ساناداعى سەرپىلىس

بۇل − حال­قىمىزدىڭ رۋحاني دامۋىنا جول كورسەتەتىن ناقتى باعدار ەكەنىنە كۇ­مان جوق. ماقالانى وقىپ وتىرىپ «پراگ­ماتيزم» دەگەن سوزگە توقتالىپ, پى­كىر قوسۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. پراگ­ما­تيزم دەگەن سوزگە ءمان بەرسەك «ناقتى ءىس-ارەكەت» دەگەندى بىلدىرەتىنى بەلگىلى. ماقالادا كەلتىرىلگەن تولعامدى يدەيالارمەن تانىسا وتىرىپ, پراگماتيزمنىڭ ء«تول تاريحىمىزعا, بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتىنا» قاتىستى ەكەنىن ۇعامىز. ەلباسىنىڭ ەڭبەگىندە «قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋ­رىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وز­گەر­تپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭ­عى­رۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ءتول تاري­حى­مىز­عا, بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتى­نا ءبىر ءسات ءۇڭىلىپ كورسەك, شىنايى پراگ­ما­تي­زمنىڭ تالاي جارقىن ۇلگىلەرىن تا­بۋ­عا بولادى...

پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جا­نە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەم­دى پايدالانىپ, سوعان ساي­كەس بو­لاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسى­راپ­­شىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭ­عويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى ما­دەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالت­ا­نات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قا­نا­عاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەم­شىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كور­گەندىلىكتى كورسەتەدى.

ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋ­عا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, كا­سىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ءار نارسەنى ۇتىم­دى پايدالانۋ – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پراگ­ماتيزمى دەگەن وسى.

بۇل − زاماناۋي الەمدەگى بىردەن-ءبىر تابىستى ۇلگى. ۇلت نەمەسە جەكە ادام ناقتى ءبىر مەجەگە بەت تۇزەپ, سوعان ماق­ساتتى تۇردە ۇمتىلماسا, ەرتەڭ ىسكە اس­پاق تۇگىلى, ەلدى قۇردىمعا باستايتىن پو­پۋليستىك يدەو­لوگيالار پايدا بولادى. وكىنىشكە قاراي, تاريحتا تۇتاس ۇلت­تار­دىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىن ەلەس يدەولوگيالارعا شىرمالىپ, اقى­رى سۋ تۇبىنە كەتكەنى تۋرالى مىسالدار از ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ باستى ءۇش يدەو­لوگياسى – كوممۋنيزم, فاشيزم جا­­نە ليبەراليزم ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا كۇيرەدى.

بۇگىندە راديكالدى يدەولوگيالار عاسىرى كەلمەسكە كەتتى. ەندى ايقىن, تۇ­سىنىكتى جانە بولاشاققا ءجىتى كوز تىك­كەن باعدارلار كەرەك. ادامنىڭ دا, تۇ­تاس ۇلتتىڭ دا ناقتى ماقساتقا جەتۋىن كو­ز­دەيتىن وسىنداي باعدارلار عانا دامۋدىڭ كوگىنە تەمىرقازىق بو­لا الادى. ەڭ باس­تىسى, ولار ەلدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن شاما-شارقىن مۇقيات ەس­كەرۋى ءتيىس.

ياعني, رەاليزم مەن پراگ­ماتيزم عانا تاياۋ ون­جىل­دىق­تار­دىڭ ۇرانى بولۋعا جارايدى», دەلىنگەن. ءسويتىپ, كوش­باسشىمىز قازىرگى دۇ­نيە­­تانىمنىڭ وز­گە­رۋى­نە باي­­لانىستى وعان پراگ­ماتيكالىق تۇر­عى­دان قاراۋ كەرەكتىگىنە كوڭىل اۋ­دا­را­دى. سوندىقتان, ونى باستى باع­دا­رى­­مىزد­ىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداپ, قا­زىر­گى زامان تالابىنا ساي قولعا الىنعان ەكونوميكا جانە ساياسي رەفورمالارىمەن قاتار, رۋحاني دۇنيەمىزدى بايىتۋ, اتا-بابا ءداستۇرىن ساقتاۋ, اركىمنىڭ تۋ­عان جەرىنە كوڭىل ءبولۋ, پاتريوتتىق سە­زىمدى تەرەڭدەتۋ سياقتى ۇسىنىستارى كو­ڭىلدەن شىعىپ, سانامىزدى سەرگىتە ءتۇس­تى. جاڭا ءداۋىر بىزگە جاڭا تالاپتار مەن ماقسات-مۇددەلەر جۇكتەپ وتىر.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تارتىمدى, ويلى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ ەلى­مىزدىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باس­­قانىن ۇعىپ, ونى العا الىپ بارۋ ءۇشىن رۋحاني بولمىستى بارىنشا مىق­تى ەتىپ قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق سا­نا مەن رۋحتى ءار ويلى ازاماتتىڭ بويى­نا سىڭىرسەك قانا ىسكە اساتىنىنا قوسى­لا­سىڭ. جاستار ومىرگە شىنايى كوزبەن قا­راپ, ءوز تاعدىرلارىنا وزدەرى يەلىك ەتۋ­گە تالپىنۋى كەرەك-اق. ول ءۇشىن ولار ءبى­لىمدى, سانالى, مادەنيەتتى, ۇلتجاندى بو­ل­ۋى شارت. اياقتان شالاتىن كەرەعار پي­عىلدان ارىلعانى ءجون.

ءار ايماقتا ءدىني باسقارمالار, باس يمامدار, جەرگىلىكتى مەشىت قىز­مەت­كەر­لەرى بار. ولار نەگە وسى ماسەلەلەرگە ءجون­دى كوڭىل اۋدارمايدى؟ ەگەر ولاردىڭ ارقايسىسى جەرگىلىكتى حالىققا ورىندى تالاپ-تىلەكتەردى جەتكىزىپ, كوپشىلىكتى تەرىس, كەرەكسىز داستۇرلەردەن تازارتىپ وتىرسا نەسى ارتىق؟

وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن ەلى­مىز­دىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­ نازارباەۆ ءوز ماقالاسىندا كوپ­تىڭ ويىن­دا جۇرگەن ماسەلەلەردى ءدوپ قوز­عاپ, حالقىمىزدىڭ باياندى بىر­لىگى ارقاسىندا جاڭا جەتىستىكتەرگە جە­تۋ, جاڭا دەڭگەيگە كوتە­رىلۋ جولىن باعدارلاپ بەردى. ەلباسى­نىڭ «بو­لا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ات­تى كەڭ كولەمدى ساليقالى, سالماقتى ماقا­لا­سى كوپتىڭ كوڭىلىنە قونىپ, جۇرەككە جە­تە­رىنە سەنىمىمىز مول.

ەلباسى باستاپ بەرگەن تەرەڭنەن سىر شەرتەر يگىلىكتى ۇسىنىستاردى قول­داپ, ونى ومىرگە ەنگىزىپ, جەتىلدىرۋگە ءۇن ­قو­سىپ, ىسكە اسىرار بولساق, كوپ نار­سە­دەن ۇتىلمايمىز, كەرىسىنشە ۇتا­مىز, قا­زاق حالقىنىڭ كوك تۋىن جاڭا بي­ىكتەردەن كورەتىن بولامىز.

ساعىندىق وردابەكوۆ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

تاراز