قازاقتىڭ قوڭىر دومبىراسىنىڭ شاناعىنان توگىلگەن كۇي قاشاندا تىڭداعان ادامنىڭ جانىن باۋرايدى, جۇرەگىن تەبىرەنتەدى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالعان قۇدىرەتتى كۇي ونەرىنىڭ جاۋھارلارى عاسىردان عاسىرعا جالعاسا بەرەتىن ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ بىرەگەيى ەكەنى انىق.
«ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا» دەپ اقىن قادىر مىرزا ءالى جىرلاعانداي, دومبىرا ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ ءۇنىن جەتكىزۋشى, قازاقتىڭ ۇلتتىق نامىسى, ءدۇيىم جۇرتتى رۋحاني بايلىققا كەنەلتىپ كەلە جاتقان مۋزىكالىق اسپاپ ەكەندىگى ءمالىم. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى دومبىراعا جاڭا ءۇردىس بەردى. توعىز, ون ەكى, ون ءتورت پەرنەلى دومبىرانى ون توعىز پەرنەلى ەتىپ, دومبىرانىڭ ەكى ىشەگىنىڭ بۇراۋىن نوتالىق تونعا (ۇستىڭگى ىشەگىن رە, استىڭعى ىشەگىن سول نوتاسىنا ءتۇسىردى) كەلتىرىپ, وركەسترگە نەگىزگى توپ ەتىپ ەنگىزدى. 1934 جىلى تۇڭعىش رەت قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترىن قۇرعان كەزدەن باستاپ ا. جۇبانوۆتىڭ سالعان سارا جولى بۇگىنگى تاڭعا دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
ەسكە سالا كەتەيىك, قازاق ەلىندە نوتا ساۋاتى حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان باستاۋ الدى. وسى كەزەڭ اۋىزدان-اۋىزعا, قولدان-قولعا جەتكەن كۇيشىلىك ونەردىڭ زەرتتەلە باستاعان ۋاقىتى ەدى. ەتنوگراف, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى, كومپوزيتور ا.زاتاەۆيچ, ا.جۇبانوۆ, ە.برۋسيلوۆسكي, ب.ەرزاكوۆيچ سياقتى كاسىبي مۋزىكانتتار قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرىنىڭ حاتقا تۇسۋىنە باعا جەتپەس ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ حاتتالۋ جۇمىستارى قارقىندى جاسالدى. ال دومبىرانى نوتا بويىنشا ۇيرەنۋدەگى العاشقى جارىق كورگەن ەڭبەك ل.حاميدي مەن ب.عيزاتوۆتىڭ «دومبىرا ۇيرەنۋ مەكتەبى» اتتى وقۋلىعى بولاتىن. كەيىن دومبىرا ۇيرەنۋدىڭ ادىستەمەسىن جاساۋعا, ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋعا جانە دومبىراعا ارنالعان جاڭا تۋىندىلاردىڭ قورىن كوبەيتۋگە اتسالىسقان حابيدوللا تاستانوۆ, قۇبىش مۇحيتوۆ, مالگاجدار اۋباكىروۆ, تىمات مەرعاليەۆ, قارشىعا احمەدياروۆ, ايتقالي جايىموۆ, ايتجان توقتاعان, كاريما ساحارباەۆا, ورىنباي دۇيسەن, ءبىلال ىسقاقوۆ, كونسەرۆاتوريانىڭ جانە باسقا دا پروفەسسورلارى مەن وقىتۋشىلارىن اتاۋعا بولادى. ح.تاستانوۆتىڭ «العاشقى دومبىرا ۇيرەنۋ مەكتەبى», «دومبىرادان ساباق بەرۋ مەتوديكاسى», سونىمەن قاتار ا.جايىموۆ, س.بۇركىتوۆ, ب.ىسقاقوۆتىڭ «دومبىرا ۇيرەنۋ مەكتەبى» جانە ت.ب. ەڭبەكتەرى جارىق كورىپ, دومبىرانى ۇيرەتۋ, وقىتۋ ۇلگىسى دامي ءتۇستى.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە ءبىز سول ءتول مۋزىكالىق اسپابىمىزدىڭ تۇرلەرى مەن بۇراۋلارى تۋرالى ويلارىمىزدى ورتاعا سالماقپىز. جالپى, كوپتەگەن مۋزىكا ماماندارى مەن عالىمدار حالىق كۇيلەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ بىزگە جەتكەن كۇيلەرىنىڭ سانى 7000-عا جۋىق ەكەندىگىن ايتادى. كەشە عانا شىققان «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مىڭ كۇيى» اۋديو تاسپالارى – سونىڭ دالەلى. بىرىنە ءبىرى ۇقسامايتىن كۇيلەردى ەستىگەندە, ەكى ىشەكتەن اۋەلەگەن اۋەندەردىڭ بايلىعىنا تاڭداي قاعىپ, تامسانا تۇسەسىڭ! ونىڭ ۇستىنە, كۇيشىلەردىڭ دومبىرانى ءارتۇرلى بۇراۋدا تارتۋى جانە دومبىرا ءپىشىنىنىڭ ءارتۇرلى بولىپ كەلۋى وسىنشاما كوپتەگەن كۇيلەردىڭ شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى مە ەكەن دەگەن دە ويعا قالاسىڭ. سەبەبى, دومبىرا پوشىمىنىڭ ارتۇرلىلىگى, بىرىنشىدەن, دىبىستىڭ شىعۋىنا اسەر ەتسە, ەكىنشىدەن, اسپاپتا ورىنداۋ ۇلگىسىندە دە ازداعان وزگەرىستەرگە تۇسەدى.
