قوعامدىق فورماتسيالار اۋىسىپ, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە قىزمەت جاساعان باسشىعا بەرىلەتىن باعا وزگەرىسكە تۇسەتىن تۇستاردا دا, توت باسپايتىن التىننىڭ سىنىعىنداي جىلدار جىلجىعان سايىن جارقىراي تۇسەتىن تۇلعالار بار. ولاردىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ۇزاق ساقتالۋىنىڭ باستى سىرى – قاراپايىم ادامدارعا بارىنشا جاقىن بولعانىندا. تۋىسى ەمەس, تۋراسىن ىزدەپ, ارزانعا الدانباي, اقيقاتقا جۇگىنىپ وتكەنىندە شىعار-اۋ. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەلگە ادال قىزمەت جاساۋعا جۇمساپ, بار كۇش-جىگەرى مەن قايراتىن وسى ماقساتقا سارپ ەتكەن مۇستاحيم ىقسانوۆتى ءدال وسى قاتارعا قوسا الامىز.
بيىل ونىڭ تۋعانىنا 85, دۇنيەدەن وتكەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر. الايدا تاۋدىڭ الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەتىنى سەكىلدى, وسى ارالىقتا مۇستاحيم اعانىڭ قايتالانباس ءبىتىم-بولمىسى ءجۇرەكتەردە جاڭعىرا ءتۇسكەنى قانداي جاقسى. م.ىقسانوۆ كەزىندە قىزىلوردا, جامبىل, ورال وبلىستارىن باسقاردى ءجانە ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى اسا جوعارى قىزمەتتەردى اتقاردى. ماڭعازدانۋ مەن ماردىمسۋعا جانى قاس, كەز كەلگەن جاعدايدا ناقتى شەشىمدەر قابىلداپ ىسكە اسىرا الاتىن باسشى بۇل كەزەڭدەردە رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىستىڭ دامۋىنا, اۋىل يندۋسترياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى.
ال سۋلاندىرۋ مەن مەليوراتسيا سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىندا سەلدەن قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋدا م.ىقسانوۆتىڭ قالدىرعان قولتاڭباسى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءتىپتى ۇزاق جىلدار وتسە دە بۇل جۇيەدە مۇستاحيم ءبىلال ۇلىنىڭ باتىل دا شۇعىل العان ينجەنەرلىك ويلارى مەن شەشىمدەرىنىڭ يگىلىگىن ەل ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلە جاتقانى تاڭ قالدىرماي قويمايدى. بۇل ەڭ الدىمەن الىستى بولجاي ءبىلۋ مەن تەرەڭ دە اۋقىمدى وي جۇيەسىنىڭ جەمىسى ەكەنى كامىل.
كوزى تىرىسىندە دارا تۇلعامەن كەڭ وتىرىپ سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسپەسە دە, ول كىسىنىڭ زايىبى, كەزىندە وڭتۇستىكتىڭ ارۋى اتانعان سايدا جەڭگەمىزبەن تالاي رەت كەزدەسىپ, مۇسەكەڭ جونىندە ايتقان اڭگىمەلەرىن تىڭداعان ەدىك. سودان كوڭىلگە ءتۇيىپ قالعان ءبىر دەرەكتىڭ توركىنى تومەندەگىدەي. مۇستاحيم اعامىز ماسكەۋدەگى تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنا جولداماسى بولا تۇرا, بەتپاقدالانى يگەرۋگە اتتانعاندى ءجون كورگەن. كەز كەلگەن قيىندىققا قارسى تۇرا بىلەتىن قايسار مىنەزى سول تۇستاردا قالىپتاستى دەپ ويلايمىن, دەپ ەدى بۇگىندە ءوزى دە مارقۇم, باقيلىق بولىپ كەتكەن سايدا شامسۋتدينقىزى.
