«ەگەر مەملەكەت پوليس الۋدى مىندەتتەسە, وندا ول قوسىمشا قورعانىش جانە ساقتانۋشىلارعا كەپىلدىك بەرۋ ينستيتۋتىن قۇرادى»
2003 جىلعى تامىزدا قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى قازاقستاندىقتارعا 860 ميلليون تەڭگەدەن اسا تولەدى. ونىڭ ىشىندە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ شوتتارىنا «التىن پوليس» ساقتاندىرۋ كومپانياسىن تاراتۋ ساتىندە جۇمىس ىستەگەن قايتا رەسىمدەلگەن 22 055 ساقتاندىرۋ ءپوليسى بويىنشا شامامەن 160 ملن. تەڭگە وتەماقى اۋداردى. مەملەكەتتىك دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىمەن سالىستىرعاندا كەزىندە ۇلتتىق بانك قۇرعانىنا قاراماستان, ستكق-نىڭ قۇرامىندا مەملەكەتتىك اكتسيونەر جوق. ونىڭ اكتسيونەرلەرى – ساقتاندىرۋ كومپانيالارى, الايدا ونىڭ مىندەتى بىرەۋ: ساقتاندىرۋشىلار ماجبۇرلەپ تاراتىلعان جاعدايدا ولاردىڭ مىندەتتەمەلەرىن وزىنە قابىلداۋ. 2008 جىلعى 1 قازاننان باستاپ ستكق-عا قوسىمشا فۋنكتسيا بەرىلگەن: قور كولىك وقيعاسى ورنىنان كەتىپ قالعان اۆتوكولىك يەسى كەلتىرگەن ايرىقشا اۋىر دەنە جاراقاتىن العان ادامدارعا نەمەسە ولار قايتىس بولعان جاعدايدا, ولاردىڭ وتباسىلارىنا ساقتاندىرۋ تولەمىن تولەيدى. وكىنىشكە وراي, مۇنداي جاعدايلار ءجيى بولىپ تۇرادى, قوردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2010 جىلى وقيعا ورنىنان جۇرگىزۋشىلەرى قاشىپ كەتكەن 175 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. باسقا جىلدارى مۇنداي وقيعالار سانى 750-گە دەيىن جەتكەن. كوبىنە زارداپ شەككەندەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارى مۇنداي قيىن جاعدايدا قوردان كومەك الۋعا بولاتىندىعىن بىلمەگەن. بۇل تۇجىرىمدى ستاتيستيكا دا راستاپ وتىر: قور مۇمكىندىكتەرى بۇدان دا ارتىعىراق بولعانمەن, ستكق وسىنداي ساقتاندىرۋ جاعدايلارى بويىنشا 1,5 ملن. تەڭگە تولەگەن. سوندىقتان دا ءبىز ۇنەمى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, حالىققا مۇنداي جاعدايلاردا بىزگە ءوتىنىش بەرۋلەرىن سۇرايمىز, - دەيدى «ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق باس ديرەكتورى كۇلبانۋ مۇساەۆا. ونىمەن قوردىڭ وسى اسا ماڭىزدى فۋنكتسياسى مەن باسقا دا مىندەتتەرى تۋرالى تولىعىراق سويلەسەيىك. … مۇنداي ساقتاندىرۋ جاعدايى باسىمىزعا تۇسپەسىن
– وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى سۇراقتاردىڭ الدىن الا وتىرىپ, مۇنداي ساقتاندىرۋ جاعدايلارى باسىمىزعا تۇسپەسىن دەپ تىلەيمىز!