جان-جاقتى قاراستىرا كەلگەندە, قازاقتا دومبىرانىڭ 20-دان استام ءتۇرى بولعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە ەرتەرەكتە قولدانىستا «تۇمار دومبىرا», «تورسىق دومبىرا», «شىڭكىلدەك دومبىرا» (بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان), «امبەباپ دومبىرا», «ءۇش ىشەكتى دومبىرا» جانە تاعى باسقا دا تۇرلەرى بولعان. قازىرگى تاڭدا كۇندەلىكتى تۇتىنىستاعى دومبىرانىڭ كونە اتاۋى – «قوزى قۇيرىق دومبىرا», ول اسىرەسە, باتىس قازاقستان وڭىرىندە كەڭ تاراعان. باۋىرعا باسساڭ, جاقسى ورنىعادى, ءارى ەكپىندەتىپ كۇي ورىنداۋعا دا ىڭعايلى بولىپ كەلەدى.
ال اسقاقتالا ورىندالاتىن ارقا اندەرى تابيعاتىنا قاراي «قالاق دومبىرا» نەمەسە «تورسىق دومبىرا» ارقا, التاي-تارباعاتاي, جەتىسۋ وڭىرلەرىندە كوپ تاراعان. اتالمىش دومبىرادا وسى كۇنگە دەيىن ءانىمىزدى شىرقاپ, كۇيىمىزدى كۇمبىرلەتىپ ءجۇرمىز. قازاق كۇيلەرىنىڭ ءار وڭىردەگى وزىندىك مۋزىكالىق ءتىلى, ورىندالۋ ەرەكشەلىگى مەن كومپوزيتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ وزگەشەلىگىنە بايلانىستى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ءبىر جولى ماڭعىستاۋ وڭىرىنە گاسترولدىك ساپارمەن بارا جاتقانىمىزدا كومپوزيتور, تانىمال ديريجەر, پروفەسسور ايتقالي جايىموۆتىڭ كۇيلەردىڭ مىنەزى ءبىر وڭىردە جايماشۋاق, جادىراڭقى بولىپ كەلسە, ال ەندى بىرىندە داۋىلپاز, جاۋىنگەرلىك رۋحقا يە ەكەنىن ەسكەرتكەنى بار ەدى. سول ايتپاقشى, شىنىمەن دە تابيعي ورتانىڭ ەرەكشەلىگى كۇيشىلىك ونەرگە اسەر ەتپەي قويمايدى. ارقا, التاي-تارباعاتاي, جەتىسۋ وڭىرلەرىنىڭ ادەمى تابيعاتى دومبىرانى باپپەن شەرتىپ, اندەتە تارتۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇراتىنى ءسوزسىز. باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ كۇيلەرى جىگەرلى, ەكپىندى قالىپتا تارتىلۋ سىرى, بىرىنشىدەن, تابيعي ورتانىڭ, ەكىنشىدەن, سول وڭىردە ورنىققان رۋ-تايپالاردىڭ سالت-ءداستۇرى مەن بولمىس-ءبىتىمىنىڭ وزىندىك اسەرىنەن ەكەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە دومبىرالاردىڭ ءپىشىنى ارقيلى جاسالۋى ورىنداۋ تاسىلدەرىنىڭ وزگەشە بولۋىنا دا ىقپال ەتەتىنى حاق. باتىس قازاقستان وڭىرىندە قارا قاعىس, ىلمە, وراما قاعىستارمەن كۇي تارتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. كوبىنەسە «اقجەلەڭ» جانرىندا كۇي تارتىلادى. ال ارقا, التاي-تارباعاتاي, جەتىسۋ وڭىرلەرىندە شەرتپە قاعىس, كەيدە قارا قاعىستى ارالاستىرا تارتۋ كوبىرەك كەزدەسەدى. بۇل وڭىرلەردە «قوسباسار» جانرىندا كۇي تارتۋ ماقامى ساقتالعان.
