قازاقستاننىڭ رەكوردتىق استىعى

ەل ديقاندارى بيىل بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن 25 ميلليون توننا مەجەنى باعىندىرماق

كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالى­عى­مەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتور­لىق رەجىمدەگى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا ەل تىلەگى ەگىن ۇستىنە اۋعان بۇگىنگى شاقتاعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ەگىن ورا­عىن ويداعىداي اياقتاۋ جانە بيىلعى بىتىك وسكەن ەگىننىڭ مول استىعىن شىعىنسىز ساق­تاۋ شارالارى تال­قى­لاندى.

وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى وسى ءبىر كوكەيكەستى ماسەلە بويىن­شا اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ بايانداما جاسادى. بايانداماشىنىڭ اي­تۋىنشا, بيىلعى جىلى ديقان قاۋىمىنىڭ الدىندا 16,2 ميلليون گەكتار ءداندى داقىلدار ەگىس­تى­گى­نىڭ وراعىن وتكىزۋ مىندەتى قويىل­عان بولاتىن. قازىرگى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكامىزدا 12,8 ميلليون گەكتار القاپتىڭ استىعى باستى­رىل­عان. بۇل بارلىق ءداندى دا­قىل­دار ەگىستىگى كولەمىنىڭ 79 پايىزىن قۇراپ وتىر. استىق ساقتاۋ ورىن­دارىندا قازىردىڭ وزىندە 20,2 ميلليون توننا استىق جيناقتالدى. ياعني, ورىلعان ەگىننىڭ ءار گەك­تا­رىنان 15,8 تسەنتنەردەن استىق باستىرىلعان. ال ەگىننىڭ ەڭ بىتىك شىققان ايماقتارىندا وراق ناۋ­قانى ەندى باستالىپ وتىر­عان­دىق­تان الداعى ۋاقىتتا گەكتار شى­عىمى بۇدان دا ارتىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە. مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا, استىقتى وڭىرلەر تاياۋ كۇندەردە وتاننىڭ قۇت قام­با­سى­نا تاعى دا 5 ميلليون توننادان استام ءدان قۇيماق. بۇل بيىل قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن 25 ميلليون توننا اس­تىق باستىرىلادى دەگەن ءسوز.

ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, جام­­بىل جانە وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىستارىندا بيداي مەن ارپا جيناۋ تولىق اياقتالعان. ال با­تىس قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىس­تا­رىن­دا وراق اياقتالۋعا جاقىن. ەن­دى­گى استىق ءۇشىن كۇرەس ەلىمىزدىڭ ەڭ استىقتى وڭىرلەرىندە جال­عاس­پاق.

بيىلعى جىلعى وراققا اۋىل­شا­رۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى ەرەكشە دايىندىقپەن كەلدى. وراق ناۋ­قانى باستالار قارساڭدا اۋىل­شا­رۋا­شىلىق تەحنيكالارى 98 پاي­ىز­دىق دايىندىق ساپىنا قويىل­دى. ۇكىمەت شەشىمىمەن اۋىلشا­رۋا­شىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن ء(اشتو) جەڭىلدىكتى باعا بوي­ىن­شا جانار-جاعارمايمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ ماسەلەسى ويداعىداي شە­شى­لىپ, ءاشتو-گە ءاربىر ءليترى 77 تەڭگەدەن 405 مىڭ توننا جانار-جاعار ماي بوساتىلدى. بۇل ورتاشا ساۋدا باعامىنان 15 تەڭگە ءتو­مەن كورسەتكىش. نەگىزگى استىقتى وب­­لىستاردا قىركۇيەكتىڭ 3-ءشى ونكۇندىگىندە جانە قازان ايىنىڭ باسىندا وراققا قاتىستى قاۋىرت جۇمىستار ورىن الاتىندىقتان بۇل وڭىرلەرگە بولىنگەن جانار-جا­عارماي مولشەرى جەتپەيتىن سىڭاي­لى. سوندىقتان جاقىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن قوسىم­شا اقمولا وبلىسىنا 12,7 مىڭ توننا, قوستاناي وبلىسىنا 10,3 مىڭ توننا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 17,2 مىڭ توننا جەڭىل­دىكتى باعامەن جانار-جاعارماي ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سەلەكتورلىق كەڭەس بارىسىندا وسى اتالعان ءوڭىر باسشىلارى بۇل كومەك ءۇشىن پرەمەر-مينيسترگە شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان دي­قان­دارى ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە جومارت جەر بەرگەن وسى ءبىر مول يگىلىكتى ويداعىداي ىسكە جاراتىپ, رەكوردتىق استىقتى دەر كەزىندە كەپتىرۋ جانە ساقتاۋ بولىپ وتىر. قازىر رەسپۋبليكامىزدا ارنايى لي­تسەنزيالارى بار 217 استىق قا­بىل­داۋ پۋنكتتەرى (اقپ) بار. ولار­دىڭ قۋاتى 13,6 ميلليون تون­نا استىق ساقتاۋعا ارنالعان. ونى­مەن قوسا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ قوسىمشا 8,9 ميلليون توننا استىق ساقتاۋعا ارنالعان قويمالارى بار. ياعني, رەسپۋبليكامىزدىڭ قازىر 22,5 ميلليون توننا استىق ساقتاۋ مۇمكىندىگى بار. سونىمەن بىرگە, ءاشتو-لەر اسفالتتالعان الاڭ­دار مەن ۋاقىتشا استىق ساقتاۋعا لايىقتالعان ارناۋلى ورىنداردا تاعى دا 2,5 ميلليون توننا استىق ساقتاۋعا قابىلەتتى. ياعني, قولدا بار استىق ساقتاۋ قويمالارىن ءتيىمدى پايدالاناتىن بولساق, بي­ىل­عى رەكوردتىق استىقتى ەشبىر شىعىنسىز الداعى جىلدارعا جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك تولىق جەتەدى.

