ورتالىق ازيانىڭ مۇرالارى دا ورتاق

– دەيدى امەريكالىق ساراپشى فرەدەريك ستارر فرەدەريك ستارر – اۋعانستان, رەسەي, ورتالىق ازيا جانە ەۋرازيانى زەرتتەۋ بويىنشا تانىمال ساراپشى. اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ رەسەي جانە ەۋرازيا ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى دە بولعان. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى, حالىقارالىق قاتىناستار مەكتەبى, ورتالىق ازيا-كاۆكاز ينستيتۋتى جانە جىبەك جولى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى توراعاسىمەن اڭگىمە تومەندەگىشە وربىگەن ەدى. – ءCىزدىڭ ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتى, اۋعانستاندى, شىڭ­جاڭدى, حوراساندى (يران) مادەني ورتاق­تىعى بار ارەال رەتىندە قاراس­تىر­عان «ۇلكەن ورتالىق ازيا تۇجى­رىم­داماسى» اتتى ەڭبەگىڭىز ەۋرا­زيانى زەرتتەۋ سالا­سىنداعى بەت­بۇرىس بولدى. قازىر­گى تاڭدا بۇل تۇ­جى­رىمداما قان­شا­لىقتى ماڭىزعا يە؟ – «ورتالىق ازيانىڭ اراب باسقىن­شىلىعىنان ءامىر تەمىرگە دەيىنگى التىن عاسىرى» (Lost Enlightenment Central Asia’s Golden Age from the Arab conquest to Tamerlane) اتتى ەڭبەگىمدە قازىرگى تاڭداعى ساياسي جاعدايدى ەمەس, ساراپتامالىق تۇرعىدا ورتالىق ازيا­نى ءتۇسىنۋدى قاراستىردىم. الايدا, بۇل تۇجىرىمدامانى ۇسىنعان كەزدە ەندى عانا تاۋەلسىزدىككە يە بولعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ جەكە ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋ ۇستىندە ەدى. العاشقى كەزەڭدە بۇل تابيعي ءارى پايدالى قۇبىلىس بولدى, ولار وزدەرىنىڭ جەكە ەگەمەندىگىن كۇشەيتۋمەن اينالىستى. قازىرگى تاڭدا بارلىق بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر ەگەمەندىكتەرىن ءساتتى تۇردە ساقتاپ, كەلەسى كەزەڭگە ءوتتى. 3 مىڭ جىل كولەمىندە ورتالىق ازيا ۇلكەن مادەني-ەكونوميكالىق اي­ماق رەتىندە تانىلدى. نەگىزىندە, اتال­عان ايماق كەڭەس وداعى شەكاراسى­مەن شەكتەلمەيدى. ورتالىق ازيا رەتىندە, بەس مەملەكەتتى قوسا, اۋعانستاندى قا­راس­تىرماۋ كەڭەستىك ساياساتتى جال­عاستىرۋ بولىپ شىعار ەدى. 3 مىڭ جىل بويى اۋعانستان ورتالىق ازيانىڭ ءبىر بولىگى عانا ەمەس, ورتالىعى بولدى. شىڭجاڭ قازىر قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇرامىندا, بىراق, 3 مىڭ جىل بويى ورتالىق ازيانىڭ مادەني قۇرامداس بولىگى قىزمەتىن اتقاردى. ال بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرى, سونىمەن قاتار, اۋعانستان ءوزىنىڭ كورشىلەرىمەن بايلانىستارىن ارتتىرا تۇسۋدە. باسقالاي ايتقاندا, ولار ەگەمەندىكتىڭ «ەكىنشى قاباتىن» قالىپتاستىرىپ جاتىر. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ايماقتىق تۇرعىدا ىقپالداسۋى, ارينە, وڭىردەگى قاي ەل ءۇشىن دە پايدالى.  – ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيانىڭ قاجەت­تىلىگى مەملەكەتتەردىڭ وزىندىك جەكە قاجەتتىلىكتەرىنەن تۋىندادى ما, الدە وعان وزگە فاكتورلاردىڭ اسەرى, ماسەلەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر سەبەپ بولىپ وتىر ما؟ – بۇگىندە ورتالىق ازيانىڭ ايماق­ارالىق ىنتىماقتاستىعىنا نەگىز بولاتىن ينستيتۋت جوق. الايدا, جاپونيا, ەۋروپالىق وداق, اقش سەكىل­دى مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىققا نەگىز­ بولاتىن جوبالار ۇيىمداس­تىرۋدا, ولاردىڭ ناتيجەسى پايدالى بولادى دەپ سەنەمىن. كەلەسى كەزەڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى فاكتورلارسىز, ءوزارا جەكەلەي بىرلەسۋى, ولار­دىڭ ورتاق مۇددەلەر مەن ورتاق ماسە­لەلەردى قاراستىرۋى بولماق. بۇل ۇدەرىس توقتاۋسىز ءارى ۇدەمەلى تۇردە ارەكەت ەتەدى. – وسى رەتتە ءسىز وڭىردەگى مەملە­كەت­تەردىڭ سىرتقى ينتەگراتسيالىق جوباسى قانشالىقتى پايدالى بولدى دەي الاسىز؟ سەبەبى, ىنتىماقتاستىق ۇدە­رىس­تەرى ءالى دە باياۋ ءجۇرىپ جاتقان سەكىلدى. – مەنىڭ ايتارىم, باستاپقى كەزەڭ­دە بارلىق پوستكولونيالىق ەلدەر وزدەرىنىڭ كورشىلەرىمەن ىنتىماق­تاستىققا سونشالىقتى بارا قويماي­دى. بۇل بارلىق مەملەكەتتەرگە ورتاق, الەمدەگى ەڭ العاشقى پوستكو­لو­­نيا­لىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى اقش-تىڭ دا العاشقى كەزدە كانادا جانە مەكسيكامەن قارىم-قاتىناسى ءدال وسىنداي دەڭگەيدە بولعانى بەلگىلى. ۇرپاق الماسا كەلە جاعداي وزگەرە ءتۇستى جانە بۇل ءۇردىس باسقا مەملەكەتتەرگە دە تارادى. – جاقىندا وتكىزىلگەن جاستار اراسىنداعى كوپتەگەن ساۋالداماعا نازار اۋداراتىن بولساق, جاستار وزدەرىنىڭ كورشىلەرى – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە از قىزىعادى ەكەن. – بۇل – تابيعي ۇدەرىس, كەڭەس وداعى قۇ­رامىندا وقشاۋ ءومىر سۇرگەندىكتەن, ور­تالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بىردەن باتىستىق ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ءوستى. بىراق, قازىر جاڭا ترەند بايقالۋدا – كوممۋنيكاتسيا ارنالارى وسكەن سايىن, اسىرەسە, كولىك, ينتەرنەت سەكىلدى مۇمكىندىكتەر دە اشىلادى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت رامسفەلد باعدارلاماسىن جۇزە­گە اسىرا باستادى, بۇل ايماقتىڭ بەل­سەندى قاتىسۋشىلارىن ورتاق پلات­فورماعا بىرىكتىرەدى. ايماقتىق ىنتى­ماقتاستىقتىڭ نەگىزدەرى بۇگىنگى كەزەڭنەن باستالدى دەپ انىق ايتۋعا بولادى. – بيىل 1916 جىلعى ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىستەرىنە 100 جىل تولىپ وتىر. سوعان وراي, ءسىزدىڭ ينستي­تۋتتىڭ باستاماسىمەن 1952 جىلى ەدۆارد دەنيس سوكول جازعان «1916 جىلعى رەسەيلىك ور­تا­لىق ازياداعى كوتەرىلىس» (The Revolt of 1916 in Russian Central Asia) دەگەن ەڭبەكتى قايتا باسىپ شىعار­دىڭىزدار. وسى وقيعالاردى تالداۋ مەن قاراستىرۋدا تاۋەلسىز ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىندە قانداي جا­ڭاشىلدىقتار نەمەسە وزگەشەلىكتەر بايقالادى؟ – وتە قىزىق سۇراق. كوپتەگەن جىلدار بويى بۇل جابىق تاقىرىپتاردىڭ قاتارىندا بولعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى تاڭدا دا بۇل تاقىرىپ تولىقتاي زەرتتەلگەن جوق. الايدا, قازىر ءاربىر ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندە اتالعان ماسەلەنى تاۋەلسىز جانە كاسىبي ما­ماندار تۇپكى دەرەكتەرگە جاڭا كوزقا­راسپەن قاراپ, زەرتتەۋ ۇستىندە. مەن جاقىندا قىرعىزستاندىق جاس عالىممەن كەزدەستىم, ول 1916 جىلعى وقيعالارعا قاتىستى ىستانبۇل مەن گەر­مانيا مۇراعاتتارىنان كوپتەگەن قۇجاتتار جيناپتى. وسىنداي كەيبىر تاريحشىلار قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستاندا دا جۇمىس جاساپ جاتقان­دىعى ءسوزسىز. مەنىڭ ويىمشا, 1916 جىلعى وقي­عالار – پاتشالىق رەسەيدىڭ باسقىن­شى­لىعىنا قارسى باعىتتالعان جەر, سالىق, نارىق, مادەنيەت, ءدىن ماسە­لە­سىمەن بايلانىستى اسا كۇردەلى الەۋ­مەت­تىك توڭكەرىس. نارازىلىق ۇزاق ۋاقىت بويى ءپىسىپ جەتىلگەن. مۇنى تەك سول مە­زەتتەگى زاڭعا قارسىلىق دەپ قاراس­تىرۋ ورىنسىز. – ءسىزدىڭ ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ باعىتىڭىز ايماققا قولدانىلاتىن حالىقارالىق قاتىناستارداعى نەگىزگى تەوريالاردان ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. قازىرگى ورتالىق ازياداعى احۋال كونسترۋكتيۆيزم, رەاليزم, نەوليبەراليزم تاراپىنان ارقالاي تۇسىندىرىلەدى. كەيدە باتىس­تىڭ وقۋ ورىندارىنداعى جەرگىلىكتى عالىمدار وسى تەوريالاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ, ايماقتىق كونتەكستى ۇمىت قالدىرادى. ءسىز وسى ماسەلەنى قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟ – وسى رەتتەگى ەڭ باستى ماسەلە – ورتالىق ازياداعى ۇدەرىستەردىڭ ءوزىن ءتۇسىنىپ, سودان قورىتىندى شىعارا ءبىلۋ. باستى نەگىزدەمە رەتىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندە قانشالىقتى دارەجەدە قوعامدىق پىكىر ەسكەرىلەدى جانە قانشالىقتى دارەجەدە اقپارات بەلگىلى دەگەن اسا ماڭىزدى. سوندىقتان ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنىپ, وقشاۋلانۋ ۇدەرىستەرىنەن باس تارتقاندارى ءجون. حالىقارالىق قاتىناستارداعى تەو­ريالار ورتالىق ازيانى جەتكىلىكتى تۇردە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى. مى­سالى, ونداعان كىتاپتار مەن مىڭداعان عى­لىمي ماقالالاردا رۋ (كلان) ماسە­لەسى قاراستىرىلعان. ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقارعان شۆەتسيالىق جاس عالىم وسى تاقىرىپ جونىندە وتە قىزىقتى ديسسەرتاتسيا جازعان. «كلان» تەرمينى العاش رەت ورتالىق ازيا كونتەكسىندە كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋ الدىنداعى جەمقورلىققا قارسى ناۋقانشىلدىق كەزىندە تالقىلانعان. سەبەبى, ولار وڭىردەگى ادامدار قانشالىقتى دەڭ­گەي­دە تومەنگى ساتىدا ەكەندىگىن كورسەت­كىسى كەلگەن. سەبەبى, ولار اتال­عان تۇسىنىك بويىنشا ورتالىق ازيا­دا قىزمەت اتقاراتىن قوعامنان ءوزارا تىعىز بايلانىسقان ادامدار توبى­نىڭ ءرولى باسىمىراق ەكەندىگىن