سوڭعى ۋاقىتتا سيريا مەن يراكتا ورىن العان بىرقاتار ماڭىزدى وقيعالار ايماقتا سەڭ قوزعالىپ, قالىپتاسقان جاعدايدىڭ تۇبەگەيلى وزگەرە باستاعانىنىڭ نىشانى بولۋى مۇمكىن. ايماقتا تەررورلىق توپتارعا قارسى بىرىكتىرىلگەن كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسىندە ساعى سىنىپ, قالالارعا بەكىنگەن سودىرلار قورشاۋعا الىنىپ, ولارعا جويقىن سوققىلار بەرىلۋدە. تەررورعا قارسى باعىتتالعان شابۋىلداردىڭ ارقاسىندا ەكسترەميستىك توپتاردىڭ ارەكەتتەرى بىتىراڭقى سيپات الىپ, وزگە ايماقتارعا ىعىستىرىلا باستادى.
وسى رەتتە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 22 قاراشا كۇنى بەدەلدى Bloomberg اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا سيريا مەن يراكتاعى حالىقارالىق كواليتسيا تاراپىنان ىعىستىرىلۋى مۇمكىن يشيم تەررورشىلارىنىڭ جاقىن جاتقان اۋعانستانعا, ءتىپتى ورتالىق ازيانىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە ويىسۋ ىقتيمالدىعى بار ەكەنىنە باسا نازار اۋدارىپ, وڭتۇستىكتەگى كورشى مەملەكەتتەرگە قىسىم جاسالعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ دە تىنىشتىعىنا نۇقسان كەلەتىنىن اشىق ايتتى. مەملەكەتتەردىڭ لاڭكەستىكپەن بىرلەسىپ كۇرەسۋى قاجەتتىگى دە وسى سۇحبات بارىسىندا اتاپ كورسەتىلدى.
راسىندا, الداعى كەزەڭدەردە الەپپو مەن موسۋلدىڭ لاڭكەستەردەن بوساتىلۋ مۇمكىندىگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, كەلەشەكتە راققا جانە يدليبتە دە جۇرگىزىلۋى ىقتيمال كەڭ اۋقىمدى اسكەري وپەراتسيالاردىڭ قىسىمىمەن سودىرلار ىعىسىپ, كورشى ەلدەرمەن قاتار, ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن دە قاۋىپ ءتوندىرۋى ابدەن ىقتيمال.
سوڭعى ءبىر اپتادا سيريانىڭ ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىعى – الەپپونىڭ شىعىسىندا قورشاۋعا الىنعان قارۋلى وپپوزيتسيا كۇشتەرىنە سيريا ۇكىمەت اسكەرلەرى ناتيجەلى شابۋىل جاساپ, وپپوزيتسيا يەلەنگەن اۋماقتىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىر بولىگىن, ءتىپتى جارتىسىنا جۋىعىن باسىپ الدى جانە «ءجابحات فاتح ءاش-شام» (بۇرىن «سيرياداعى ءال-قايدا», «نۋسرا» دەگەن اتتارمەن بەلگىلى), «احرار ءاش-شام» جانە «ەركىن سيريا ارمياسى» قۇرامىنداعى قارۋلى توپتاردان قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى 13-14 اۋداندى كەرى قايتاردى. بۇۇ بەرگەن ءمالىمەتتەرگە سايكەس, 30 مىڭعا جۋىق بەيبىت تۇرعىن اساد اسكەرلەرى مەن كۇرد جاساقتارى ورنالاسقان قالانىڭ باتىسىنا قاراي قاشىپ ۇلگەرگەن. ءارتۇرلى دەرەك كوزدەرى قاشقان كىسىلەر سانىنىڭ 50-90 مىڭ ەكەنىن ايتادى. الەپپونىڭ شىعىسىندا ءالى كەمىندە 150 مىڭعا جۋىق بەيبىت تۇرعىن قالۋى مۇمكىن. وپپوزيتسيالىق كۇشتەر قالانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي ىعىستىرىلىپ, بىرنەشە اۋداندا قورشاۋدا قالدى.