ايتالىق, اقجەلەڭ – جەڭىل, ويناقى, جايدارمان قالىپتا, قارا, ىلمە, وراما قاعىسپەن ورىندالاتىن كۇيلەر قاتارى, ال قوسباسار – كوبىنەسە مۇڭدى, ويلى, زارلى, شەرلى بولىپ كەلەتىن, سۇرمە قاعىسپەن, ياعني, شەرتىپ ورىندالاتىن كۇيلەر قاتارى. كەيىنگى ۋاقىتتا مۇنى عالىمدار «توكپە» جانە «شەرتپە» كۇيلەر دەپ اتاپ ءجۇر. قازىرگى تاڭدا «توكپە» كۇيلەر مەن «شەرتپە» كۇيلەردىڭ ورىندالۋ ءۇردىسى ەكى ءتۇرلى مەكتەپكە اينالعانى بەلگىلى.
وسى نەگىزدە ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى كۇيلەر قاتارى قازاق دالاسىندا ومىرگە كەلىپ, ارى قاراي جالعاسىن تابۋدا. حالىق قۇندىلىعىنا اينالعان كۇي ونەرىنىڭ مول مۇراسى – رۋحاني بايلىعىمىز. ەندى بولاشاقتا دومبىرامىزدىڭ الۋان ءتۇرلى مۇمكىندىكتەرىن پايدالاناتىن جانە ءارتۇرلى بۇراۋداعى كۇيلەردى دە تىڭدايتىن كەز كەلەدى. ال دومبىرانىڭ قازىرگى قۇلاق بۇراۋلارىنا كەلسەك, جالپى قازاق حالقىنىڭ كۇيشىلىك تاريحىندا بەس بۇراۋ قولدانىستا بولعانى ءمالىم. ولار – «تەل بۇراۋ», «شالىس بۇراۋ», «قالىس بۇراۋ», «وڭ بۇراۋ» جانە «تەرىس بۇراۋ» دەپ اتالادى. وسىلاردىڭ, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تەك ەكى بۇراۋى عانا پايدالانىلىپ, ال قالعان ۇشەۋى نازاردان تىس قالىپ بارا جاتىر. بۇل قازىرگى كۇيشىلەردىڭ ءبارىنىڭ جانايقايى. ماسەلەن, وسى كۇنى ءان-كۇيلەرىمىزدىڭ 80-90 پايىزى «وڭ بۇراۋدا» ورىندالىپ ءجۇر. قازاقستانداعى بارلىق وركەسترلەر مەن انسامبلدەردىڭ دومبىرا توبى وسى بۇراۋعا كەلتىرىلەدى. ال «تەرىس بۇراۋدا» وركەستردە بىرەن-ساران عانا كۇيلەر ورىندالادى. سەبەبى, وڭ بۇراۋدا تۇرعان دومبىرانى تەرىس بۇراۋعا كەلتىرگەن كەزدە, قۇلاق كۇيى كەلمەي قالاتىن ساتتەر ءجيى كەزدەسەدى, سوعان وراي تەرىس بۇراۋداعى كۇيلەر وركەستردە كوپ ورىندالا بەرمەيدى.
«تەرىس بۇراۋداعى» كۇيلەر كوبىنەسە جەكە دومبىرادا ورىندالىپ ءجۇر. باتىس قازاقستان وڭىرىندە «تەرىس بۇراۋدا» ساناۋلى-اق كۇيلەر بار. مىسالعا قۇرمانعازىنىڭ «كەدەي زارى», دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «ناۋاي» كۇيىن اتاۋعا بولادى. ال كەرىسىنشە, ارقا, التاي-تارباعاتاي, جەتىسۋ وڭىرلەرىندە «تەرىس بۇراۋداعى» كۇيلەر قاتارى كوبىرەك تارتىلعان. مىسالى, بۇل رەتتە تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورە», «ازامات قوجا», «الشاعىر», «بوزايعىر», ت.ب., بايجىگىتتىڭ «اعاش ات», «كوكبالاق», ت.ب. كۇيلەرىن اتاۋ لازىم. ال حالىق كۇيلەرىندە سان جوق, وتە كوپ دەپ ايتۋعا بولادى. قىسقاسى «تەرىس بۇراۋداعى» كۇيلەر قاتارى اتالمىش وڭىرلەردە اسا كوپ دامىعان, اسىرەسە, ولاردا حالىق كۇيلەرى جەتكىلىكتى.
ال «شالىس بۇراۋ» جايلى ايتقاندا, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى عالىم ت. مەرعاليەۆ ءوز ەڭبەگىندە اتالمىش بۇراۋداعى بىرنەشە كۇيدى «دومبىرا سازى» اتتى ەڭبەگىندە كورسەتتى. كەيىن پروفەسسور ا.توقتاعان «كۇي كەرۋەن» جانە «كۇي – قاستەرلى اۋەز» اتتى كىتاپتارىندا «شالىس بۇراۋدا» ورىندالاتىن اسان قايعىنىڭ «جەلمايا» (ت.مەرعالەۆتىڭ نوتاعا تۇسىرۋىمەن), بايسەركەنىڭ «قارلىعاش» جانە جالدىبايدىڭ «كامارينسكايا» كۇيلەرىن جاريالادى. نازار اۋدارار بولساق, اسانقايعى – ورتالىق قازاقستان, بايسەركە قىلىش ۇلى – جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ كۇيشىسى, ال جالدىباي – سىر ءوڭىرىنىڭ وكىلى. مىنە, وسىدان-اق اتالعان بۇراۋلاردىڭ بۇكىل قازاق وڭىرىندە بولعاندىعىن كورەمىز.
ال «تەل بۇراۋدا» كۇيلەردىڭ بار ەكەندىگىن مۋزىكا ماماندارى ءجيى ايتادى, بىراق ەشقانداي كىتاپ بەتىنە جاريالانعانىن كەزدەستىرە المادىق. وتكەن جىلى تۇركيا قازاقتارىنىڭ كۇيلەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ىستانبۇل قالاسىنا بارعانىمدا, «تەل بۇراۋدا» ورىندالعان حالىقتىڭ «قوس كەلىنشەك» كۇيىن العاش رەت تاسپادان تىڭدادىم. ونى تۇركيالىق باۋىرلارىمىز ەرتەرەكتە سارموللا دەگەن كۇيشىنىڭ ورىنداۋىندا جازىپ العان ەكەن. كەيىن سول كۇيدى مەن نوتاعا ءتۇسىردىم. ول ىستانبۇلدا شىققان «تۇركيا قازاقتارىنىڭ ءان-كۇيلەرى» اتتى كىتاپقا ەندى (كىتاپتا التاي-تارباعاتاي جەرىنەن ۇدەرە كوشكەن قازاقتاردىڭ تۇركيا جەرىنە كوش باسىن قالاي تىرەگەندىگى تۋرالى قىسقاشا تاريحىن جازعان – ميرمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدىۋاقاپ قارا, ال كۇيلەردىڭ نوتاسىن جانە اننوتاتسياسىن جازعان – وسى جولداردىڭ اۆتورى ن.بەكەنوۆ).
كەلەسى بۇراۋىمىز «قالىس بۇراۋ» دەپ اتالادى. ەرتەدە بۇل بۇراۋدا كۇي ورىندالعانى انىق, الايدا, وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنگە دەيىن «قالىس بۇراۋدا» بىزگە جەتكەن كۇيلەر كەزدەسپەدى. وسى بۇراۋلاردى زەرتتەي كەلە, ءوزىم ازىن-اۋلاق كۇي شىعارۋمەن اينالىساتىن بولعاندىقتان, «قالىس بۇراۋدا» ءبىر كۇي شىعاردىم. «ساعىنىش» دەپ اتالادى. ونەر سۇيەر قاۋىم مۇنى وتە جىلى قابىل الدى.