– وكىنىشكە وراي, قايعىلى جكو ستاتيستيكاسى جان تۇرشىكتىرەدى … سوندىقتان دا مۇنداي جاعدايلاردا قور بەرەتىن ازعانتاي تولەمدەردىڭ ءوزى زارداپ شەككەندەرگە وتە قاجەت جانە ستكق-نىڭ مۇنداي الەۋمەتتىك فۋنكتسياسى ادامدار ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان دا, بۇل ىستە بىزگە ءوز مەكەمەلەرىندە: بۇكىل ەل بويىنشا قالالىق جانە وبلىستىق اۋرۋحانالاردا, تراۆماتولوگيالىق پۋنكتتەردە, ەمحانالاردا جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ليفلەتتەرىمىزدى, حابارلاندىرۋلارىمىزدى تاراتاتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە كومەك كورسەتۋدە. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ اقپاراتىمىزدى باق: باسپا, راديو جانە تەلەارنالار دا تاراتۋدا. بارلىق قازاقستاندىقتار كورسەتىلگەن جاعدايلاردا ءبىزدىڭ كومەگىمىزگە يەك ارتا الاتىندىقتارىن ءبىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– كۇلبانۋ سەرىكقاجىقىزى, بۇل قاراجاتتى بارلىق ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى اۋدارا ما جانە بارلىق زارداپ شەككەندەرگە ولاردىڭ ساقتاندىرىلعان نە ساقتاندىرىلماعانىنا قاراماستان تولەنە مە؟
– ءيا, بۇل قوسىمشا قور ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ مىندەتتى جارنالارىنىڭ ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلادى. جارنالاردى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى – 27 ساقتاندىرۋ كومپانياسى سالادى. بۇل رەتتە زارداپ شەككەن قازاقستان ازاماتىنا ساقتاندىرۋ تولەمى ونىڭ ساقتاندىرىلعانىنا نە ساقتاندىرىلماعانىنا قاراماستان تولەنەدى. جازاتايىم جاعدايلاردان ساقتاندىرۋ شارتىنىڭ شەتەل ازاماتتارىندا جانە ازاماتتىعى جوق ادامداردا بولۋى تالاپ ەتىلەدى. ەگەر ادام زارداپ شەكسە, ول (نەمەسە ونىڭ جاقىندارى) قورعا ءوتىنىش بەرىپ, زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن مولشەرلەردە تولەمدەر الادى: ومىرىنە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋگە - 250 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش; دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن اۋىر زارداپتى وتەۋگە - 150 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش. جەرلەۋگە جۇمسالاتىن شىعىستاردى وتەۋگە - 15 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش. اعىمداعى قارجى جىلىنا ءبىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش 1512 تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەنگەنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. وسىنداي جاعدايلاردىڭ ارقايسىسىندا تولەنەتىن تولەمدەر سومالارىنىڭ قانشالىقتى بولاتىنىن ەسەپتەۋگە بولادى. سونداي-اق, جىل سايىن اەك مولشەرى قايتا قارالاتىنىن دا ەستەرىڭىزگە سالايىن. تولەمدەر جاساۋعا وتىنىشتەردى قور: الماتى, كوكتەم-3 ش/ا, 21-ۇيدە قابىلدايدى. ال تولىعىراق اقپارات ءبىزدىڭ www.fgsv.kz ۆەبسايتىمىزدا ورنالاستىرىلعان.
ەگەر جكو-عا كىنالى جاسىرىنىپ جۇرسە – قانداي جاعدايلاردا قورعا ءوتىنىش بەرۋ قاجەتتىگىن وقىرماندار جاقسى ءتۇسىنۋى ءۇشىن وقيعالاردى ناقتى مىسالدارمەن قاراستىرىپ كورەلىك. جاقىندا ءبىزدىڭ شاعىن اۋدانىمىزدا جاس جىگىت ماشينە جۇرگىزۋ قۇقىعىنسىز, قۇجاتتارسىز, ماس كۇيىندە ەكى ستۋدەنت قىزدى قاعىپ كەتتى. ەكەۋى دە قازىر اۋىر جاراقاتتارمەن اۋرۋحانادا جاتىر. جكو-عا كىنالى ۇستالدى. زارداپ شەگۋشىلەر سىزگە ءوتىنىش جاساي الا ما؟
– ەگەر كىنالى ادام بەلگىلى بولسا, وندا ول بىزگە قاتىستى ەمەس. جكو-عا كىنالى ادام بەلگىسىز بولىپ, وقيعا ورنىنان قاشىپ كەتسە, ول ساقتاندىرۋ جاعدايى بولىپ تابىلادى. ءبىز زارداپ شەگۋشىلەرگە جوعارىدا اتالعان سومانى تولەيمىز. ەگەر كىنالى ادام انىقتالسا جانە تابىلسا, وندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل تۋرالى بىزگە حابارلايدى, ءبىز بۇل جاعداي بويىنشا رەگرەسستىك جۇمىس جۇرگىزەمىز. ياعني ءبىز جكو-عا كىنالى ادامعا زارداپ شەگۋشىگە تولەگەن سوماعا شاعىم-تالاپ ۇسىنامىز.
– ال ەگەر كىنالى ادام ۇستالماسا جانە انىقتالماسا, سونىڭ سالدارىنان «رەگرەسس» زارداپ شەگۋشىلەرگە ۇسىنىلماي ما؟
– جوق, ەش ۋاقىتتا! زارداپ شەگۋشىلەر دە, ولاردىڭ وتباسىلارى دا قورعا ءبىر تيىن دا قايتارمايدى. رەگرەسستىك شاعىم-تالاپ جكو-عا كىنالى ادامعا عانا بەرىلەدى. قازىر زاڭناما بويىنشا سۇراۋعا قۇقىعى بار, تولەم سۇراپ ءوتىنىش بىلدىرگەندەر سانى تالقىلانىپ وتىرعان ساقتاندىرۋ جاعدايلارىنىڭ سانىمەن سالىستىرعاندا وتە كوپ ەمەس – بار بولعانى بىرنەشە ادام. قورعا ەلىمىزدە زارداپ شەككەن ازاماتتار اۋىزشا دا, رەسمي تۇردە دە ءوتىنىش بىلدىرۋدە, الايدا, ءومىر سۇرۋىنە سايكەس كەلمەيتىن, اۋىر جاراقات العان زارداپ شەگۋشىلەرگە مۇنداي تولەمدەردى قور قر ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 940-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن ادامدارعا عانا: ەڭبەككە جارامسىز ادامداردىڭ, قايتىس بولعان ادامنىڭ ول قايتىس بولعاننان كەيiن تۋعان بالاسىنىڭ, سونداي-اق اتا-اناسىنىڭ بiرەۋى, زايىبى نە ەڭبەككە قابiلەتتiلiگiنە قاراماستان جۇمىس iستەمەيتiن جانە قايتىس بولعان ادامنىڭ اسىراۋىندا بولعان بالالارىن, نەمەرەلەرiن, جاسى ون تورتكە تولماعان نە اتالعان جاسقا تولسا دا, مەديتسينا ورگاندارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى باسقا ادامنىڭ كۇتۋiنە مۇقتاج اعا-iنiلەرi مەن اپا-قارىنداستارىن كۇتۋمەن اينالىساتىن ادامدارعا عانا تولەنەدى. ءبىزدىڭ پراكتيكامىزدا بولعان, قور قايتىس بولعانداردىڭ تۋىستارىنا ساقتاندىرۋ تولەمىن تولەگەن ەكى قايعىلى وقيعانى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىرىنشى جاعدايدا بەلگىسىز ماشينە جولدان ءوتىپ, جۇمىسقا كەتىپ بارا جاتقان اسكەري ادامدى قاعىپ كەتكەن. ارتىندا كىشكەنتاي بالاسى مەن بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا وتىرعان ايەلى قالدى. باسقا قايعىلى جاعداي: جول-كولىك وقيعاسى ناتيجەسىندە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان زەينەتكەر ايەلدىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلدى. جكو-عا كىنالىلەر انىقتالعان جوق. ءبىز ولاردىڭ بارلىق شىعىنىن وتەدىك, قورعا قانداي دا ءبىر قاراجاتتى قايتارۋ تۋرالى اڭگىمە بولعان جوق.
– وسىنداي جاعدايلار بويىنشا شەشىم قانشالىقتى جىلدام قابىلدانادى جانە زارداپ شەگۋشىلەر نەنى ۇسىنۋى قاجەت؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە مىندەتتى تۇردە اۋىر زيان كەلتىرىلگەنىن نەمەسە قايتىس بولعانىن راستايتىن سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسىن ۇسىنۋ قاجەت. اۋىر دەنە جاراقاتى جانە قايتىس بولعاندا عانا تولەمدەر تولەۋ كوزدەلگەن. قۇجاتتاردىڭ تولىق توپتاماسىنا سونداي-اق مىنالار كىرەدى: زياندى وتەۋگە ارنالعان ءوتىنىش (ەركىن نىساندا); ءىىم ورگاندارىنىڭ ساقتاندىرۋ جاعدايىنىڭ باستالۋ فاكتىسىن راستايتىن قۇجاتى. ياعني, جكو بولعان جەردەن قاشىپ كەتكەن جانە وقيعا ءۇشىن جاۋاپتى تۇلعا انىقتالماعان جاعدايدا. جكو سالدارىنان دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرىلۋىنە بايلانىستى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەن مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ زارداپ شەگۋشى العان جاراقات پەن مەرتىگۋدىڭ سيپاتى, دياگنوزى, ەڭبەككە ۋاقىتشا جارامسىزدىق كەزەڭى كورسەتىلگەن قورىتىندىسىنىڭ كوشىرمەسى تالاپ ەتىلەدى. سونداي-اق مىنالاردى ۇسىنۋ قاجەت: زارداپ شەگۋشىنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى كۋالىكتىڭ نوتاريات كۋالاندىرعان كوشىرمەسىن (ول قايتىس بولعان جاعدايدا); قايعىلى وقيعا بولعان كەزدە تۇلعانىڭ زياندى وتەۋ قۇقىعىن راستايتىن قۇجات; جەرلەۋ شىعىندارىن راستايتىن قۇجاتتار نە ولاردىڭ كوشىرمەلەرى; ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ جەكە كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسى جانە قاراجات اۋدارۋعا ارنالعان بانكتىك دەرەكتەمەلەرى تۋرالى دەرەكتەر. قۇجاتتاردىڭ بۇكىل توپتاماسى جينالسا, وندا قور وتىز جۇمىس كۇنى ىشىندە تولەم تولەۋ تۋرالى نە ودان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. قور تولەم تولەۋدى شەشىم قابىلدانعان كۇننەن باستاپ بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جۇزەگە اسىرادى.
وتىرىك ايتقان وڭبايدى – تولەم تولەۋدەن باس تارتۋ ءۇشىن قانداي نەگىزدەر بار؟
– بىرىنشىدەن, زارداپ شەگۋشىنىڭ كولىك وقيعاسى نەگىزگى سەبەپ بولعان قاساقانا قىلمىس نەمەسە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە تانىلعان ءىس-ارەكەتتەرى. كىنالى ادام اپات بولعان جەردەن قاشىپ كەتكەن جكو باستالعان ساتتەن باستاپ ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن قورعا ءوتىنىش بەرۋ. ەگەر جكو دۇلەي كۇش, ياعني وسى وقيعالار كەزىندە توتەنشە جانە الدىن الۋعا بولمايتىن جاعدايلار سالدارىنان باستالسا. مىسالى, يادرولىق جارىلىستىڭ, رادياتسيانىڭ نەمەسە راديواكتيۆتىك زاراردىڭ, اسكەري ءىس-قيمىلدارىنىڭ, ازامات سوعىسىنىڭ, جينالىستاردىڭ, ميتينگىلەردىڭ, شەرۋلەردىڭ, پيكەتتەردىڭ جانە دەمونستراتسيالاردىڭ, جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردىڭ نەمەسە ەرەۋىلدەردىڭ اسەر ەتۋى. سونداي-اق قۇجاتتاردىڭ تولىق ەمەس توپتاماسىن نە شىنايى ەمەس قۇجاتتاردى ۇسىنۋ دا باس تارتۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى.