ۆاشينگتون تاياۋ شىعىس ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, ليون 2 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋلەر جونىندەگى ديرەكتورى, سيريا بويىنشا بەلگىلى مامان فابريس بالانش شىعىس الەپپوعا جاسالعان سوڭعى شابۋىل بەتبۇرىستى كەزەڭنىڭ, تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ باسى ەكەنىن العا تارتادى. ساراپشى ترامپ اكىمشىلىگى رەسمي تۇردە بيلىككە كەلگەنگە دەيىن اساد رەجىمى مەن رەسەيدىڭ الەپپونىڭ بارلىق اۋماعىن وپپوزيتسيادان تولىق بوساتۋعا ۇمتىلىپ وتىرعانى تۋرالى جازادى.
شىعىس الەپپوداعى وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ شەگىنىسى مەن جارتىلاي جەڭىلىسىنىڭ سەبەبى, سيريا ۇكىمەتى اسكەرىنىڭ ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە نۇكتەدەن شابۋىل جاساۋىنا بايلانىستى وپپوزيتسيانىڭ قورعانىسى بىتىراڭقى سيپات الىپ, سودىرلاردىڭ كۇشى السىرەگەن. وپپوزيتسيا وكىلدەرى «ءاش-شارق ءال-اۋسات» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتىلعانداي, قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى «ەركىن سيريا اسكەرىنىڭ» قۇرامىنا ەنەتىن كەيبىر جاساقتاردىڭ بەلگىلى سەبەپتەرمەن باسقا وپەراتسيالارعا قاتىسۋعا بايلانىستى ءوز شەپتەرىن تاستاپ كەتۋى الەپپوداعى وپپوزيتسيانى قاتتى السىرەتىپ جىبەرگەن.
الەپپودا قورشاۋعا تۇسكەن سيريا قارۋلى وپپوزيتسياسىن نىساناعا العان سيريا ۇكىمەتى بىرنەشە اي بويى شابۋىلدارىن ۇدەتىپ وتىر. البەتتە, سيريا ۇكىمەتىنىڭ اسكەرى ءوز كۇشىمەن مۇنداي ءىرى اسكەري جەتىستىككە قول جەتكىزە الماس ەدى. بۇعان دەيىن سيريا اسكەرىنە رەسەي عارىش كۇشتەرىنىڭ, يران جانە «حەزبوللا» جىبەرگەن جاساقتاردىڭ اسكەري قولداۋ كورسەتىپ كەلگەنى بەلگىلى. ۇكىمەت اسكەرلەرى الەپپونىڭ شىعىسىنداعى اۋەجاي جانە قالانىڭ سولتۇستىگىنەن شابۋىلداردى ۇدەتە ءتۇسۋى مۇمكىن. قالانىڭ تولىق ازات ەتىلۋى سيريا ۇكىمەتى اسكەرىنىڭ 2012 جىلدان بەرگى ەڭ ءىرى جەڭىسى بولاتىنى ءسوزسىز.
الەپپو قۇلاعان جاعدايدا بۇل «ەركىن سيريا ارمياسى» دەپ اتالاتىن وپپوزيتسيالىق توپتار كواليتسياسىنا اۋىر سوققى بولادى. مۇنداي جاعدايدا سيرياداعى وپپوزيتسيالىق, شەتەلدىك, ءسالافي, جيحادشىل جانە تاعى باسقا توپتار يدليب ماڭىنا ىعىستىرىلادى, ال يشيم سودىرلارى راققا جاققا شوعىرلانىپ, شەشۋشى سوعىسقا دايىندالۋى مۇمكىن. ايماقتا ساياسي-اسكەري تەپە-تەڭدىك كۇرت وزگەرەدى. سيريا ۇكىمەتى ۇلكەن اۋماقتى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك الادى.
دەگەنمەن, «ءجابحات ءان-نۋسرا», «احرار ءاش-شام» سياقتى راديكالدى توپتار «جەيش حالاب» (الەپپو ارمياسى) كواليتسياسىنا بىرىگىپ, ازىرشە قالانى بوساتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قابىلداماي وتىرعانى تۋرالى اقپارات تارالدى. سيريا ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرى دە شابۋىلدىڭ كەلەسى كەزەڭى عيماراتتار مەن تۇرعىندار تىعىز ورنالاسقان اۋدانداردا وتەتىندىكتەن, وپەراتسيانىڭ وتە كۇردەلى بولاتىنىن ءبىلىپ وتىر. بۇل اسكەري شابۋىلداردىڭ قورشاۋداعى مىڭداعان قاراپايىم سيريالىقتار ءۇشىن گۋمانيتارلىق سالدارلارى وتە اۋىر بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
جويقىن اۋە شابۋىلدارىنان بەيبىت سيريالىقتاردىڭ دا زارداپ شەگىپ, كىسى ءولىمى كۇرت ارتقانىن حالىقارالىق باسىلىمدار جازدى. قازىردىڭ وزىندە ينتەرنەتتە تارالعان بەينەماتەريالداردان كوشەدە جاتقان مايىتتەردى كورۋگە بولادى.
ءتىپتى, فرانتسيا سيريادا گۋمانيتارلىق اپاتتىڭ ورىن العانىن العا تارتىپ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسىن وتكىزۋگە شاقىردى. بۇۇ وكىلدەرى جاعدايدىڭ «قورقىنىشتى» سيپات العانىن مالىمدەپ, جەدەل گۋمانيتارلىق جاردەم كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدا. بۇۇ وكىلدەرى رەسەيدىڭ قالادا ءتورت گۋمانيتارلىق ءدالىز اشۋدى ۇسىنعانىن كولدەنەڭ تارتتى. سيريا اراب رەسپۋبليكاسىندا قارسىلاسۋشى تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ جونىندەگى رەسەي ورتالىعى تاراتقان اقپاراتقا سايكەس, سيريانىڭ مىڭنان استام ەلدى مەكەنىمەن تاتۋلاسۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان, گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى دە قولعا الىنۋدا.
بۇعان دەيىن الەپپونىڭ سولتۇستىگىندەگى كاستەللو جولى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس كەڭ اۋقىمدى گۋمانيتارلىق وپەراتسيالار 17 قىركۇيەكتە اقش باستاعان حالىقارالىق كواليتسيانىڭ سيريانىڭ دەير ءاز-زور قالاسىنداعى سيريا اسكەرىنە قارسى جاساعان اۋە شابۋىلىنان كەيىن دەرەۋ توقتاتىلعان ەدى. جۋىردا پەنتاگون اتالعان شابۋىلدى ۇيىمداستىرۋدا قاتەلىك كەتكەنىن مالىمدەدى.
وسى جىلى اقش پەن رەسەي سيرياداعى تەرروريستىك توپتارمەن كۇرەسۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر وتكىزگەنى, الايدا, قىركۇيەك-قازان ايلارىنان بەرى تاراپتار دۇرىس كەلىسىمگە كەلە الماعانى بەلگىلى. ەكى دەرجاۆا سيرياداعى قارۋلى وپپوزيتسيا وكىلدەرى مەن تەرروريستىك توپتاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەنىمەن, وكىنىشكە قاراي, قازىرگە دەيىن پراكتيكالىق تۇرعىدان ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزىلمەدى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.كەرري مەن رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى س.لاۆروۆ اراسىندا سيرياداعى «ءجابحات ءان-نۋسرا» (سيرياداعى ءال-قايدا) مەن دايش تەرروريستىك ۇيىمدارىنا قارسى ءبىرلەسكەن اسكەري وپەراتسيالار جۇرگىزۋ جانە بارلاۋ اقپاراتىمەن الماسۋ ءجونىندەگى كەلىسسوزدەر اياعىنا دەيىن جەتپەدى.
وسى اپتادا الانيادا وتكەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردە دە الەپپودا سوعىستى توقتاتۋدىڭ قاجەتتىلىگى باسا ايتىلىپ, گۋمانيتارلىق جاردەم جانە ساياسي ترانزيت تۋرالى ءسوز بولعانىمەن, رەسەي جاعى شىعىس الەپپودا تەررورعا قارسى وپەراتسيالاردىڭ توقتاتىلاتىنىن اشىق ايتپادى. بۇل ۇستانىمدى رەسەيدىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى ۆ.چۋركين دە راستاپ وتىر.
ايتا كەتۋ كەرەك, شىعىس الەپپوداعى وپەراتسيالار اقش-تا پرەزيدەنت سايلانىپ, بيلىكتە جاڭا اۋىس-تۇيىستەر بولىپ جاقتان كەزدە جۇرگىزىلىپ وتىر. كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 20-سى كۇنى يناۋگۋراتسيا وتكەننەن كەيىن د.ترامپ سىرتقى ساياساتقا, اسىرەسە, سيريا ماسەلەسىنە بەلسەنە كىرىسۋى مۇمكىن.
اقش پەن رەسەي كەلىسىمگە كەلە السا, الداعى جىلى بۇل باعىتتا شەشۋشى قادامدار جاسالۋى مۇمكىن. سايلاۋالدى كەزەڭدە د.ترامپ تاياۋ شىعىسقا, ونىڭ ىشىندە سيرياداعى جاعدايعا قاتىستى ءوز كوزقاراستارىن اشىق ايتقان. ماسەلەن, ترامپ ۆاشينگتون سيريا سوعىسىنا ارالاسۋدان, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن قادامداردان ءوزىن الىس ۇستاۋ كەرەكتىگىن مالىمدەپ, يشيم-گە قارسى كۇرەستە اقش-تىڭ رەسەيمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن جايىپ سالعان-تىن. پەنتاگون مەن ورتالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرى رەسەيگە قىسىم كورسەتۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەكتىگىن ۇسىنۋى ىقتيمال. الايدا, سوڭعى جاعدايلار مۇنداي شەشىمدەردىڭ سيرياداعى احۋالدى تىم كۇردەلەندىرىپ, بۇۇ باستاعان حالىقارالىق قوعامداستىقتى تىعىرىققا تىرەيتىنى انىق.
ءوز كەزەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين دە جۋىردا وتكەن فەدەرالدى جيىندا سويلەگەن سوزىندە ماسكەۋدىڭ حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەسۋ سالاسىندا اقش-پەن كۇش بىرىكتىرۋگە ءازىر ەكەنىن, سونىمەن قاتار, اقش-تىڭ جاڭا اكىمشىلىگىمەن ىنتىماقتاستىققا مۇددەلى ەكەنىن مالىمدەگەن ەدى. ۆ.پۋتين «رەسەي مەن اقش-تىڭ جاھاندىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ىنتىماقتاستىعى بۇكىل الەمنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى», دەدى. سونداي-اق, رەسەي پرەزيدەنتى ەكى الىپ ەلدىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى رەجىمدى ساقتاۋعا جاۋاپتى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
اراب الەمىندەگى ەڭ ىقپالدى باسىلىم «ءاش-شارق ءال-اۋسات» گازەتى «سوڭعى كەزدەگى بىرلەسكەن شابۋىلداردىڭ ناتيجەسىندە دايش ۇيىمىنىڭ سيريا مەن يراكتاعى ىقپالى ازايىپ, ونىڭ ورنىنا بىرتە-بىرتە «ءال-قايدانىڭ» ستراتەگيالىق تۇرعىدان قايتادان كۇشەيىپ كەلە جاتقانى» تۋرالى جازدى. «ويتكەنى, يشيم-گە قاراعاندا «ءال-قايدانىڭ» يدەولوگيالىق مازمۇنى تەرەڭىرەك, كوشباسشىلارى دا ءپىسىپ-جەتىلگەن» دەلىنگەن ماقالادا. دەمەك, بۇل – حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەسۋدىڭ ماڭىزى ءالى دە ارتىپ وتىر دەگەن ءسوز.