ول وداق بويىنشا ۇلگىلى «پاحتاارال» شارۋاشىلىعىن كورۋگە كەلگەن ن.س.حرۋششەۆ پەن ا.ن.كوسىگينگە قىسىلىپ-قىمتىرىلماي وزدەرى يگەرگەن تىڭدى كورسەتىپ, تىنىس-تىرشىلىكتەرىمەن تانىستىرعان. مىنە, وسىلايشا ءوز جۇمىسىن جاقسى مەڭگەرگەن جاس مامان كسرو باسشىلارىنىڭ ءوزىن مويىنداتا ءبىلىپتى. تاعى ءبىر دەرەكتە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاس تا جىگەرلى ينجەنەرگە ريزا بولعانى ايتىلادى. مۇحاڭ جەتىساي اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ جۇرگەندە:
– مۇستاحيم, «گولودنايا ستەپ» دەگەندى ەندى گۇلدەنگەن مىرزا دالا دەپ ايتساق تا ءجون ەكەن, ءپالى, – دەپتى ريزاشىلىقپەن. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا, جازۋشىنىڭ دا, بەتپاقدالانى يگەرۋگە قاتىسقان جاس ينجەنەردىڭ دە وي-ارماندارى تولىق ىسكە استى دەۋگە بولادى. ءويتكەنى, كوپ كەشىكپەي ءشول ىرىستى دا جاراستى قونىستارعا اينالدى.
ەل ادامدارى مۇستاحيم ىقسانوۆتى قانداي قاسيەتتەرى ءۇشىن جاقسى كوردى, سىيلادى دەگەن ساۋالعا قاتىستى ايتارىمىز, ونىڭ ماجىلىسقۇمارلىقتى جانى قالامايتىنى, كابينەتتە وتىرىپ باسقارۋدان بويىن اۋلاق سالعانى دەر ەدىك. مۇستاحيم ءبىلال ۇلىنا از سويلەپ, كوپ ءىس تىڭدىرا ءبىلۋ قاسيەتى ءتان ەدى. وبلىس باسشىسى قانداي ءىس بولماسىن ونى ەڭ الدىمەن كوزىمەن كورىپ, تەك سودان كەيىن عانا ءتيىستى شەشىم قابىلداپ وتىردى, دەيدى م.ىقسانوۆپەن ۇزاق جىلدار بويى ۇزەڭگىلەس قىزمەت جاساعان ازامات ءدارجان يمانعاليەۆ. ول ءوز جۇمىسىن وتە جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان دا جوعارى جاققا جالتاقتاماي باتىل قيمىلدادى. ونىڭ قوعامدىق قىزمەتىنىڭ باستى ءمانى – وبلىستاعى قىزۋ تىرلىك بولاتىن. وسىنىسى ارقىلى دا مۇسەكەڭ كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
ءبىر قاراعاندا نار تۇلعالى مۇستاحيم ىقسانوۆ كىم-كىمگە دە اۋىر مىنەزدى, سۇستى كورىنەتىن. سوندىقتان دا ونىمەن سويلەسىپ, تىلدەسۋگە ەكىنىڭ ءبىرى داۋالاي بەرمەيتىن. ال شىن مانىسىندە مۇسەكەڭ جۇرەگى وتە نازىك, كىشىپەيىل, ءتىپتى كوڭىلشەك ادام ەدى, دەپ جالعاستىردى بۇدان ءارى ءوز ويىن ءدارجان تىلەش ۇلى. ايتسە دە ءىس, قىزمەت بارىسىندا ول مۇنداي «السىزدىگىن» ەشكىمگە بايقاتپايتىن. اۋقىمدى ىستەردى قولعا العان كەزدە ونىڭ ءوزى دە تۇلعالانىپ, بيىكتەپ كەتۋشى ەدى. اۋقىمدى جۇمىستار اۋقىمدى ويلاي بىلەتىن بىلىكتى كادرلاردى تالاپ ەتتى. ولاردى تانىپ, تابا دا ءبىلدى. ءسويتىپ, ول ماڭايىنا جاعىمپازداردى ەمەس, كۇردەلى ىستەردى دەربەس شەشۋگە قابىلەتتى كادرلاردى توپتاستىردى. تاعى ءبىر قاسيەتى مۇستاحيم ءبىلال ۇلى تەرەڭ دە ءدال ايتىلعان ساراپتامالاردى تىڭداۋدى ۇناتاتىن. ءارى ىسكەر دە تاپقىر ۇسىنىستارعا بىردەن قولداۋ بىلدىرەتىن. ءوزى قويعان تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن كادرلاردى دا دالاعا تاستاماي, شاماسى كەلەتىن ءىس بەرەتىن.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم ساياساتشىل پارتيالىق رەجيم جاعدايىندا مۇستاحيم ىقسانوۆ ساياساتشىلدىقپەن اۋەستەنبەدى. وعان ۋاقىتى دا جوق ەدى. ول بۇل ماسەلەلەردى يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى مەن وبكومنىڭ ءتيىستى بولىمدەرىنە تاپسىردى دا, ءوزى وبلىستى العا قاراي دامىتۋ ءىسىنىڭ ستراتەگيالىق ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. ونبەيتىن ءاڭگىمە مەن ۋاقىتىن ەشكىمگە جەگىزبەي وتكەن ءبىر تۇلعا مۇسەكەڭ دەپ بىلەمىن. ول اڭگىمەسىن وسىلاي اياقتادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ءارتۇرلى جيىندار كوپ بولۋشى ەدى عوي. مۇنداي كەزدە شارۋا ءوز جايىنا قالادى ەمەس پە؟ ايتسە دە م.ىقسانوۆ وداقتىق دەڭگەيدەگى سول جيىنداردى ءوزى باسقاراتىن وبلىستىڭ مۇددەسىنە پايدالانىپ وتىرعان. كوكپ XXV سەزىنە ءبىرىنشى حاتشىمەن ماسكەۋگە دەلەگات بولىپ بىرگە بارعان, سول كەزدەگى قاراتوبە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى توبانياز تابىلديەۆ اعامىز بىلاي دەگەن ەدى:
– ماسكەۋدە بولعان كۇندەردە مەن مۇستاحيم ءبىلال ۇلىنىڭ شارۋا شەشۋدەن شارشامايتىن تاماشا قاسيەتىنە تاعى دا كوز جەتكىزە ءتۇستىم. ول سەزد ۋاقىتىنىڭ وزىندە رەتىن تاۋىپ وداقتىق مينيسترلىك باسشىلارىنا كىرىپ شىقتى. ولارعا جاي سالەم بەرىپ قويماي, وبلىستىڭ ءبىراز سالاسىنا ناقتى كومەكتەر سۇرادى. جانە ويلاعانىن ورىنداتىپ وتىردى. بۇل ءجايت ءبىزدى تاڭقالدىردى ءارى ماقتانىشقا بولەدى. ءوز وبلىسىمىزدى بىلىكتى جانە وداققا تانىمال, سالا باسشىلارىنا ءسوزىن ءوتكىزە الاتىن بەدەلدى دە پاراساتتى قايراتكەر باسقارىپ وتىرعانىنا قۋاندىم.
مۇستاحيم ىقسانوۆ ورال وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنەن زەينەت دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن الماتىعا قايتىپ ورالدى. بۇدان كەيىن ول از عانا ۋاقىت ۇلكەن الماتى كانالىنىڭ بويىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەرگە باسشىلىق جاسادى. وسى وتە قىسقا ۋاقىت ىشىندە تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ۇلكەن نىساننىڭ ۇقىپتى, ىسىراپسىز پايدالانىلۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزە ءبىلدى. الايدا بۇل قىزمەتتى ودان ءارى جالعاستىرۋعا اسقىنعان جۇرەك اۋرۋى مۇمكىندىك بەرمەدى. ءسويتىپ, 1991 جىلدىڭ 18 قاراشاسى كۇنى بار عۇمىرىن ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارناپ وتكەن اسىل ازامات, قاجىماس قايراتكەر ومىردەن وزدى.
ونىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتى مەن ماقساتى ادامدارعا قامقورلىق جاساۋ نيەتىنەن باستاۋ الىپ وتىردى. الايدا قازاقستاندى كولبين باسقارعان كەزدە ىقسانوۆتىڭ ادال ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا باعىتتالعان پاسىق ارەكەتتەر جاسالعانى دا جاسىرىن ەمەس. سول ءبىر تۇستاعى گورباچەۆتىك-ليگاچەۆتىك ايلا-شارعىلار دا قازاقستانداعى ويى وزىق, ءىسى كەسەك بىرقاتار پارتيا مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتكەنىن قايدا قويماقپىز. وسىنداي قيانات پەن ادىلەتسىزدىككە تاپ بولعانداردىڭ ءبىرى مۇستاحيم ىقسانوۆ ەدى.
حالقىمىز تابيعاتىنان تاباندى دا ءتوزىمدى, كەزدەسكەن قيىنشىلىققا قاباق شىتپايتىن ەر جىگىتتى اتانعا, نارعا تەڭەيدى. ارينە, جۇكتىڭ اۋىرىن نار كوتەرەتىن بولعاندىقتان دا وسىنداي تەڭەۋ جاسالاتىنى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى عوي. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇستاحيم ىقسانوۆقا قاتىستى العاندا, بۇل جۇك جەكە باستىڭ ەمەس, قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى ار-ۇيات پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىنداي كورىنە بەرەدى.
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.