الداعى ۋاقىتتا «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس-نىڭ باعىت-باعدارى قالاي بولارى ءالى بەلگىسىز. سەبەبى, اشىلعالى بەرگى جەتى-سەگىز جىلدىڭ ىشىندە كاسىپورىن جۇمىسى بىردە توقتاپ, بىردە ىسكە قوسىلىپ, جۇك ۆاگوندارىن جاساۋشىلار قيىندىققا كەزىگە بەرۋدە.
ەندى مىنە, ەكى جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس ءوز جۇمىسىن قايتا باستاپ كوردى. بۇعان سەبەپ, زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى ءسۇيىندىك قۋاندىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, 50 جارتىلاي ۆاگون جەكە كاسىپورىنعا ساتىلىپتى. ارقايسىنىڭ قۇنى 10 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 135 جارتىلاي ۆاگون جاسالىپ, دايىن تۇرعان كورىنەدى. ەگەر دە بۇل ۆاگونداردى دا ساتىپ الاتىندار تابىلا كەتسە, سۇرانىس ارتسا كاسىپورىن جۇمىسى جاندانادى دەگەن ءسوز. ءبىز دە ەكىباستۇزعا بارعان سايىن زاۋىتتىڭ جاي-كۇيىن كورىپ قايتامىز. بيىل زاۋىت جۇمىسى بىردە توقتاپ, بىردە ءجۇرىپ, جۇمىسشىلار ەڭبەكاقىلارىن الا الماي قالدى. قىركۇيەك ايىندا جۇمىسشىلاردىڭ 130 ميلليون تەڭگە جالاقى قارىزدارى تولەنىپتى. كاسىپورىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 400 جۇمىسشى جارتى جىل جالاقىسىز ءجۇردى. سوندا ەكىباستۇزدا جاسالاتىن ۆاگوندار نارىق باسەكەسىنە تۇسە الماي تۇر ما, ۆاگون قۇنى باسەكەگە قابىلەتسىز بە دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى.
قازىر 155 جۇمىسشىسى اۋىسىم ۇزاقتىعى 4 ساعاتتى قۇرايتىن ءتورت كۇندىك جۇمىس اپتاسى, ال 163 جۇمىسشى اۋىسىم ۇزاقتىعى 8 ساعاتتان تۇراتىن ءتورت كۇندىك كەستەمەن جۇمىس ىستەپ ءجۇر. جۇزگە جۋىق جۇمىسشىسى ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرىلگەن كورىنەدى. جالاقى قارىزدارىن تولەۋ جوعالتقان تابىس ەسەبىندە تولەنىپتى. قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءبولىمى مۇنى ۇلتتىق قوردىڭ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جوعارى بىلىكتى كادرلاردىڭ قىسقارعان جۇمىس ۋاقىتىندا جوعالعان تابىسىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى ارقىلى سۋبسيديالايدى. ەڭبەكاقىنىڭ 50 پايىزىن كاسىپورىن, ال جوعالعان كىرىستىڭ قالعان بولىگىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جوعارىدا اتالعان سۋبسيديا ەسەبىنەن تولەنىپتى.
ەكىنشىدەن, باعدارلامانىڭ وسى تارماعىن كەز كەلگەن كاسىپورىن پايدالانا المايدى. ماقسات – جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋدان ساقتاۋ جانە جالاقىلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن تولەۋ. ەكىباستۇزدا بۇل باعدارلاماعا, ياعني سۋبسيديالاۋعا «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ «شىعىس» كەنىشى, «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس ىلىگىپتى. وسىمەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقى قارىزدارىن تولەۋ ءبىتتى دەپ نۇكتە قويۋعا ءالى ەرتەرەك سەكىلدى. ويتكەنى, بۇل امالسىزدان بارعان شارا ءتارىزدى كورىندى بىزگە. جالپى, ەكىباستۇزدا بۇعان دەيىن 2007 جىلى «تامان» جشس جۇك ۆاگوندارىن جاسايتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان-دى. نەگىزى, كەڭەستىك كەزدەگى بۇل ۆاگون دەپوسىنىڭ جىلىنا 10 مىڭ ۆاگون جوندەي الاتىنداي قۋاتى بولىپتى. 90-جىلدارداعى قيىندىق كەزدەرىندە ۆاگون دەپوسىنىڭ بىرقاتار قۇرال-جابدىقتارى ساتىلىپ كەتتى. كەيبىر بولىكتەرى ىستەن شىعىپ قالسا دا, وندىرىستىك بولىمدەرى, كوممۋنيكاتسيا قۇرىلىمدارى ساقتالىپ قالعان. كاسىپورىن قۇرال-جابدىقتار ورناتىپ, وسى زامانعا ساي جۇك ۆاگوندارىن جاساۋ ءۇشىن كۇردەلى جانە دەپولىق جوندەۋلەردەن وتكىزۋمەن اينالىسىپ, ءبىر جىلدا 4 مىڭ جۇك ۆاگوندارىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ بەرۋگە مۇمكىندىكتەرى دە جەتتى.