دالەل­دەمەك بولعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە باتىستىق عالىمدار كوپتەگەن ەڭبەكتەردى ەسكى كەڭەستىك تۇرپاتتا جازادى جانە وسى ۇستانىمدارىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ ۇستىندە. – ءسىز ەڭبەكتەرىڭىزدە ورتالىق ازيانىڭ IX-XIII عاسىرلاردا ماڭىز­دى ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعى بولعاندىعى تۋرالى ءجيى ايتاسىز. ودان كەيىنگى پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس وداعى اتالعان ايماقتى قالاي ترانسفورماتسيالادى؟ – كەيبىر عالىمدار ورتالىق ازيا­نىڭ ساۋدا ورتالىعى ۇستانىمىن جوعالتۋىن ماركسيستىك تەوريامەن ءتۇسىن­دىرۋگە تىرىسادى. شىندىعىندا ينتەل­لەكتۋالدىق جانە مادەني ومىرشەڭدىك ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ قۇلدىراۋىنان ەرتەرەك داعدارىسقا ۇشىرادى. وعان سەبەپ بولعان ءدىني ورتودوكسيا. وكىنىشكە قاراي, XVI-XIX عاسىرلاردا ورتالىق ازيا ەلدەرى ينتەللەكتۋالدىق جانە مادەني تۇرعىدان دامىعانىمەن, وتكەن كەزەڭدەرگە قاراعاندا قۇلدىراۋ ۇستىندە بولدى. كەڭەس وداعى كەزىندە ورتالىق ازيانى زەرتتەيتىن كوپتەگەن عالىمداردىڭ كوزقاراسىنان رەسمي پوزيتسيا وزگەشەرەك ەدى. بۇل ايماقتىڭ تانىلۋى مەن دامۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەدەرگى جاسادى. – ورتالىق ازيا قۇندىلىقتارىن ورتاقتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن ءبىر ەرەكشەلىك – وتكەن كەزەڭنىڭ عۇلاما عالىمدارى مەن ايماق اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن ۇلى مەملەكەتتەر. بۇگىندە بۇل ەرەكشەلىكتى ءاربىر ورتالىق ازيا مەملەكەتى جەكەلەي ۇلتتىق مەملەكەت ۇستانىمىمەن تۇسىندىرەدى. بۇل ۇستانىم ءوزىن قان­شالىقتى اقتايدى دەپ ويلايسىز؟ – ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. مىسالى, قىرعىزدار «ءبىزدىڭ ماناس» دەسە, وزبەكتەر «ءبىزدىڭ ءامىر تەمىر», «ءبىز­دىڭ يبن سينا» دەيدى. ايتسە دە, سوڭ­عى كەزدەرى وتە ماڭىزدى كوزقاراس قالىپ­تاسۋدا. ماسەلەن, اشعاباتتاعى جاڭا سالىنعان پاركتە ورتالىق ازيا حالىقتارىنا ورتاق بارلىق عۇلامالاردىڭ مۇسىندەرى تۇر. مەن پرەزيدەنت بەردىمۇحامەدوۆتەن بۇل مۇسىندەردەگى عۇلامالار «تۇرىكمەن ەمەس قوي» دەپ سۇراعانىمدا, ول «بۇلار – ءبىزدىڭ ورتاق مۇرامىز» دەپ جاۋاپ قايتاردى. سونىمەن قاتار, كەزىندە پرەزيدەنت كاريموۆتىڭ ناقتى وسىنداي ماعىنادا جاۋاپ بەرگەنىن ەستىدىم. وسىدان ەكى جىل بۇرىن سامارقانداعى كونفەرەنتسيادا ول عۇلامالاردى «ءبىزدىڭ ورتاق مۇرامىز» دەپ اتادى. بۇل – ەتنوستىق ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدان دا جوعارى ۇستانىم. عۇلامالاردىڭ بارلىعى ورتالىق ازيانىڭ ءاربىر مەملەكەتىنىڭ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ودان بولەك, وسىنداي ورتاقتىق شەڭبەرىنە قاراي وزگەرۋ – بۇل ەتنوستىق پەن ءدىني پليۋراليستىكتىڭ كورسەتكىشى. اڭگىمەلەسكەن بەرىكبول دۋكەەۆ, ساياساتتانۋشى ۆاشينگتون