ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدە قازاق - تۇرىك وندىرىستىك ايماعىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ن.ساۋرانباەۆ باستاعان جۇمىس توبى تۇركيا ەلىنە بارىپ قايتتى. ساپار بارىسىندا قازاقستاندىقتار ىستامبۇل قالاسى ماڭىنداعى «گەبزە» جانە «قوجاەلى» ەلدى مەكەندەرىندەگى وندىرىستىك ايماقتاردا بولىپ, تۇركيانىڭ ءوندىرىس ايماقتارىن باسقارۋشى بىرقاتار كومپانيالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. سونداي-اق, ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا تۇرىك ينۆەستورلارىن تارتۋ ماقساتىندا بيزنەس قاۋىمداستىقتارمەن جانە تۇرىك كاسىپكەرلەرىمەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى.
قىركۇيەك ايىنىڭ 26-28 كۇندەرىندە تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا بولعان جۇمىس توبىن يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ن.ساۋرانباەۆ باسقارعان بولسا, ونىڭ قۇرامىنا وقو, الماتى, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارى اكىمدىكتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتى, «سامۇرىق-قازىنا ينۆەست» اق, «KAZNEX INVEST ۇلتتىق ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورت اگەنتتىگى» اق ماماندارى كىردى.
ساپارعا قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ قوسىلىپ, جۇمىس توبىمەن بىرگە وسى ەلدىڭ بيزنەس قاۋىمداستىقتارىنىڭ كەڭسەلەرىندە وتكەن جيىندارعا قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, ن.ساۋرانباەۆ پەن ەلشى باستاعان جۇمىس توبى تۇرىك ونەركاسىپشىلەر جانە كاسىپكەرلەر اسسوتسياتسياسى (تۋسياد), تۇرىك ونەركاسىپشىلەر جانە كاسىپكەرلەر كونفەدەراتسياسى (تۋسكون), تۇركيا پالاتالار جانە بيرجالار بىرلەستىگىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار كوميتەتى (دەيك) ۇيىمدارىندا بولىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاڭالىقتارى, ينۆەستيتسيالىق احۋالى تۋرالى ماعلۇمات بەرىپ, ونەركاسىپشىلەر مەن كاسىپكەرلەردى قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىردى. بۇعان قوسا قازاقستاننىڭ رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىمەن بىرلەسە قۇرعان كەدەن وداعى تۋرالى اقپارات بەرىپ, ونىڭ ينۆەستورلار ءۇشىن تيىمدىلىكتەرىن جەتكىزدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇرىك كاسىپكەرلەرىنىڭ قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا قاتىسۋداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاق-تۇرىك وناركاسىپتىك ايماعىن اشۋدى قاراستىرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل باستامانى ەلباسىنا حات ارقىلى بىلدىرگەن ەلىمىزدىڭ ءتۇركياداعى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ كوتەرگەن بولاتىن. اتالعان باستاماعا ساي, مۇنداي ونەركاسىپ ايماعىن قۇرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءتورت وبلىسى تاڭداپ الىنىپ وتىر, ولار: وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى, قاراعاندى ءجان پاۆلودار وبلىستارى.
ساپاردىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە تۇركيا پالاتالار جانە بيرجالار بىرلەستىگىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار كوميتەتى (دەيك) عيماراتىندا وتكەن جانە 40-قا جۋىق تۇرىك كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان جيىندا ءسوز سويلەگەن ج.ءتۇيمەباەۆ, «تۇركيانىڭ ونەركاسىپ ايماقتارىن قۇرۋ جانە جۇمىس ىستەتۋ سالاسىنداعى تاجىريبەسى وراسان زور. قازاقستان سىزدەردىڭ تاجىريبەلەرىڭىزدى زەرتتەپ, ەلىمىزدەگى ونەركاسىپ ايماقتارىن دامىتۋدا قولدانۋدى ءجون ساناۋدا. ەلباسى دا بۇل باستامانى قولداپ وتىر. قازاق-تۇرىك وناركاسىپتىك ايماعىن قۇرىپ, ونى باسقارۋعا تۇرىك كومپانيالارىن شاقىرىپ وتىرمىز. العاشقى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە شىمكەنت قالاسىنداعى ونەركاسىپ ايماعىن ۇسىنعىمىز كەلەدى», دەدى.
جينالىسقا قازاق-تۇرىك كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەمال كولوگلۋ دا قاتىسقان بولاتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, ك.كولوگلۋ تامىز ايىنىڭ 7-10 كۇندەرى ارالىعىندا استانا قالاسىنا ىسساپارمەن كەلىپ, مينيسترلىكتەردىڭ وكىلدەرىمەن جانە ءبىر-قاتار ۇلتتىق كومپانيالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەن-ءدى. جينالىستا ءسوز العان ول, «تۇرىك كاسىپكەرلەرىن قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىرىپ ءجۇرمىز, مەن قازاقستاندا بولدىم, ءسىزدىڭ ەلىڭىز ءوز اۋماعىندا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەل. سوندىقتان ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كاسىپكەرلىك قارىم-قاتىناستار ارتا ءتۇسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىز قازاق-تۇرىك كاسىپكەرلەر كەڭەسى رەتىندە بۇل باعىتتا قولىمىزدان كەلگەنىن جاساۋعا دايىنبىز», دەدى.
جينالىستا «KAZNEX INVEST ۇلتتىق ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورت اگەنتتىگى» اق ماماندارى ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپ, تۇرىك كاسىپكەرلەرى قويعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.
