گەوگرافيالىق بىلىمگە ءمان بەرۋ – ءومىر تالابى

– وردەنبەك بىلىسبەك ۇلى, جوعارى­دا­عى ماقالادا پروفەسسور, اتاۋلى مەكتەپ جەتەكشىسى ۇ. ەسنازاروۆا ورتا مەكتەپتە گەوگرافيا ءپانىنىڭ وقىتىلۋى تۋرالى ءبىراز ماسەلەنى اتاپ كورسەتكەن. بۇعان ءسىزدىڭ دە ايتار جاۋابىڭىز بار ەكەن. ءسوزدى سودان باس­تاساڭىز؟

– الدىمەن بۇل ماقالامەن وعان نەگىز بولعان مۇعالىمدەر حاتىنىڭ ماز­مۇ­نى­مەن بۇرىننان تانىسپىن. دەگەنمەن ءبىر جاعدايدى ناقتىلاپ ايتۋ كەرەك: 475 قول قويىلعان حات رەسپۋبليكاداعى گەوگرافيا ءپانى پەداگوگتەرىنىڭ جالپى ۇستانىمىن بىلدىرمەيدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 10 مىڭنان استام گەوگرافيا مۇعالىمى جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان ءبىر توپتىڭ پىكىرى بارلىق كاسىبي قاۋىمنىڭ كوزقاراسى رەتىندە ۇسىنىلۋى عىلىمي ءارى ءادىل ءتاسىل ەمەس. ايتا كەتەيىن, بۇل حاتقا بايلانىستى كەزىندە رەسمي جاۋاپ بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەز­دەسۋدە دە ناقتى ءتۇسىندىرىلدى. الايدا ونىڭ نە­لىكتەن ءالى جالعاسىپ كەلە جاتقانى تۇسىنىكسىز.

شىندىعىن ايتقاندا, وزگە پاندەردەگى سە­كىلدى گەوگرافيانى دا جەتىلدىرەتىن تۇس­تار جەتەدى. بىراق ماقالادا ايتىلعان «كارتا جانە كەسكىن كارتامەن جۇمىس قاراس­تى­رىلماعان» دەگەن تۇجىرىم باعدار­لامالىق قۇجاتتارعا سايكەس كەلمەيدى. بۇل جۇمىستار وقۋ ماقساتىندا بار, ماسەلە – ولاردى ىسكە اسىرۋداعى ادىستەمەلىك پەن ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە. سونداي-اق گەوگرافيا ءپانى ساعاتىنىڭ قىسقارۋى تۋرالى سىن بارلىق مەكتەپكە ورتاق ەمەس. بۇل تەك تومەندەتىلگەن وقۋ جۇكتەمەسىن تاڭداعان ءبىلىم وشاقتارىنا ءتان جاعداي. ال «مۇعالىمدەر گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرمەگەن» دەگەن پىكىرگە كەلسەك, بۇل دا جالپىلاما تۇجىرىم. مۇن­داي تەحنولوگيالاردى يگەرمەگەن پەداگوگتەر بار بولۋى مۇمكىن. بىراق ونى جۇيەلىك كەمشىلىك دەپ ايتا المايمىن. مۇن­داعى نەگىزگى ماسەلە – پەداگوگتەردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ مەن ادىستەمەلىك قول­داۋ­دىڭ ساپاسىندا. ماقالادا ۇسىنىل­عان «شيىرشىق ادىسىنەن باس تارتۋ», «ەسكى پاندىك قۇرىلىمعا قايتا ورالۋ» سياقتى ۇسىنىستار عىلىمي-پەداگوگيكالىق تۇرعىدان داۋ تۋعىزادى. بۇل – جۇيەنى جەتىلدىرۋ ەمەس, رەفورمادان كەرى شەگىنۋ بولادى.

– جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلا­ماسىن­دا گەوگرا­فيا ءپانىنىڭ مازمۇنى مەن ساباق­­تاس­تىعى ساقتالعان با؟

– گەوگرافيا عىلىمىنىڭ نەگىزگى كوم­پونەنت­تەرى 7-11 سىنىپتار ارالى­عىندا ءبىرىزدى ءارى عىلىمي تۇرعىدا بەرىلەدى. ال «فيزيكالىق گەوگرافيا» مازمۇنى جويىلعان جوق, بۇل – 7-9 سىنىپتاردا ىشكى بولىمدەر ارقىلى تولىق قامتىلعان. قازىرگى باعدارلامادا 8-9 سىنىپتاردا قازاقستاننىڭ فيزيكالىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك گەوگرافياسىنا 136 ساعاتتان استام ۋاقىت بولىنگەن. بۇل – وقۋ­شىلاردىڭ ۇلتتىق گەوگرافيالىق ءبىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. گەوگرافيا پانىندە ماسەلە باع­دارلامادا ەمەس, ونى ىسكە اسىرۋ مەن باس­قارۋ شەشىمىندە دەپ ويلايمىن. سونداي-اق ادىستەمەلىك قولداۋ دا قاجەت.

– ەندى وسى ءپاندى وقىتۋدىڭ شيىر­­­شىق مودەلىنە (سپيرالدىق) توقتالا كەتسەڭىز؟

– قازىر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭار­تىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس سپيرال قاعيداتى نەگىزىندە قۇرىلىپ وتىر. وسى ءتاسىل گەوگرافيالىق ءبىلىمدى بىرتىندەپ, وقۋشىنىڭ جاس ەرەك­شە­لىگىنە ساي, قايتالاپ, تەرەڭدەتىپ وقىتۋعا باعىتتالعان. مۇنداي ءتاسىل ار­قىلى وقۋشىلار فۋنكتسيونالدىق ساۋات­تىلىعىن ارتتىرىپ, ءپاندى جۇيەلى تۇردە مەڭگەرەدى. ماسەلەن, سىزىقتىق وقىتۋ مودەلىندە گەوگرافيا بەلگىلى ءبىر سىنىپتا تولىق ءوتىلىپ, ءبىلىم كوبىنە تەوريالىق ءارى ءبىر رەتتىك سيپاتتا بەرىلەدى. سوندىقتان ۇعىمدار تەرەڭ دامىماي, پراكتيكالىق قولدانۋى شەكتەۋلى بولادى. ال ءسپيرالدى مودەلدە نەگىزگى گەوگرافيالىق ۇعىمدار بىرنەشە رەت قايتالانىپ, ءار سىنىپتا بىرتىندەپ كۇردەلەنە تۇسەدى. بۇل ءادىس وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, ءبىلىمدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن مەڭگەرۋگە جول اشادى. قازىرگى گەوگرا­­­فيا ساباعىندا كارتا, دەرەك, دياگرامما جانە تسيفرلىق قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. ناتيجەسىندە, وقۋشىلاردىڭ سىني ويلاۋ مەن كەڭىستىكتىك تالداۋ داعدىلارى قالىپتاسادى. ياعني گەوگرافيا ءپانى – بۇگىن تەك كارتا جاتتاۋ ەمەس, ومىردە قولدانىلاتىن ماڭىزدى بىلىمگە اينالىپ وتىر. سپيرال مودەلى گەوگرافيا ءپانىنىڭ مازمۇنىن جويمايدى, كەرىسىنشە ونى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس كەزەڭ-كەزەڭىمەن تەرەڭدەتىپ, پانىشىلىك ساباقتاستىقتى قام­تاماسىز ەتەدى. سوندىقتان 6-سىنىپ­تا «فيزي­كالىق گەوگرافيا» ءپانىنىڭ جەكە كۋرس رەتىندە بولماۋى ادىستەمەلىك ولقى­­لىق ەمەس, جاڭارتىلعان وقۋ باعدار­لا­­ما­سىنىڭ 7,8,9 سىنىپتاردا قاراستىرى­لاتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن پەداگوگيكالىق شەشىمى.

– قازىر بۇل ءپان مەكتەپتە قالاي وقى­تىلىپ ءجۇر؟

– ەلىمىزدەگى ورتا مەكتەپتەردە گەوگرافيا ءپانى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى اياسىندا وقىتىلادى. ماسەلەن, 5–6 سىنىپتاردا – جاراتىلىس­تانۋ ءپانى قۇرامىندا (گەوگرافيانىڭ ۇلەسى شامامەن 40%), 7–9 سىنىپتاردا – فيزيكالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق گەوگرافيا, 10–11 سىنىپتاردا – دۇنيەجۇزى گەوگرافياسى بو­يىنشا وتەدى. بۇل دەڭگەيلەردە تەوريا­لىق اقپارات قىسقارىپ, قولدان­بالى, زەرتتەۋشىلىك جانە جوبالىق جۇ­مىس­تارعا باسىمدىق بەرىلگەن. نەگىزگى ماق­سات – فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرىپ, العان ءبىلىمدى ومىردە قولدانا الۋ. سونىمەن بىرگە وقۋلىقتاردا مازمۇن جاڭارىپ, تاقىرىپتار قازىرگى زامان تالابىنا جاقىنداي ءتۇستى. ايتالىق, وندا تۇراقتى دامۋ, كليمات, رەسۋرس­تار, جاھاندانۋ ماسەلەلەرى قام­تىل­عان. دەگەنمەن كەيبىر وقۋلىقتاردا ءماتىن­نىڭ كۇردەلىلىگى,پراكتيكالىق تاپسىر­ما­لاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ايماقتىق (جەر­گىلىكتى) مىسالداردىڭ ازدىعى سياق­تى ماسە­لەلەر ءالى بار. قازىرگى گەوگرافيا – كار­تامەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ, قۇزى­رەت­تىلىككە, تاجىريبەگە, ويلاۋعا جانە ومىرمەن بايلانىستىرا وقىتۋعا باعىت­تال­عان ءپان. گەوگرافيالىق ءبىلىم – تەك مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ بولىگى ەمەس, الەمدى ءتۇسىنۋدىڭ, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك شەشىم­دەر­دى سانالى قابىلداۋدىڭ ومىرلىك شارتى. وكىنىشكە قاراي, گەوگرافيالىق ءبىلىم­نىڭ وسىنداي كەشەندى ءرولى كەيدە تولىق باعالانبايدى. انىعىندا, گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ ما­ڭىزى – ءومىر تالابى. سوندىقتان وقىتۋ ماز­مۇنىندا تەوريا ازايىپ, قولدانبالى, جوبا­لىق مازمۇن كوبەيگەن.

– جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىندا اتال­عان ءپان ادىستەمەلىك جاعىنان قان­شا­لىقتى وزگەرگەن؟

– جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىندا گەوگرافيا ءپانى مازمۇندىق جانە ادىس­تە­مەلىك تۇرعىدان ەداۋىر جاڭاردى. ونى 2013 جىلعى وقۋ باعدارلاماسى مەن سوڭعى اپروباتسيادان وتكەن ۇبا-نىڭ باع­دارلامالارىن سالىستىرمالى تالداۋى ايقىن كورسەتەدى. مۇندا قازاقستان گەوگرا­فياسى 7–11 سىنىپقا دەيىن قاراس­تى­رىلعان. الايدا بارلىق كەزەڭدە باع­دار­لاما پەداگوگتەردىڭ تولىق كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى جاڭا كوزقاراستاردى, ءسپيرالدى ءتاسىلدى جانە قۇزىرەتتىلىككە نەگىزدەلگەن وقىتۋدى مەڭگەرۋ مەن ءتۇسىنۋ – ءار گەوگرافيا مۇعالىمىنەن قايتا كاسىبي دايارلىق پەن ۇزدىكسىز دامۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق گەوگرافيا ءپانى اياسىندا شەشىلۋگە ءتيىس وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وقۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىندا «گەوگرافيا» سەكتسياسىنىڭ دەربەس تۇردە ەنگىزىلۋى. گەوگرافيا عىلىمىنىڭ مازمۇنى تابيعي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە كەڭىستىكتىك ۇدەرىستەردى كەشەندى تالداۋعا باعىتتالعانىمەن, وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالار جۇيەسىندە بۇل باعىت تولىق كولەمدە كورىنىس تاپپاي وتىر. سوندىقتان وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالارىندا «گەوگرافيا» سەكتسياسىن جەكە باعىت رەتىندە ەنگىزىپ, اتالعان ءپاننىڭ پرەزيدەنتتىك وليمپيادادا دەربەس ءپان رەتىندە ۇسىنىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

اڭگىمەلەسكەن –

ازامات ەسەنجول,

 «Egemen Qazaqstan»