سەنبى كۇنى ەلوردامىزدا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن تۇسىندىرۋگە ارنالعان «رەفەرەندۋم-2026» ونلاين مارافونى ءوتتى. التى ساعات بويى 100-گە جۋىق ساراپشى, زاڭگەر, قوعام بەلسەندىسى مەن مەملەكەت قايراتكەرى اشىق ديالوگ الاڭىندا تالقىلاۋلار وتكىزىپ, نەگىزگى زاڭنىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزىن, قوعام ومىرىنە ىقپالىن جان-جاقتى تالدادى.
جاڭا داۋىرگە اياق باستىق
ەل كولەمىندە تىكەلەي ەفيردە ترانسلياتسيالانعان ءىس-شارا باسىندا ساراپشىلار قوعام تالقىسىنداعى اتا زاڭ جوباسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن اتاپ ايتىپ, جاڭاشىلدىقتارىنىڭ جاي-جاپسارىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىردى. ءماجىلىس دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى ايدوس سارىم بۇل رەفورمالار ەلىمىزدىڭ ءبىر داۋىردەن ەكىنشى داۋىرگە قادام باسقانىن ايقىن اڭعارتاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز مۇنايعا عانا تاۋەلدى بولىپ كەلگەن زاماندى ارتقا تاستادىق.
«مۇناي ءوندىرۋ قالا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن بۇدان كەيىن مۇنايدىڭ كۇش-قۋاتىنا ەمەس, ادامنىڭ كۇش-قۋاتىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى جاساۋىمىز كەرەك. قازىر ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 40 پايىزعا جەتتى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. بىراق بۇدان دا ارتۋى كەرەك. سوندا عانا شىن مانىندەگى تاۋەلسىز, حالىق يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن ەكونوميكاعا قول جەتكىزەمىز. ءبىز بۇعان دەيىن «بيلىكتىڭ قاينار كوزى – حالىق» دەپ كەلسەك, ەندى «ەگەمەندىكتىڭ قاينار كوزى مەن قورعانى – حالىق» دەيمىز. بۇل ۇستانىم اتالعان ەل ومىرىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى بارىنە ورتاق قىلادى», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار ا.سارىم تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمىزدى اتاپ ءوتتى.
«ەلىمىز جي تۋرالى زاڭ مەن تسيفرلىق كودەكستى قابىلداپ, ماڭىزدى قادام جاسادى. بۇل سالادا قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس. ەندى وسى باستامالاردى كونستيتۋتسيا ارقىلى نىعايتۋ قاجەت. بۇل – شىن مانىندە رەۆوليۋتسيالىق جاڭالىق», دەدى ول.
ءمəجىلىس دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى ايداربەك قوجانازاروۆ كوپشىلىكتەن كەلىپ تۇسكەن تسيفرلىق دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ, جەكەمەنشىك م ۇلىكتى قورعاۋ, سونداي-اق اشىقتىققا قاتىستى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار جايىندا ايتتى.
«ۇسىنىستار قاتارىندا كوپ قوزعالعان ءارى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن ماسەلە – تسيفرلىق دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسى. ازاماتتىڭ قۇقىعى وفلاين عانا ەمەس, ونلاين دا قورعالۋى كەرەك ەكەنىن ايتىپ كەلە جاتىرمىز. ماجىلىستە تسيفرلىق كودەكستى دە قابىلدادىق. ونى اتا زاڭىمىزدا بەلگىلەۋ ماڭىزدى شەشىم بولدى. ەكىنشى ماسەلە – ازاماتتاردىڭ جەكەمەنشىك ءۇيىن قورعاۋ, ول سوتتىڭ شەشىمىنسىز جۇزەگە اسىرىلمايتىنىن بەكىتۋ. جەلىلەردە ءتۇرلى وقيعانى كوردىك, سوعان جول بەرمەس ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداندى», دەدى ا.قوجانازاروۆ.
ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارا-جىگى
مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قۇرالاي سادىقوۆا سوزىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن نورماتيۆتىك قۇندىلىقتاردى ايقىندايتىن اتا زاڭ رەتىندە قابىلداۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ وزىندىك ۇلتتىق مادەنيەتى مەن تەرەڭ تاريحى بار ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن. سونداي-اق پرەامبۋلادا ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىنىڭ ايىرماشىلىعى دا ايقىن اجىراتىلعان.
«ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسيانى زاڭدىق قاعيدالارى بەكىتىلگەن رەسمي قۇجاتتان بۇرىن, نورماتيۆتىك-قۇندىلىقتىق قاتار انىقتالاتىن نەگىز, اتا زاڭ رەتىندە قابىلداۋىمىز قاجەت. «بايىرعى قازاق جەرىندەگى مەملەكەتتىلىكتىڭ ساباقتاستىعى» دەگەنىمىز – ون نەمەسە ءجۇز جىل ەمەس, مىڭجىلدىق تاريحى بار, وزىنە عانا ءتان ۇلتتىق وركەنيەتى مەن مادەنيەتى بولعان تاريحي ساباقتاستىقتى بىلدىرەدى. بۇل – جاھاندىق دەڭگەيدە قازاق حالقىنىڭ ۇلى تاريحى بولعانىن مالىمدەيتىن نورما. سونداي-اق كوپ ادام ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىن اجىراتا الماي جاتادى. تاۋەلسىزدىك سىرتقى كۇشتەرگە باعىنباۋ, دەربەستىك دەگەندى بىلدىرسە, ەگەمەندىك – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باسىمدىعىن ايقىندايتىن ۇعىم. ال بيلىكتىڭ قاينار كوزى حالىق ەكەنىن كورسەتىلگەن. سوندىقتان تاريحي ديسكۋرس تۇرعىسىنان اتا-بابامىزدان جالعاسقان مادەني, وركەنيەتتىك جەتىستىكتەرىمىزدى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن بىزگە بەرىلىپ وتىرعان ۇلى امانات», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
وسى ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ جاھاندانۋ ۇردىسىمەن بىرگە ەلىمىزگە شەتتەن كەلىپ جاتقان جاعىمسىز تەندەنتسيالار جايىندا پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر باتىستان دا, شىعىستان دا شەكارا اسىپ جاتقان تەرىس قۇبىلىس كوپ.