سيريادا سوعىستىڭ توقتاتىلۋى, جالپى, الەمدەگى حالىقارالىق جاعدايدىڭ تۇراقتانۋى ەكى ءىرى دەرجاۆانىڭ ۇستانىمدارى مەن جاۋاپكەرشىلىكتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى. سيريا مەملەكەتى تەك اسادتىڭ مۇددەلەرىنەن عانا قۇرالمايتىنى سياقتى, سيريادا حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن وتە كۇردەلى ماسەلەلەرگە, اسىرەسە, رەسەي مەن اقش ۇلكەن ءمان بەرگەنى اسا ماڭىزدى. ويتكەنى, بەيبىت تۇرعىندار زارداپ شەكسە, جان جاراسى ۇلعايىپ, ءىرى مەملەكەتتەردىڭ تەررورمەن كۇرەسۋ ماقساتتارىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمسىزدىگىن تۋدىرادى. سونىمەن قاتار, سيريادا سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى كەزەڭدە ەلدەگى قانداي دا ءبىر شەشىمدى اقش-تىڭ ءرولىن ەسەپكە الماي جۇزەگە اسىرۋ وتە قيىن. سوندىقتان, ءىرى دەرجاۆالار اقىلدى شەشىمدەر قابىلداپ, كەلىسپەۋشىلىك تۋدىرعان ماسەلەلەردى ديپلوماتيالىق جولدارمەن بىرگە رەتتەپ, ايماقتى شارپىعان الاپات وتتىڭ الدىن المايتىن بولسا, بۇدان جاقىن ماڭدا ەشكىمنىڭ دە ۇتپايتىنى انىق.
سوندىقتان بولار, ەلباسى ن.نازارباەۆ 30 قاراشا كۇنى اقش پرەزيدەنتى د.ترامپپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ بارىسىندا امەريكا كوشباسشىسىنا رەسەيمەن ىنتىماقتاستىقتى ءۇش باعىتتا دامىتۋعا بولاتىنىن اتاپ ايتتى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ ماسەلەسى. ەلباسىمىز تەرەڭ ساياسي تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, سيرياداعى جاعدايدىڭ الدىن الماسا, بۇدان اقش پەن رەسەيدىڭ ۇتپايتىنىن, اسىرەسە, ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا وڭىرىنە قاۋىپ تونەتىنىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. بۇل جايتتى «Le Monde» گازەتى دە راستاپ, سيريادا سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى ەۋروپادا ميگرانتتار سانىنىڭ ارتۋىنا جانە دايش-تىڭ باتىستا ءوز جاقتاستارىن تابۋىنا الىپ كەلەتىنىن جازدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بۇعان دەيىن بۇۇ, يۋنەسكو, شىۇ جانە يىۇ دەڭگەيىندە وتكەن كەزدەسۋلەرىندە, ءىرى مەملەكەت باسشىلارىمەن جەكە اڭگىمەلەسۋلەرى كەزىندە ۇنەمى حالىقارالىق لاڭكەستىك, اسىرەسە سيريا ماسەلەسىن قوزعاۋمەن قاتار, تەرروريزمگە قارسى بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە باعىتتالعان ناقتى شەشىمدەر ۇسىنىپ, يگى باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇۇ جانىنان حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى بىرەگەي الەمدىك جۇيە قۇرىپ, بۇل جونىندە ارنايى قۇجات قابىلداۋ كەرەكتىگىن تۇڭعىش رەت ەلباسى ايتتى. «يسلام تەرروريزمگە قارسى» يدەياسىن كوتەرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ەكسترەميزمگە تەك ءمادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ءۇنقاتىسۋ ارقىلى عانا قارسى تۇرۋعا بولاتىنىن دا ايتۋدان ەش جالىققان ەمەس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017-18 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانعانى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ حالىقارالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تەرەڭ يدەيالارى مەن ۇتىمدى ۇسىنىستارى مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
جانات مومىنقۇلوۆ,
شىعىستانۋشى
استانا