ساپاردىڭ ەكىنشى كۇنى جۇمىس توبى ەكىگە ءبولىنىپ, ۆيتسە-مينيستر ن.ساۋرانباەۆ باستاعان ءبىرىنشى توپ ىستامبۇل ماڭايىنداعى ونەركاسىپتىك ايماقتاردىڭ جۇمىسىمەن تانىسسا, ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.حايىروۆ باستاعان توپ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتەنگەن بىرقاتار تۇرىك كاسىپكەرلەرىمەن كەزدەستى. كەزدەسۋلەر تۇركيا پالاتالار جانە بيرجالار بىرلەستىگىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار كوميتەتى (دەيك) عيماراتىندا ءوتتى. اتاپ ايتار بولساق, اتالعان كوميتەت پەن «KAZNEX INVEST ۇلتتىق ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورت اگەنتتىگى» اق اراسىندا 2010 جىلى سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان بولاتىن. ىسساپارعا شىقپاستان بۇرىن جۇمىس توبىنىڭ ماقساتى جانە قۇرامى, قازاقستان ەكونوميكاسى مەن ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى ماعلۇماتتار اتالعان ۇيىم ارقىلى ءتۇركيانىڭ بيزنەس قاۋىمداستىقتارىنا تاراتىلعان.
كەزدەسۋگە 24 تۇرىك كومپانياسى نيەت بىلدىرگەن بولاتىن. كەزدەسۋگە كەلگەن كاسىپكەرلەر ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, ماشينا جاساۋ, تەكستيل, حيميا وناركاسىبى سياقتى سالالاردىڭ وكىلدەرى بولدى. ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر بارىسىندا ولار, ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ سالالارى, ينۆەستيتسيا سالاتىن كاسىپكەرلەرگە قانداي جەڭىلدىكتەر جانە قولداۋلار كورسەتىلەتىنى تۋرالى ماعلۇمات الىپ, وزدەرىنىڭ جوسپارلارىمەن ءبولىستى.
ەكى جاقتى كەزدەسۋلەردەن كەيىن, تۇرىك كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى كەيبىر ناقتى اقپاراتتار الۋ ءۇشىن سۇراقتارىن حات ارقىلى جىبەرەتىندەرىن ءبىلدىردى. ەلىمىزگە كەلىپ, ەكونوميكالىق احۋالدى ءوز كوزىمەن كورگىسى كەلگەن ينۆەستورلار جۋىق ارادا قازاقستانعا ىسساپارمەن كەلەتىندەرىن ايتتى.
انىقتاما
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جىل سايىن شىعاراتىن «Doing Business» (كاسىپپەن اينالىسۋ جەڭىلدىگى) رەيتىنگىنىڭ دايەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2011 جىل بويىنشا قازاقستان مەن تۇركيا ەلدەرىن سالىق جاعىنان سالىستىرعاندا قازاقستاندا كاسىپپەن اينالاسۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كورۋگە بولادى. كاسىپكەرلەردىڭ ءبىر ەلگە ينۆەستيتسيا جاساۋىندا نازار سالاتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وسى سالىق مولشەرى بولىپ كەلەدى.
سالىستىرمالى تۇردە ەكى مەملەكەتتىڭ سالىق مولشەرلەرى
سالىق تولەۋ ورىنى (39)
قازاقستان
باتىس ەۋروپا
ەدىۇ
تولەنەتىن سالىق سانى ء(بىر جىلدا)
9
41,7
14,2
تولەۋ ۋاقىتى (جىلدا قانشا ساعات)
271
313,9
199,3
تابىس سالىعى
16,2
9,8
16,8
جۇمىسشى سالىعى
11,5
22,9
23,3
باسقا سالىقتار
1,9
8,5
3
بارلىق سالىق پايىزى (تابىستىڭ پايىزى رەتىندە)
29,6
41,2
43
سالىق تولەۋ ورىنى (75)
تۇركيا
باتىس ەۋروپا
ەدىۇ
تولەنەتىن سالىق سانى ء(بىر جىلدا)
15
41,7
14,2
تولەۋ ۋاقىتى (جىلدا قانشا ساعات)
223
313,9
199,3
تابىس سالىعى
17
9,8
16,8
جۇمىسشى سالىعى
23,1
22,9
23,3
باسقا سالىقتار
4,4
8,5
3
بارلىق سالىق پايىزى (تابىستىڭ پايىزى رەتىندە)
44,5
41,2
43
قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى
قازاقستان ەكسپورتى
تۇركيا يمپورتى
2009 ج. $792 ملن.
2010 ج. $1,2 ملرد.
2011 ج. (قاڭتار-مامىر) $925 ملن.
$571 ملن.
$616 ملن.
$246 ملن.
تۇركيادان قازاقستان ەكونوميكاسىنا كەلگەن تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى
1993 جىلدان باستاپ 2011 جىلدىڭ قازىرگى ۋاقىتىنا دەيىن 1,6 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى.
ونىڭ ىشىندە:
2011 جىلدىڭ ءى توقسانىندا 20,4 ملن. اقش دوللارى بولدى.
2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 62 ملن.اقش دوللارىن قۇراعان بولاتىن.
2009 جىلى – 80,3 ملن. اقش دوللارى,
2008 جىلى – 170,9 ملن. اقش دوللارى.
بەكجان تولىباي, «KAZNEX INVEST ۇلتتىق ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورت اگەنتتىگى» اق ساراپشىسى.