مىڭنان استام كىرۋ تىركەلگەن ەكەن. سولار­دىڭ ىشىندە 100-گە تارتا الەۋەتتى شەتەلدىك ين­ۆەس­تور­لار­دىڭ سۇ­راق­تارىنا ناق­تى جاۋاپتار بەرىلدى. ينۆەستيتسيالىق زاڭ­­دىلىقتى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقسا­تىن­دا ارنايى ەكونو­مي­كالىق ايماقتار تۋ­رالى جاڭا زاڭ قابىل­داندى. ءسويتىپ, ەلىمىز­دىڭ شەتەلدىك ينۆەس­تور­لارعا تانىمال­دى­عى ارتا تۇسۋدە. مىنە, وسىنداي جان-جاقتى, ءار­تاراپتى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بۇكىل الەمدى داعدارىس مەڭدەپ, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيالاردىڭ اعىمى ەكى ەسەدەي ءتو­مەندەگەن 2007-2009 جىلداردىڭ ءوزىن­دە قازاقستان شەتەلدىك تىكەلەي ين­ۆەستيتسيالاردىڭ رەكوردتىق كولە­مىن تارتۋعا قول جەتكىزە الدى. سونىڭ ىشىندە ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان سوڭعى كەزدەرى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى ارتا تۇسكەندىگى بايقالادى. ماسەلەن, مەتاللۋرگيا سالاسىنا كەلگەن شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى 12 پايىزعا, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ مەن ەلەكتروندى قۇرال-جابدىقتار ءوندى­رىس­تەرىندە 16 پايىزعا وسە تۇسكەن. قازىرگى كۇنى ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا بىزگە باسەكەلەس بو­لاتىن ەلدەردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, ولار­داعى وسى ماسەلەنىڭ جولعا قويىلۋى زەرتتەلىندى. مۇنداي باسەكەلەستەر اراسىندا بىزبەن كورشىلەس جانە ءبىر اۋماقتا ءومىر سۇرەتىن رەسەي, ۋكراينا, ازەربايجان, گرۋزيا, وزبەكستان سەكىلدى ەلدەر بار. قازىرگى كۇندەرى شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تارتىس الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا بارعان سايىن كۇشەيىپ كەلەدى. سەبەبى, ەۋروپا ەلدەرىندەگى احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا باي­لا­نىستى ونىڭ اۋقىمى تومەندەي تۇسەدى دەگەن بولجامدار بار. ماسە­لەن, كوپتەگەن بىلىكتى ساراپشىلار 2012 جىلى الەم ەكونوميكاسىنداعى جاعداي قازىرگىگە قاراعاندا اۋىرلاي تۇسەتىندىگىن ايتىپ وتىر. سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ سوزدەرىنە قۇلاق تۇرە كەتەيىك. ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى قار­جى ءمينيسترى ا.دارلينگ: «گرەكيا­نىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ شامادان تىس ۇلعايۋى بۇل ەلدىڭ دەفولتتان قاشىپ قۇتىلا المايتىندىعىن كور­سەتەدى. سوندىقتان ەۋرومايماق ەلدە­رى­نىڭ باسشىلارى ءتيىستى شارالاردى دەرەۋ قابىلداۋى قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, ولار بۇل قاتەردى تىم كەش ءتۇسىنىپ وتىر. ەۋروپالىق كوشباسشى­لار 2008 جىلعى قارجى داعدارى­سىنان ەشبىر قورىتىندى شىعارا الماعان سەكىلدى. ايتپەسە, قازىرگى قاتەردىڭ الدىن الۋعا ابدەن بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىن. وكىنىشكە وراي, ءبىز وعان تىم كەشىگىپ قالىپ وتىرمىز. ال اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ەۋروپانىڭ ورتاق اقشاسى بولعانى­مەنەن ونىڭ ورتاق ەكونوميكالىق سايا­ساتىنىڭ قالىپتاسپاعاندىعىن ايت­قان. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل جاعداي الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن پروبلەما­لاردى تۋدىرا بەرەتىن بولادى. «UBS» كومپانياسى شيكىزات رى­نوكتارى تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى د.شنيدەر: «الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى جاعدايى وسىدان 6 اي بۇرىن­عىعا قاراعاندا اۋىرلاۋ بولىپ وتىر. وسى جاعدايعا بايلانىستى نەگىزگى شيكىزات يندەكستەرى قازىرگىدەن 10-15 پايىزعا تومەندەيتىن بولادى. ارينە, بۇل تومەندەۋدىڭ ءتۇبى ەمەس. جاعداي وڭالماسا بۇل قۇلدىراۋ ودان ءارى جالعاسا بەرمەك». الەمنىڭ ەكونوميكالىق جاعداي­لارى تۋرالى ايتىلعان مۇنداي قاۋىپ-قاتەرگە تولى پىكىرلەردى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ال مۇنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە اسەر ەتەتىندىگى ايقىن. ۇكىمەت وتىرىسىندا مىنە, وسىن­داي فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ءۇستىمىز­دەگى جىلى ەلىمىزگە كەلەتىن شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اعىمىنىڭ ازايۋ قاۋپى جوق ەمەس ەكەندىگى دە باسا ايتىلدى. ارينە, نە بولسا دا «كوپپەن كور­گەن ۇلى توي» دەيمىز. بىراق قامسىز وتىرۋعا تاعى بولمايدى. سوندىقتان ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىن ازىرلەدى. ول ءتورت تاراۋدان تۇرادى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءوز سوزىندە اسەت يسەكەشەۆ ينۆەستيتسيا تارتۋداعى ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستەرىن زەرتتەپ, ولار قولداناتىن نەعۇرلىم ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەردى ەنگىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى ينۆەستورلارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ قوسىمشا شارا­لارىن قاراستىراتىن «ارناۋلى رەجىم» ءتارتىبىن ەنگىزۋ بولىپ وتىر. بۇل رەجىم نەگىزىنەن ستراتەگيالىق-ينۆەس­تيتسيالىق جوبالارعا قاتىستى قولدا­نىلاتىن بولادى. مۇنداي جوبا­لاردىڭ ءتىزىمىن ۇكىمەت ءوز قاۋ­لىسىمەن بەكىتەدى. ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق جو­بالاردى ىرىكتەۋدىڭ ءتيىستى ولشەمدەرى جاسالىنعان. ول جوبا «ينۆەستيتسيالار تۋرالى» زاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, سالىناتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 50 ميلليون دوللاردان جوعارى بولۋى كەرەك جانە ىسكە قوسىلاتىن جوبا جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر ءتۇرىن شىعارۋعا قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ولار م ۇلىك جانە جەر سالىعىنان بوساتى­لاتىن بولادى. مۇنداي جەڭىلدىكتەردى قولدانۋ مەرزىمى ءتيىستى ەسەپتەۋلەر ارقىلى ايقىندالادى. سونىمەن قاتار, مۇنداي جوبالار مەملەكەتتىك تاپسىرىستارمەن دە قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇنىمەن قوسا, كەيبىر جاعداي­لاردا الەۋمەتتىك تۇرعىدان ماڭىزدى دەپ تابىلعان وڭىرلەردە ورنالاساتىن جوبالارعا ونەركاسىپتىك سۋبسيديالار بەرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ وتىر. قازىرگى كۇنى ەلىمىزبەن ىنتىماق­تاستىق ورناتقىسى كەلەتىن كوپتەگەن ينۆەستورلار ەلدىڭ وڭدەۋ سالاسىنا وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيا سالۋعا ءازىر ەكەندىگىن, بىراق سول ينۆەستيتسيا­لارىن قايتارىپ الا الامىز با دەپ قاۋىپتەنەتىندىگىن, بۇعان قازاقستان زاڭدىلىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تا­ماسىز ەتەتىن ءتيىستى نورمالاردىڭ جەتىلدىرىلمەي وتىرعاندىعى سەبەپ بولاتىندىعىن كەلتىرگەن. ماسەلەن, ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتاردان بەرى جۇمىس ىستەي باستاعان  100 جاڭا ينۆەستوردىڭ 80-ءى وسىنداي قاۋىپ بىلدىرگەن. سوندىقتان «ينۆەستيتسيالار تۋرالى» زاڭعا وسىنىڭ الدىنداعى 1994-2004 جىلدار ارالىعىندا جۇ­مىس ىستەگەن زاڭ تۇراقتىلىعى تۋ­را­لى نورمانى قايتا ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. تەك ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇرىن بۇل نورما شيكىزاتتىق سالاداعى ينۆەستورلار ءۇشىن دە قولدانىلعان بولاتىن. ءاري­نە, ول كەزدە ەلىمىزدە ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسى سەكىلدى ارناۋلى سترا­تەگيالىق قۇجات بولعان جوق. ەندى وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە مۇنداي ىنتالاندىرۋ فاكتورىن شيكىزاتتىق سەكتورداعى ينۆەستورلارعا ەمەس, تەك قانا وڭدەۋ سالاسىنا كەلەتىن ينۆەس­تورلارعا قولدانۋعا بولار ەدى. ءويت­كەنى, شيكىزاتتىق سەكتورعا قاراعان­دا ءونىمدى وڭدەۋ سالاسىنىڭ تاۋەكەلى قاشاندا زور بولىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇندا سالىنعان قارجىنىڭ قايتارىمى دا ۇزاق مەرزىمدى قۇراي­دى. مىنە, وسىنى ەسكەرە وتىرىپ بۇل نورمانى 10 جىل مەرزىمگە دەيىن قايتادان قولدانۋ قاجەت بولىپ وتىرعان سەكىلدى. ارينە, جاڭادان ىسكە قوسىلاتىن بۇل جوسپار اياسىندا قاراستىرى­لاتىن شارالار جوعارىدا ايتقانى­مىزبەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. جوسپاردىڭ ينۆەستورلار ءۇشىن باسقا دا جاعىمدى جاڭالىقتارى بار­شىلىق. سونىمەن قاتار, جوسپاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ونىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرى دە بەلگىلەنگەن. ماسە­لەن, 2014 جىلعا تامان شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا كەلەتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن بازالىق جىل بولىپ تابى­لاتىن 2009 جىلعا قاراعاندا 15 پايىزعا ءوسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا 2011 جىلدان باستاپ سالاعا كەلەتىن تىكەلەي ينۆەس­تيتسيالاردىڭ كولەمى ءار جىل سايىن 3,8-4 پايىز ارالىعىندا ءوسىپ وتىرۋعا ءتيىستى. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيا تارتۋداعى جاۋاپكەرشىلىك مينيستر مەن اكىمگە, سونىمەن قاتار شەتەلدىك ەلشىلىكتەرگە تىكەلەي جۇكتەلەتىندىگىن ايتۋعا بولادى. بۇل تاراپ ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋداعى رەيتينگتىك كورسەتكىشتەرگە قوسىلادى. ءسويتىپ, ەل ەكونوميكاسىن ودان ءارى دامىتۋ, ونىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ, وسى ارقىلى حالىقتىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ وسكەلەڭ ەلىمىزگە شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اۋاداي قاجەت. قازىرگى كۇنى ونىڭ جولدارى مەن ءتار­تىبى, باسىمدىق بەرىلەتىن سالالارى تولىق ايقىندالىپ وتىر. سۇڭعات ءالىپباي.