«قازاق حالقى – ىنتىماقشىل, ۇيىمشىل, كىشىسىن قۇرمەتتەپ, ۇلكەنىن سىيلاي بىلەتىن. ال شەكارا اسىپ كەلىپ جاتقان ۇردىستەر ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزگە سايكەس كەلمەي جاتادى. ءبىز وندايلاردىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە فۋندامەنتاليزم, تەرروريزم, سونداي-اق باسقا دا تەرىس تاربيە بەرەتىن جايتتار بار. وسىندايدا قازاق حالقى باس بولىپ, ەلىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە باعىت-باعدار بەرىپ, ەلدىڭ تەڭدىگى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاپ وتىرۋىمىز قاجەت. بۇل تۇرعىدا كونفەسسياارالىق جانە ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزى زور. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, ەڭ بىرىنشىدەن, قازاق حالقى جاۋاپتى. سوندىقتان ساليقالى ساياسات جۇرگىزىپ, ازاتتىعىمىزدى قىزعىشتاي قورعاپ, وزگە ۇلت وكىلدەرىن سىيلايتىن ءارى ۇلگى كورسەتەتىن حالىق بولۋىمىز كەرەك», دەدى دەپۋتات.
ادام يگىلىگىنە بەت بۇرعان جوبا
ونلاين-مارافون بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق اتا زاڭ پرەامبۋلاسىنىڭ ەرەكشەلىگى جايىندا پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسى – وتكەن تاريحىمىزدى دارىپتەي وتىرىپ, بولاشاققا باعدارىمىزدى انىقتايتىن ىرگەتاس.
«قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى مەن جاڭا پرەامبۋلادا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. بىرىنشىدەن, قولدانىستاعى اتا زاڭدى قابىلداعان كەزدە ونىڭ كىرىسپەسى ازاماتتاردىڭ ۇستاناتىن قۇندىلىقتارى, سانالىق دەڭگەيىنە بايلانىستى جازىلدى. ۋاقىت وتە ءوزىمىزدىڭ وتكەنىمىزدى زەردەلەپ, بايىرعى قازاق جەرىندە بولعان مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىمىزدى زاڭدى تۇردە بەكىتۋ ءۇشىن قۇجات حالىقتىڭ مۇددەسىنە باعىتتالىپ, جاڭا كوزقاراسپەن جازىلدى», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار ءۇ.شاپاق جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى باستى قۇندىلىق ادام كاپيتالى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«كەيىنگى كەزدەگى عىلىمي جەتىستىكتەردى سارالاساق, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ 27,4 پايىزى كوممەرتسيالانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 118 ملرد-تان اسا قارجى تۇسكەن. مۇنىڭ ءوزى عىلىم, بىلىمگە كاپيتال سالساق, مەملەكەتىمىزدىڭ بايلىعى ادام كاپيتالى ارقىلى عانا ولشەنەتىنىنە دالەل بولادى. بۇل كونستيتۋتسيا جوباسى – ادام يگىلىگىنە بەت بۇرعان جوبا. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن ناقتى بەكىتتىك. باستى قۇندىلىق – ادام كاپيتالى, ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەر», دەدى ول.
ءىس-شارا بارىسىندا «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى ديحان قامزابەك ۇلى «قوعامدىق ديالوگتىڭ ماڭىزى قانداي؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەردى.
«جاڭا اتا زاڭ جوباسىندا قوعاممەن ديالوگ مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى قاتارىندا كورسەتىلىپ وتىر. ونىڭ باستى باعدارى – قوعام مەن بيلىك اراسىندا التىن كوپىر بولۋ. مۇنىڭ ءتۇرلى ساتىسى بار. قوعام – بەلگىلى دەڭگەيدە اتقارۋشى بيلىك پەن زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ, سوت جۇيەسىنىڭ ءارى سىنشىسى, ءارى سۇحباتتاستىققا دانەكەرى», دەدى ول.
سونىمەن قاتار د.قامزابەك ۇلى ازاماتتىق قوعام ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قۇرامداس بولىگى.
«تۇتاستاي العاندا, حالقىمىزدا «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن ءسوز بار. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى. التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەگەن مىڭجىلدىق ناقىلىمىز دا بار. ءبىزدىڭ ءتورت تاراپىمىزدىڭ, ءتورت قۇبىلامىزدىڭ تۇگەندەلۋىنە قوعامدىق ديالوگ بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولادى», دەدى كوميسسيا مۇشەسى.
جيىن بارىسىندا ساياساتتانۋشىلار ينديرا رىستينا مەن ايگەرىم سەرىكجانوۆا, قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلباي, سەنات دەپۋتاتتارى نۇرلان بەكنازاروۆ, رۋسلان رۇستەموۆ, ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ازات پەرۋاشەۆ, جاناربەك ءاشىمجان, اسحات راقىمجانوۆ, ماگەررام ماگەرراموۆ, ت.ب. ساراپشىلار ورتاعا شىعىپ, پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
ايتا كەتەيىك, 15 ناۋرىزدا ەلىمىزدە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتەدى. سول كۇنى ەل حالقى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قاتىستى ءوز تاڭداۋىن جاسايدى.