نەگىزگى استىقتى وڭىرلەردەگى اقپ-لاردى بوساتۋ ماقساتىندا بيىلعى وراق قارساڭىندا 500 مىڭ توننا تاۋارلى استىقتى سول­تۇستىك وڭىرلەردەن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە تاسىمالداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسىنان 151,4 مىڭ توننا, قوستاناي وبى­لى­سىنان 165,5 مىڭ توننا, سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 183,1 مىڭ توننا استىق تاسى­مال­داۋ كوزدەلىنگەن. 27 قىركۇيەككە دەيىنگى دەرەك بويىنشا 174,7 مىڭ توننا استىق باسقا وڭىرلەرگە اۋىستىرىلعان.

ەلىمىزدىڭ ىشكى قاجەتىن تولىق وتەۋ ءۇشىن 9 ميلليون توننا استىق قاجەت. ولاي بولاتىن بولسا, ەلى­مىزدىڭ بيىلعى ەكسپورتتىق الەۋە­تى 10 ميلليون توننادان اسىپ جى­عىلايىن دەپ تۇر. «قازاقستان تە­مىر جولى» اق-تىڭ دەرەكتەرى بوي­ىنشا, 2010-2011 ماركەتينگ­تىك جىلى, ياعني 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 2011 جىلدىڭ 1 ءشىل­دەسىنە دەيىن استىققا شاققانداعى ۇن ەكسپورتىن قوسىپ ەسەپتەگەندە, 6 ميلليون توننا استىق ەكس­پورت­تالعان. ال بيىلعى ماركەتينگتىك جىلدا 972 مىڭ توننا استىق ەكس­پورتتالدى. الداعى ۋاقىتتا ەلى­مىز­دىڭ بيىلعى بىتىك ەگىنىنەن ور­تا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىنە, اۋعان­­ستانعا جانە يرانعا 6 ميلليون توننا استىق ەكسپورتتالادى. ءۇستى­مىز­دەگى جىلى استىق ەكس­پورت­تاۋشىلاردى قولداۋ ماقسا­تىن­دا «تسەنتر ترانسپورتنىح ۋسلۋگ» اق ارقىلى كولىك شىعىن­دارى ءۇشىن سۋبسيديا ءبولۋ تەتىكتەرى قاراس­تى­رىلعان. وسى ماقسات ءۇشىن بيىلعى جىلى «قازاقستان تەمىر جولى» اق جانە باسقا تا­سىمالداۋ ۇيىمدارىنا 5 ميلليارد تەڭگە, 2012 جىلى 10 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ قاراس­تى­رىلعان. بۇل رەسەي فەدەراتسياسى جانە قىتاي ارقىلى استىق تا­سىمالدايتىن ەكسپورتتاۋشى­لار­دىڭ تاسىمال شىعىنىن جابۋعا ارنالعان.

بيىلعى جىلى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق تاراپىنان استىق تاسىمالداۋعا ارنالعان ۆاگوندار بولۋدە كىدىرىس بولعان جوق. قازىر «قازاقستان تەمىر جولى» اق قاراماعىندا استىق تاسىمال­دايتىن 5219 ۆاگون بار. بۇل ۆاگوندار ايىنا 400-500 مىڭ توننا استىق تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بيىلعىداي رەكورد­تىق استىق الىنعان جىلى بۇل كولەم دە ازدىق ەتكەلى وتىر. وسى­عان وراي «قازاقستان تەمىر جولى» اق رەسەي فەدەراتسياسىنا 5 مىڭ بىرلىككە دەيىن استىق تاسيتىن ۆاگونداردى جالعا الماق. قازىرگە دەيىن 700 ۆاگون ەلىمىزگە كەلىپ جەتتى.

بيىل «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق ءاشتو-لەردى قولداۋ ماقساتىمەن 5 ميلليون توننا استىق ساتىپ الۋدى كوزدەپ وتىر. كوممەر­تسيا­لىق ماقساتتا ساتىپ الىناتىن بۇل استىقتىڭ ءاربىر تونناسى 25 مىڭ تەڭگەدەن اينالماق. بۇل شا­عىن جانە ورتا تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەردى قولداۋعا ارنالعان ءتيىمدى شارا بولىپ تابىلادى. 2011 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىنە دەيىن كور­پوراتسيا 1,3 ميلليون توننا استىق ساتىپ الۋ باعدارلاماسىنا 32,4 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولدى.

2012 جىلدىڭ كوكتەمگى ەگىسى ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارىنا 2,3 ميلليون توننا تۇقىم قاجەت بولسا, 26 قىر­كۇيەك­تەگى دەرەك بويىنشا ءاشتو-لەر 2 ميلليون توننا تۇقىمدى قامباعا قۇيعان. ۇستىمىزدەگى جىلعى 23 قىركۇيەكتەگى مالىمەت بويىنشا, ەلىمىزدە 16,4 ميلليون توننا ءشوپ دايىندالعان. بۇل 2010 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعان­دا 2 ميلليون تونناعا ارتىق. بيىل اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەر­لەرى 1,5 جىلدىق جەم-ءشوپ قورىن داي­ىنداۋدى كوزدەپ وتىر.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى.