ەلدەگى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ تابىلادى. ينفلياتسيانى تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تابيعاتىن ايقىنداۋ جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. تومەندە بەرىلگەن تالداۋ وقىرمانداردىڭ ينفلياتسيانىڭ قالىپتاسۋى, ونىڭ قانداي نەگىزگى سەبەپتەرى بار جانە ولار ينفلياتسياعا قالاي اسەر ەتەدى دەگەن سياقتى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىن.
سىرتقى ايا جانە ىشكى فاكتورلار
ەل ىشىندەگى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەر ىشكى, سول سياقتى سىرتقى سيپاتتاعى سەبەپتەردىڭ ىقپالىنا ۇشىرايدى. سوعان بايلانىستى ينفلياتسيانىڭ فاكتورلارىن ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارعا تيەسىلى بولۋىنا قاراي توپتاۋعا بولادى. ماسەلەن, مۇنايدىڭ, مەتالداردىڭ, بيدايدىڭ الەمدىك باعاسى, سونداي-اق الەمدىك ينفلياتسيا سىرتقى فاكتورلارعا جاتادى. ىشكى فاكتورلارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ەڭبەكاقىعا جۇمسالاتىن شىعىستارى, جەكە تۇلعالارعا ترانسفەرتتەر, جۇمىس كۇشىنە جۇمسالاتىن ۇلەس شىعىنى (نەمەسە تاۋار نارىعىنىڭ باسەكەلەستىك دەڭگەيى), سونداي-اق جەكە فاكتور – ينفلياتسيانىڭ پارمەندىلىگى جاتادى.
قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىساتىنىن ەسكەرسەك, الەمدىك تاۋار جانە قارجى نارىقتارىنداعى احۋال ەلدىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. سوندىقتان دا قازاقستانداعى ينفلياتسيا مۇنايدىڭ, مەتالداردىڭ, بيدايدىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ وزگەرۋىنەن بولاتىن اسەرلەرگە ايتارلىقتاي تاۋەلدى, سەبەبى, رەسپۋبليكا وسى تاۋار تۇرلەرىنىڭ ەكسپورتەرى بولىپ تابىلادى.
پارمەندىلىك…
كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىس رەتىندە ينفلياتسيانىڭ پارمەندىلىك قاسيەتى بار. باسقا سوزبەن ايتقاندا, وتكەن كەزەڭنىڭ ينفلياتسياسى اعىمداعى كەزەڭنىڭ ينفلياتسياسىنا اسەر ەتەدى. كوپتەگەن ۇدەرىستەر ينفلياتسيا پارمەندىلىگىنىڭ سەبەپتەرى, ال حالىقتىڭ ىشكى, سول سياقتى سىرتقى سەبەپتەردىڭ اسەرىنەن تۋىنداۋى مۇمكىن ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرى جانە تۇتىنۋ تاۋارلارى باعالارىنىڭ ماۋسىمدىق وزگەرىستەرى نەگىزگى سەبەپتەر بولىپ تابىلادى. مىسالى, جىل سايىن قاڭتار-ناۋرىزدا جانە قازان-جەلتوقساندا ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەر كۇشەيەدى, ال جازعى ۋاقىت كەزەڭىندە ولار تومەندەيدى. بۇل وندىرىستەگى نارىققا ماۋسىمدىق ازىق-ءتۇلىكتى: كوكونىستەردى, جەمىستەردى, ءسۇتتى ءجانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىكتى ۇسىنۋداعى ءوزگەرىستەرمەن بايلانىستى.
ينفلياتسيا پارمەندىلىگىنىڭ قازاقستانداعى باسەكەلەستىك ورتانىڭ دەڭگەيىمەن دە بايلانىستى بولاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ينفلياتسيانىڭ كوتەرىلۋىنە ەكونوميكاداعى جيىنتىق ۇسىنىستىڭ ءوسۋ قارقىنىنان اسىپ تۇسەتىن سۇرانىستىڭ ۇلعايۋى ىقپال ەتەدى. بۇل مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جالاقىعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ, سونداي-اق جەكە تۇلعالارعا بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن ترانسفەرتتەردىڭ: زەينەتاقىنىڭ, وقۋشىلارعا بەرىلەتىن شاكىرتاقىنىڭ, ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلاردىڭ ۇلعايۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى بيۋدجەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرگە جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە, جالاقى, سونداي-اق زەينەتاقىلار, شاكىرتاقىلار ۇنەمى وسۋدە. 2011 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقىلار, شاكىرتاقىلار مەن جاردەماقىلار 30%-عا, 2011 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بيۋدجەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 30%-عا كوتەرىلدى. وسىنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرگە اسەرىن تيگىزەدى, حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ارتتىرادى, ەكونوميكاداعى جيىنتىق سۇرانىستىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ, ناتيجەسىندە, ەلدەگى باعانىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى.
جانە باسەكەلەستىك زاڭدارى بويىنشا
قازاقستان نارىعىنىڭ باسەكەلەستىك ورتاسى ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. نارىقتا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى جەتكىزۋشىلەر كوپ بولعان سايىن, باسەكەلەستىك ورتانىڭ دا سونشالىقتى جوعارى, باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى ءۇشىن سەبەپتەردىڭ دە سوعۇرلىم از بولاتىندىعى بەلگىلى. بايىپتى باسەكەلەستىك تاۋار ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتىپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە باعانىڭ ءتومەندەۋىنە اكەپ سوعادى. تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىنىڭ (تبي) قۇرىلىمىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى قازاقستاندا ايتارلىقتاي جوعارى (35% استام). تيىسىنشە, ينفلياتسيا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ وزگەرىستەرىنە وتە سەزىمتال كۇيدە قالىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلدىڭ بولشەك ساۋدا نارىعىندا پايدا تابۋ ماقساتىندا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار باعاسىن ءوز بەتىنشە كوتەرەتىن كوپتەگەن دەلدالدار جۇمىس ىستەيدى جانە مۇنداي احۋال ولاردىڭ باعاسىنىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتە الادى. سوندىقتان نارىقتا دۇرىس ءارى ءتيىمدى ساۋدا, نارىققا ەركىن كىرۋ, تۇتىنۋشىلارعا تاسىمالداۋ جانە جەتكىزۋ, سونداي-اق جالپى العاندا ءوندىرۋ قالىپتاسپايىنشا ينفلياتسيانى قولايلى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا سوعادى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىندا دامۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەرىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىن ەسكەرسەك, ىشكى نارىقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ءوندىرىسىن دامىتۋعا اسا كوڭىل ءبولۋ قاجەت.
ترەندتەردىڭ سينۋسويدتارى…
وسىلايشا, ينفلياتسيانى تالداۋ نەگىزىندە ينفلياتسيا فاكتورلارىنىڭ نەگىزگى توپتارىنىڭ ىقپال ەتۋ دارەجەسى (پايىزدارمەن) الىندى (سۋرەتتى قاراڭىز). فاكتورلاردىڭ سىرتقى جانە ىشكى توپتارىمەن قاتار ينفلياتسيانىڭ پارمەندىلىگى جەكە قاراستىرىلدى.
سۋرەتتە بەرىلگەن ينفلياتسيا تالداۋى 2007-2010 جىلداردى قامتيدى. تالداۋ ناتيجەسى قاراستىرىلىپ وتىرعان بۇكىل كەزەڭ ىشىندە ينفلياتسيانىڭ قۇرامىنداعى نەعۇرلىم ۇلكەن ۇلەس ينفلياتسيانىڭ ءپارمەندىلىگىنە تيەسىلى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. 2007 جانە 2010 جىلدارى سىرتقى فاكتورلاردىڭ ينفلياتسياعا ىقپال ەتۋى بارىنشا كۇشتى بولدى, ال 2008 جانە 2009 جىلدارى وسى فاكتورلار ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باسەڭدەۋىنە سەبەپشى بولدى. وزگەشە ايتقاندا, شيكىزات پەن اكتيۆتەردىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ ءوسۋى اياسىنداعى الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس الدىندا ينفلياتسيا كوپ دارەجەدە سىرتقى فاكتورلار ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلدى. وسىنداي قۇبىلىس 2010 جىلى دا بايقالدى. ىشكى فاكتورلار 2008 جىلى ينفلياتسياعا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى, ال 2009 جىلى وسىنداي اسەر ەتۋ ايتارلىقتاي كۇشەيدى.
… جانە اسەر ەتۋ تەتىكتەرى
جاھاندانۋ ۇدەرىسى, مەملەكەتتەردىڭ ىقپالداسۋى, الەمدىك قارجى جانە قور, تاۋار جانە شيكىزات نارىقتارىنىڭ جۇمىسى جەكەلەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. تالداۋ كورسەتىپ وتىرعانداي, قازىرگى كەزدە, سىرتقى نارىقتىڭ ىشكى ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتۋ اسەرى كۇشەيىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قالىپتاسۋىنا سونداي-اق بىرقاتار تۇبەگەيلى ىشكى پروبلەمالار جانە, ەڭ الدىمەن, قازاقستان نارىعىنداعى باسەكەلەستىك دەڭگەيىنىڭ جەتىسپەۋى سەبەپشى بولدى. اتالعان فاكتورلار بىرگە جانە سول سياقتى جەكە العاندا ينفلياتسيا قارقىنىنىڭ ورىستەۋى قاۋپىن تۋعىزادى, بۇل ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋدى تالاپ ەتەدى.
ينفلياتسيانى باسقارۋ, ونى قالىپتى شەكتە ۇستاپ تۇرۋ, بولجانعان جانە ەسەپتەلگەن سالدارلارى بار ينفلياتسياعا قارسى جۇيەلىك ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ونىڭ ءمانىن, مەحانيزمدەرىن جانە وسى مەحانيزمدەردى ىسكە قوساتىن فاكتورلاردى جاقسى ءبىلۋ قاجەت. ءوزىنىڭ سيپاتىنا, قارقىنىنا, پايدا بولۋىنا قاراي ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەر ءارتۇرلى بولادى. ولار تەك بەلگىلى ءبىر ساياساتتىڭ تىكەلەي ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرىلمايدى, سەبەبى, باعالاردىڭ ءوسۋى ەكونوميكاداعى تەرەڭ ۇدەرىستەردىڭ شاراسىز ناتيجەلەرى, جيىنتىق سۇرانىس پەن ۇسىنىس, جيناقتاۋ مەن تۇتىنۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ ءوسۋىنىڭ وبەكتيۆتى سالدارى جانە ت.س بولىپ تابىلادى.
وسى پروبلەمانى شەشۋ ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانە ۇلتتىق بانك قابىلداعان ءىس-قيمىلداردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنەن جانە كەلىسىمدىلىگىنەن تۇرادى. ۇلتتىق بانك ءوز تاراپىنان «اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا» سايكەس باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قولداناتىن بولادى.
* * *
وسى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىمەن ۇلتتىق بانكتىڭ «ەكونوميكالىق شولۋ» رەسمي باسىلىمىنىڭ جاقىن ارادا شىعاتىن شىعارىلىمدارىنان نەعۇرلىم جان-جاقتى تانىسا الاسىزدار.
--------------------------
RSS
ينفلياتسيانىڭ شىعۋ تەگىنە قاراماستان. نارىقتاعى باعا تۇراقتىلىعىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتە قۇرالداردىڭ جەتكىلىكتى جيىنتىعى بولۋى ءتيىس.
TW
ينفلياتسياعا ارنالعان تىزگىن.
داۋرەن شاياحمەت, قر ۇب زەرتتەۋ جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ساراپشىسى.