كونە بۇراۋلاردىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى اۋىزبا-اۋىز ايتىلىپ, ءتۇرلى بۇراۋلار بولعانى كىتاپتا جازىلىپ تا جاتادى. بىراق, سوعان قاراماستان, دامىپ, ءورىس الىپ, كۇيلەر قاتارى كوبەيىپ جاتقان جوق. ول تۇگىلى وسى بۇراۋلار جايلى تولىققاندى تۇسىنىكتەمەلەر دە جازىلماعان ەكەن. سول سەبەپتى ءوز تاراپىمنان ءبىر پايدالى شارۋا جاساۋعا بەل بۋىپ, وسى بۇراۋلاردى جانداندىرۋ ماقساتىندا استانا مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ دومبىراشىلار توبىنان «اقجانبەك-ارىس» اتتى دومبىراشىلار ءانسامبلىن قۇردىم. العاش رەت «ناعىز قازاق دومبىرا» اتتى فيلارمونيا وركەسترىنىڭ كەزەكتى كونتسەرتىندە وسى انسامبل شوتايبايدىڭ «شىڭىراۋ» («تەرىس بۇراۋدا») كۇيىن ورىنداپ, حالىقتىڭ نازارىنا ىلىكتى. سودان كەيىن بىرنەشە مەكتەپتەردە وسى انسامبل ونەر كورسەتتى. ءانسامبلدىڭ ەرەكشەلىگى ءارتۇرلى دومبىرالاردى ءبىر ارناعا ۇندەستىرە بىلۋىندە دەر ەدىم. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – «تۇمار دومبىرا», «شىڭكىلدەك دومبىرا», «قالاق دومبىرا», «ءۇش ىشەكتى دومبىرا», «قوزى قۇيرىق دومبىرا» سىندى ءتول اسپاپتارمەن كونە بۇراۋدا كۇيلەر تارتىلدى. وسى كۇنگە دەيىن ۇمىت بولعان بۇراۋدىڭ ءۇنى تىڭدارمان ءۇشىن ۇلكەن اسەر قالدىردى. وكىنىشكە قاراي, قولداۋ بولماعاندىقتان بۇل باستاما كەيىن ۋاقىتشا توقتاپ قالدى.
وسى بۇراۋلاردىڭ ىشىندە «تەل بۇراۋ», «شالىس بۇراۋ», «قالىس بۇراۋ» كونە بۇراۋلار بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل بۇراۋلار دامىماي قالعاندىقتان, بىرەن-ساران كۇيلەر عانا قالعان. دامىمايتىن سەبەبى بار, ويتكەنى وسى بۇراۋلاردا بەلگىلى ءبىر تونالدىقتا عانا كۇي تارتىلادى. بىراق قازاق كۇيلەرىنىڭ كوبى تەرىس بۇراۋدا ورىندالادى. سول تەرىس بۇراۋداعى كۇيلەر دە كوبىنەسە ەكى تونالدىقتا عانا تارتىلادى (C dur, c moll). مۇنىمەن نە ايتقالى وتىرمىز؟ اتالمىش كونە بۇراۋلاردى بارىنشا حالىققا ناسيحاتتايىق, ساقتاپ قالايىق, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدان ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا ايرىلىپ قالمايىق دەگىم كەلەدى. سوندا عانا رەپەرتۋار قورى تىڭ جاۋھارلارمەن جارقىراپ كوبەيە تۇسەرى انىق.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, الداعى ۋاقىتتا وسى بۇراۋلار تۋرالى ارنايى وقۋلىق جازۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. حالقىمىزدىڭ بەس ساۋساقتاي «بەس بۇراۋى» تۇگەندەلسە, كۇيى دە كوشىن تۇزەپ, ۇنگە ۇلگىلى ءۇن قوسىلىپ, كۇيشىلىك ونەردىڭ ءورىسى مەن تىنىسى بارىنشا اشىلا تۇسەتىنى انىق. دومبىرا بۇراۋىنا قاتىستى وسى جانايقايىمىزعا بارشا جاميعات جاپا تارماعاي قۇلاق ءتۇرىپ, ونەر كوگى ءالى-اق ب ۇلىڭعىر بۇلتتان ايىعىپ, اسپان استى ايشۋاق نۇرعا بولەنەرىنە سەنەمىن.
نۇرلان بەكەنوۆ,
مادەنيەت قايراتكەرى, كۇيشى, كومپوزيتور