قور ءىس جۇرگىزۋگە كىرىسكەن كەزدە – قوردىڭ قىزمەتى حالىقتىڭ اۋقىمدى توبىنا اسا بەلگىلى ەمەس. ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ قورعا ىسكە كىرىسۋ ءۇشىن ازداعان نەگىزدەر بەرگەنى انىق. سونىمەن قاتار, ستكق وكىلەتتىكتەرى تۋرالى ءبارى ءبىلۋى قاجەت. قايدا, نە ءۇشىن جانە نەمەن ءوتىنىش بەرۋدى ءتۇسىنۋ كەرەك. مىسالى, كوپشىلىگى ساقتاندىرۋ شارتى جاسالعان, ال ساقتاندىرۋشى ونى تولەمەۋدىڭ سەبەپتەرىن تاپقان نەمەسە ساقتاندىرۋ ۇيىمىنىڭ ءوزى بانكروتتىق جاريالاعان جاعدايدا قور كومەكتەسەدى دەپ ويلايدى.
– ءسىز دۇرىس ايتىپ وتىرسىز, حالىق ساقتاندىرۋ بويىنشا ناقتى پروبلەماسى بولعان كەزدە, ءبىز تۋرالى بىلەدى. سوندىقتان, قازىرگى كەزدە ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە ازىرشە مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ حالىقتىڭ اۋقىمدى توبىنىڭ م ۇلىكتىك مۇددەلەرىن قوزعايتىن ءۇش ءتۇرى عانا ەنگىزىلگەن. بۇل: كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ; تاسىمالداۋشىلاردىڭ جولاۋشىلار الدىنداعى; تۋروپەراتور مەن تۋراگەنتتىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ. قوردىڭ نەگىزگى ميسسياسى – ساقتاندىرۋشىلاردىڭ ساقتاندىرۋ كومپانياسى ماجبۇرلەپ تاراتىلعان كەزدە ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ. ياعني, ءبىز ءسىز اتاعان وقيعالاردىڭ ەشقايسىسىنا قاتىسپايمىز – وندا داۋدى رەتتەۋدىڭ وزگە تەتىكتەرى بار.
قور مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرى بويىنشا عانا جانە ساقتاندىرۋ كومپانياسى ماجبۇرلەپ بانكروت بولعان جاعدايدا عانا جاۋاپ بەرەدى.
مىسالى, جۇرگىزۋشىلەر ءوزىن جانە جولاۋشىلاردى ساقتاندىرۋ ءۇشىن ساقتاندىرۋ ءپوليسىن الۋعا مىندەتتى. جكو ورىن العان كەزدە ساقتاندىرۋ تولەمىن ساقتاندىرۋشى تولەيدى. ەگەر ءپوليستى ساتقان ساقتاندىرۋ كومپانياسى ماجبۇرلەپ جابىلسا, وندا ادامداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن قور وزىنە الادى. بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ءتورت رەت بولدى: ءبىز ماجبۇرلەپ تاراتىلعان اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ مىندەتتەمەلەرى بويىنشا جاۋاپ بەردىك: «ۆاليۋت-ترانزيت پوليس», «التىن پوليس» سك» (اۆتوازاماتتىق نارىعىنىڭ 25% ۇلەسى بار), «ناسكو-قازاقستان» سك», «Premier ساقتاندىرۋ». قور وسى ماجبۇرلەپ تاراتىلعان ۇيىمداردىڭ كرەديتورلارىنا كەپىلدىك بەرىلگەن تولەمدەردى جۇزەگە اسىردى جانە «التىن پوليس» پەن «Premier ساقتاندىرۋ» كرەديتورلارىنا تولەمدەر جاساۋدى جالعاستىرۋدا. وسى ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ كرەديتورلارىنان 3 700 استام ءوتىنىش ءتۇستى. تۇتاستاي العاندا ءوز تاريحىمىزدا ءبىز سك تاراتۋ ساتىندە قولدانىلعان 22 مىڭنان استام ساقتاندىرۋ ءپوليسىن قايتا رەسىمدەدىك. ياعني, نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن 23 ساقتاندىرۋ كومپانياسى تاراتىلعان ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ بارلىق كليەنتتەرىن ءوز ارالارىندا ءبولىپ الدى. وسىنداي ءتاسىل مەن تەتىك ءوزىن-ءوزى اقتادى: ەگەر مەملەكەت ساقتاندىرۋ ءپوليسىنىڭ بولۋىن مىندەتتەسە, وندا ول قوسىمشا قورعانىشتى – كەپىلدىك بەرۋ ينستيتۋتىن قۇرادى. سوندىقتان قوردى الدىمەن ۇلتتىق بانك قۇردى جانە تەك قر ۇب شىققاننان كەيىن عانا ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ءوزى ونىڭ قۇرىلتايشىلارى بولدى. قوردىڭ ودان كەيىنگى جوسپارى – بارلىق مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرىن, ەرىكتى م ۇلىكتىك جانە ءومىردى ساقتاندىرۋدى قامتۋ. جۇيە بىرتىندەپ دامۋدا جانە 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قىزمەتكەرلەردى جازاتايىم جاعدايلاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋعا قاتىستى زەينەتاقى تولەمدەرى جانە اننۋيتەتتىك تولەمدەر بويىنشا جيناقتاۋشى ساقتاندىرۋ ءتۇرى قوسىمشا ەنگىزىلەدى. دامىعان ەلدەردە بارلىق ساقتاندىرۋ تۇرلەرىنە وسىنداي قورلاردىڭ كەپىلدىك بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
بانكروتتىق ءۇشىن قور جاۋاپ بەرەدى – ەگەر رەتتەۋشى ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ بانكروتتىعى ءراسىمىن ىسكە قوسسا, وندا ونىڭ كليەنتتەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى قانداي بولماق؟
– الدىمەن رەتتەۋشى ورگاننىڭ ليتسەنزيانى قايتارىپ الۋ تۋرالى شەشىمى قابىلدانادى. ودان كەيىن قۇجاتتار سوتقا بەرىلەدى جانە ەگەر سوت كومپانيانى تاراتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداسا, ودان كەيىن ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز باستالادى. قور بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن باستايدى: جاريالانىمدار, حابارلاندىرۋلار بەرەدى, ءباسپاسوز كونفەرەنتسيالارىن ۇيىمداستىرادى. تاراتىلاتىن كومپانييانىڭ قارجىلىق ەسەپتىلىگى قوسا قاراستىرىلادى, ءبىز ودان تاراتىلاتىن كومپانيانىڭ بەينەسىنىڭ قانداي ەكەنىن جانە ورىن العان ساقتاندىرۋ جاعدايلارى بويىنشا قانشا قاراجات تولەنۋ قاجەت ەكەنىن كورەمىز. سوتتىڭ شەشىمىنەن كەيىن ەكى اي ىشىندە ءبىز كومپانيانىڭ كليەنتتەرىنەن وتىنىشتەر قابىلدايمىز. تاراتۋ كوميسسياسى پوليستەر بويىنشا ساقتاندىرۋ جاعدايىنا بايلانىستى قانشا تولەنۋى كەرەك ەكەنىن انىقتايدى. ال قولدانىلىپ جۇرگەن پوليستەر بويىنشا ساقتاندىرۋ پورتفەلىن تاراتۋ راسىمدەرى اياقتالعاننان كەيىن قاراجات اۋدارىلاتىن باسقا سك-عا وتكىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان ساقتاندىرىلعان ازاماتتار زاڭمەن ايقىندالعان كەزەڭ ىشىندە ولاردىڭ ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن الاتىنىنا نە ولاردىڭ ساقتانۋى جونىندەگى مىندەتتەمەنى باسقا كومپانيانىڭ قابىلدايتىنىنا ابدەن سەنىمدى بولا الادى.
– ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى, ادامدار ءوز كومپانيالارىنىڭ تاراتىلعاندىعى تۋرالى حاباردار بولماعان جاعدايلاردى قاراستىرايىق.
– مۇنداي جايتتەر بولماي قالمايدى. سوندىقتان, ورىن العان جاعدايلار بويىنشا ءوتىنىشتى قابىلداۋ ءۇشىن ەكى اي بەرىلەدى. ەگەر مەرزىمى ءوتىپ كەتسە, وندا كەيىننەن تاراتۋ كوميسسياسىنا ءوتىنىش جاساۋعا بولادى. زاڭدا بەلگىلەنگەن كەزەكتىلىككە سايكەس ولار كرەديتورلار بولىپ تابىلادى جانە ءوزىنىڭ كەزەگى كەلگەندە تولەمدەردى الا الادى. الايدا, بۇل تاراتۋ كوميسسياسى شەشەتىن ماسەلە.
«ۇيقىداعى كرەديتورلار»: ەسكىرۋ مەرزىمىنسىز – سىزدەردە ستاتيستيكاعا سايكەس ءوتىنىش بىلدىرمەگەن ادامدار كوپ پە؟
– ءوتىنىش بەرىپ, بىراق قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنباعان كليەنتتەردىڭ ساناتى بارشىلىق. ولار ۇسىنىلعان وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 15%-عا جۋىعىن قۇرايدى. ءبىز ولاردى «ۇيقىداعى كرەديتورلار» دەپ اتايمىز. بۇل وتىنىشتەر بويىنشا تالاپ قويۋ مەرزىمى جوق. باستىسى – ءوتىنىشتى تىركەۋ. سونداي-اق وسى ەكى ايدا جكو-عا تاپ بولعان كليەنتتەرگە – سوت شەشىمى مەن پوليستەردى باسقا سك بەرۋ اراسىندا – ءبىز زاڭ بويىنشا اگەنت رەتىندەگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا 7 اەك مولشەرىندە كەلتىرىلگەن زياندى باعالاۋدى تولەيتىندىگىمىزدى جانە باعالاۋ تۋرالى ەسەپكە سايكەس ساقتاندىرۋ تولەمىنىڭ ءوزىن تولەيتىندىگىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى.
– پراكتيكالىق سۇراق: قوردىڭ باس ءوفيسى ۇلتتىق بانكتىڭ ۇيىندە ورنالاسقان, باسقا وفيستەر بار ما؟ قاجەت بولا قالعان جاعدايدا ادامدار قايدا بارۋى كەرەك؟
– تاراتىلاتىن سك كليەنتتەرىنە قولايلى بولۋ ءۇشىن وتىنىشتەردى قابىلداۋ كەزىندە ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر باس وفيستە ورنالاسادى. ءوتىنىشتى پوشتا ارقىلى دا جىبەرۋگە بولادى. «التىن پوليس», «Premier ساقتاندىرۋمەن» بولعان جاعدايعا كەلسەك, ءبىز تاراتۋ كوميسسيالارىمەن ءبىر ۇيدە جايعاستىق. وعان قوسا, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى جانە ولاردىڭ فيليالدىق جەلىسى اگەنتتەر رەتىندە جۇمىس ىستەدى جانە سونداي-اق ءوتىنىشتى قابىلداپ, ولاردى كەيىننەن قورعا جىبەرىپ وتىردى, ادامدارعا كەڭەس بەردى. بىراق كرەديتورلاردىڭ باسىم بولىگى وزدەرى پوشتا ارقىلى قورعا ءوتىنىش ءبىلدىردى.
– تاراتىلاتىن كومپانيالاردىڭ كليەنتتەرى قابىلدانعان شەشىمدەرگە ارقاشاندا قاناعاتتانا ما؟
– جوق. ءبىزدىڭ قىسقا تاريحىمىزدا قازىردىڭ وزىندە 300-گە جۋىق سوت ءىسى بار, ولاردى ءبىز ادامداردىڭ باعالاۋ سوماسىمەن كەلىسۋىنە بايلانىستى جۇرگىزەمىز. سوتقا سونداي-اق ەكى ايلىق مەرزىمدى وتكىزىپ العان ادامدار دا ءوتىنىش بىلدىرەدى. – ال سوتتا ماسەلەلەر قالاي شەشىلدى؟ – ءارتۇرلى شەشىلەدى, ءاربىر جاعدايدى جەكە-جەكە قاراۋ قاجەت. بىراق ءبىز, ءوزىمىزدىڭ دۇرىس ۇستانىمدا ەكەنىمىزدى تۇسىنسەك, ءوز كوزقاراسىمىزدى سوڭعى ساتىعا دەيىن قورعاي الامىز.
– بارلىق ساقتاندىرۋ كومپانيالارى كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلادى ما؟
– مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ 3 ءتۇرى بويىنشا پوليستەردى ساتۋمەن اينالىساتىن بارلىق ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مىندەتتى تۇردە قوردىڭ قاتىسۋشىلارى بولۋى ءتيىس. قورعا قاتىسپاسا, ولارعا ليتسەنزيا بەرىلمەيدى. قور قۇرىلعانعا دەيىن ساقتاندىرۋدىڭ وسى تۇرىمەن اينالىسقان كومپانيالاردىڭ بارلىعى اۆتوماتتى تۇردە قورعا كىردى. ال, ساقتاندىرۋدىڭ وسى تۇرىمەن اينالىسقىسى كەلەتىن جاڭا سك رەتتەۋشىدەن ليتسەنزيانى العانعا دەيىن بىزبەن شارت جاساسۋى قاجەت. قورعا قاتىسۋ شارتى قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىنە ليتسەنزيا الۋ ءۇشىن ۇسىنىلاتىن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ تىزبەسىنە قوسا بەرىلەدى. قازىرگى كەزدە ساقتاندىرۋدىڭ وسى تۇرىمەن اينالىساتىن بارلىق كومپانيالار تەك قوردىڭ قاتىسۋشىلارى عانا ەمەس, ونىڭ اكتسيونەرلەرى بولىپ تابىلادى.
– ۇلتتىق بانك اكتسيالاردىڭ بارلىق پاكەتىن ساتتى. قوردى قاداعالاۋ قالاي جۇرگىزىلەدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى, مەملەكەت وعان قالايشا باقىلاۋ جۇرگىزەدى؟
– شىن مانىندە, 2008 جىلى ۇلتتىق بانك ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا اكتسيالاردىڭ تولىق پاكەتىن ساتتى. ءبىز اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە تىركەلگەنبىز, بىراق كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولىپ تابىلامىز. ياعني, ءبىز پايدا تابۋدى كوزدەمەيمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ماجبۇرلەپ تاراتۋ كەزىندە كرەديتورلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. كرەديتورلار دەگەنىمىز – بۇل پوليستەردى ساتىپ العان جەكە تۇلعالار, سول سياقتى زاڭدى تۇلعالار. قر ۇب قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتى قوردىڭ ۋاكىلەتتى ورگانى بولىپ تابىلادى. وعان قوسا, قوردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنە قر ۇب قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ وكىلى كىرەدى. سونداي-اق قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانكتىڭ اكتسيونەرلەر قۇرامىنا قايتا ورالۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتقاندىعىن قوسا ايتا كەتكىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.