رەسەيدىڭ «ترانسماشحولدينگ» جاق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.بوكارەۆ اراسىندا تەمىر جول سالاسىنا ارنالعان ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىن اشۋ جونىندە ءوزارا قارىم-قاتىناس تۋرالى مەموراندۋمعا دا قول قويىلدى. سول ەكى ارادا ەكىباستۇزدا جۇك ۆاگوندارىن جاساۋدى «قازاقستان ۆاگون قۇراستىرۋ كومپانياسى» جشس جۇزەگە اسىرماق بولادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2009-2011 جىلدارى كاسىپورىندا جۇك ۆاگوندارىن شىعارۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبالارىنىڭ تىزىمىنە ەندى. ءسويتىپ, 2008 جىلى ءبىز جازىپ وتىرعان «تامان» جشس ۆاگون ءجوندەۋ دەپوسىنىڭ جانىنان ۆاگون جاسايتىن زاماناۋي كاسىپورىن – «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس قۇرىلدى. زاۋىتتىڭ العاشقى كەزەگى 2010 جىلى ماۋسىم ايىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تىكەلەي بايلانىستا ىسكە قوسىلدى. سول جىلدىڭ مامىر جانە 2011 جىلدىڭ ماۋسىم ايلارى ارالىعىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا كومپانيا باسىندا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى, سونداي-اق, تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى جەتكىزۋ جانە مونتاجداۋ شارالارى ءجۇرگىزىلدى. 2011 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وندىرىستىك كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 2000 اشىق جانە 500 جابىق ۆاگون شىعارۋعا جەتەدى. جارتىلاي ءبىر ۆاگوننىڭ قۇنى – 81-90 مىڭ دوللار. جىلىنا 2500 ۆاگون شىعارىپ, ەلىمىزدى عانا ەمەس, تمد نارىعىن جۇك تيەيتىن ۆاگوندارمەن قامتيمىز دەگەن تەڭدەسى جوق مىندەت تە الدى. بىراق شيكىزات تاپشىلىعىنان, ۆاگون وندىرىسىنە قاجەتتى قۇيمالار بولماعاندىقتان كاسىپورىن اشىلماي جاتىپ, توقتاپ قالا جازدادى. سەرىكتەستىك باسشىلارى ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ, وسى كۇنگە دەيىن ءجيى اۋىسادى. سول كەلىمدى-كەتىمدى باسشىلار سوڭدارىنا قيىندىقتار, كەدەرگىلەر, ءتۇيىندى ماسەلەلەر دە قالدىرىپ كەتە باردى. سەبەپ – وتاندىق ۆاگون جاساۋعا قاجەت قۇيما تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ جوقتىعى. وندا نەگە جوبا-جوسپارسىز, ۆاگون نارىعىن زەرتتەۋسىز ءىس باستايتىندارىن وزدەرى دە بىلمەيدى. قازىر ەندى ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ شىقتى. ياعني, جابىق ۆاگونداردى, فيتينگتى پلاتفورمالاردى, جىلى تسيستەرنالاردى شىعارماقشى. 2011 جىلى «قتج» ۇك» اق پەن رەسەيلىك «ۋرالۆاگونزاۆود» عوك ااق اراسىندا «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جانىنان بىرلەسكەن كاسىپورىندى قۇرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول جەتكىزىلگەن ەدى. الايدا, بۇل باستاما ءارى قاراي جول تابا المادى. ۆاگون قۇراستىرۋعا قاجەت بولشەكتەر رەسەي مەن ۋكراينا ەلدەرىنەن اكەلىنسە, ۆاگوندارىمىزدىڭ وزىندىك قۇنى دا قىمباتقا تۇسەتىنى بەلگىلى. جالپى, 2008 جىلى اشىلعان «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس وسى كۇنگە دەيىن 5 مىڭداي جۇك ۆاگوندارىن جاساپ شىعارىپتى دەگەن مالىمەتتەر دە كەزدەسەدى. ولاي بولسا, 5 مىڭ ۆاگون قازىر قايدا ءجۇر؟..
قايتا ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس جاساپ كورمەكشى زاۋىت جىل سوڭىنان باستاپ فيتينگىلىك پلاتفورمالار شىعارۋدى قولعا الماقشى. پلاتفورمالار كەز كەلگەن كولەمدى جۇكتى, كونتەينەرلەردى, تراكتورلار مەن اۋىر كولىكتەردى, ستانوكتاردى تاسىمالداۋعا قاجەت. بولشەكتەر رەسەيدەن ساتىپ الىنادى. تىركەمەلەر زاۋىتتىڭ وزىندە جاسالادى.
– قازىر جۇك ۆاگوندارى ءوندىرىسىن ليزينگتىك نەسيەلەۋ ارقىلى قارجىلاندىرىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» اق-قا قاراستى «كتج-ەكسپرەسس» كاسىپورنىنا 1500 ۆاگون جاساۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ماقساتقا وسى جىلى 17,5 ملرد تەڭگە ءبولىنبەكشى. ەلىمىزدە مەرزىمى وتكەن ۆاگوندار قولدانىستان كوپتەپ شىعارىلۋدا. ولاردى ەلىمىزدە قولدانۋعا تىيىم سالىنۋدا, – دەيدى زاۋىت باسشىلىعى.
وندا ەكىباستۇزدىق جۇك ۆاگوندارىنا جول اشىلادى دەگەن ءسوز بە, الدە, بۇل دا ەرتەرەك پە, ول الداعى ۋاقىت ەنشىسىندە. ءارينە, جوبالار ىسكە قوسىلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا قۋانىش. وبلىستىق ەڭبەك باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, بيىل وڭىردەگى 10 كاسىپورىندا ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزدارى 69 ميلليون تەڭگەگە جەتىپتى. ۆاگون جاساۋ كومپانياسىنا دا ايىپپۇل سالىنىپ, ەڭبەكاقى قارىزدارىن وتەۋ ءۇشىن ءىستىڭ سوتقا دەيىنگى ماتەريالدارى ءجىبەرىلگەن. ءتىپتى, بولماعان سوڭ ەكىباستۇزدىڭ اكىمى قايرات نۇكەنوۆ پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن وتەۋگە قاتىستى جيىن وتكىزدى. ال تەمىر جول سالاسىنا قاجەتتى ونىمگە تاپسىرىستىڭ ازايعانىنا جۇمىسشىلاردىڭ كىناسى جوق. ولار جوبالار جولعا تۇسەدى دەپ سەنەدى. العاشىندا ەكىباستۇزدىڭ ۆاگوندارىن «قازاقستان تەمىر جولى» اق ساتىپ السا, سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق كومپانيادان ەش تاپسىرىس تۇسپەگەن. سىرتتان تۇسەتىن تاپسىرىس ءتىپتەن تومەندەپ كەتكەن. ساتىپ الۋشى بولماسا, سۇرانىس تۇسپەسە, ۆاگوندى كورمەگە قويۋ ءۇشىن شىعارا ما؟ سۇرانىس بولماسا ءوندىرىس ءبىردەن باسەڭسىپ, ءتىپتى, ءمۇلدەم توقتاۋى دا زاڭدىلىق. ايتپاقشى, ۆاگون جاساۋ زاۋىتى قايتا ىسكە قوسىلدى دەگەندى ەستىپ, وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ تا ەكىباستۇزعا بارىپ قايتتى. بىردە ىسكە قوسىلىپ, ءبىردە جابىلىپ قالا بەرەتىن كومپانيا باقاۋوۆقا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 200 ۆاگون شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز دەپتى...
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى