جۇرتىمىزدى انىقتاپ, ۇلتىمىزدى ۇلىقتاپ

شاشىن كىرپى ەتىپ قىرىققان, شا­پىراش كوزدى اق سارى عالىم شا­كىر­تىن اڭگىمەگە تارتا سويلەپ وتىر. اشاڭ قاراتورى شاكىرت كو­ڭىل­­سىز. – كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا تاقىرىبىن «كونە تۇرىك ەس­كەر­ت­كىش­تە­رى جانە ونىڭ قازاق ادە­بيەتىنە قا­تى­سى» ەتىپ بەكىتسەك قايتەدى؟ – قيىن عوي, بەيساعا. ونىڭ ۇس­تى­نە مەن شاحاڭنىڭ دراماتۋرگياسىنا ماماندانىپ قالدىم عوي. – ءبالى, عىلىم جولىندا جا­ڭا گۇل اشقالى تۇرعان ازامات. قي­­ىن­دىقتان سەن قورىقساڭ نە بول­­عا­نى؟ دراماتۋرگيا دەيسىڭ, شا­­حاڭ دەي­سىڭ, ولارىڭ كەنجەلەپ پاي­دا بول­عان جانر, ءبىر-بىرىمىزگە ىقى­لاس­­تى جۇرەمىز شاحاڭمەن, بىراق ءبىر كىسىنىڭ ءالى اياقتالىپ جەتپەگەن تۆور­­چەستۆوسىنان عىلىم جاساپ بو­لا ما, ءتايىرى؟! ۇستاز كەيىڭكىرەپ باستاپ, كو­سى­لە سويلەدى. عىلىمعا دەگەندە قا­زاق ءۇشىن جولدىڭ تار بولىپ تۇ­ر­­ع­انىن ايتتى. عىلىمدى قول­دان قي­ىنداتىپ بولدىق. ءبارى ماسكەۋگە قا­رايدى. ارعى تەگىمىز ەر تۇرىكتى ماس­كەۋ ايتقىزبايدى. قازان توڭ­كە­رىسىنەن ارىگە جول جابىق. سەنىڭ دە تايساقتاپ وتىرعانىڭ مىنە, وسى­دان. تۇسىنەمىن. الاشوردا قاي­دا؟ حاندىق ءداۋىر ادەبيەتى قاي­دا؟ تۇ­ر­ىكتى جىرلاعان قايران ۇس­تاز ماع­جان! ءوزى دە 1941 جىلى حان­دىق ءداۋىر ادەبيەتىن ماسەلە ەتىپ كو­تەر­ە­مىن دەپ ايىقپاس پالەگە قالعان جوق پا؟ التىن وردا ادەبيەتى شە؟ تىم ارىگە تۇرىك قاعاناتى داۋ­ىرىنە قاشان بارامىز؟ ءبارىمىز سە­نىم ارتىپ وتىرعان تالانتتى دە­گەن مىرزاتايدىڭ قاشقاقتاپ وتىر­عا­نىن كورمەيمىسىڭ؟ قاشايىن دەپ قاشىپ وتىر ما؟! قازاق ءۇشىن عى­لىم­دى قىسپاقتاپ تاستادىق ەمەس پە؟ قازان توڭكەرىسى, كوممۋنيستىك پار­تيانى ايتپاساق عىلىم جاساتپاي­دى, جاستاردى قورعاتپايدى...  سوڭعى كەزدە ورىستا لەۆ نيكو­لا­ە­ۆيچ گۋميلەۆ ەسىمدى تاريحشى شى­عىپ ءجۇر. قياپاتى بولەك. «كونە تۇرىك­تەر» جايىندا جازادى. التىن وردا الاۋىزدىقتان قۇلاعان كەزدە امان قالعان ەكى-ءۇش حاندىقتىڭ ءبىرى – قىرىم حاندىعى. اننا احماتوۆا قىرىم حانى احمەتتىڭ جۇراعاتى.  ۆنوۆ پودارەن منە درەموتوي ناش پوسلەدني ەۆەزدنىي راي – گورود چيستىح ۆودومەتوۆ, زولوتوي باحچيساراي! ۇستاز ولەڭدەتتى. «منە وت با­بۋش­­كي-تاتاركي, بىلي رەدكوستيۋ پو­داركي; ي زاچەم يا كرەششەنا, گور­كو گنەۆالاس ونا» – دەپ ءبىر تى­نىستادى. سوسىن موسكۆادا قىزمەت ەتكەن كەزىمنەن قالعان كونە سۇرلەۋمەن سۇراستىرىپ قاراسام گۋميلەۆ اننا احماتوۆانىڭ بالاسى ەكەن – دەپ قيالىن قىدىرتىپ بارىپ ءبىر-اق توقتادى. سوسىن اننا احماتوۆا سوعىس جىل­دارىندا تاشكەنتتە تۇرعان دە­گەندى قوستى. جيرمۋنسكي دە تاش­كەن­گە ىعىسىپ كەلدى سوعىس جىلدا­رىندا – دەپ جالعادى. شىركىن, جير­مۋنسكي الماتىعا بولىنگەندە «ال­پامىس» تۋرالى كىتاپتى قازاق ەپو­سى ەتىپ, بىرگە جازار ما ەدىك؟! ۆيكتور ماكسيموۆيچپەن بىرگە «ۋز­بەك­سكي نارودنىي گەرويچەسكي ەپوس» (م., 1947) اتاپ كىتاپ جازۋ حا­ديعا (زاريفوۆقا) بۇيىردى – دەدى كۇر­سىنىپ. ءوز بالاسىنىڭ دەرتىمەن ەمەس, ال­دىنان جىلما-جىل ءوتىپ جاتاتىن الاش بالالارىنىڭ دەرتىمەن اۋى­راتىن شىنايى ۇستاز, قايتسەم قا­زاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تۇرىك حالىق­تا­رىنا ورتاق تامىرعا جەتكىزەمىن؟ – دەپ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولەتىن, «جۇرت­تىڭ پىكىرىنە ەرە بەرمەيتىن» (م.جولداسبەكوۆ) تەرەڭ تانىمدى تاباندى عالىم ءسوزىنىڭ اياعىن شالت ءتۇيدى دە كەسىمدى ءبىر-اق ايتتى. اڭگىمەنى ارىدەن ساباقتاپ تا­لانت­تى شاكىرتىن تۇرىك قاعاناتى ءداۋىرىنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە باعىتتاپ سوي­لەگەن پروفەسسور بەيسەمباي كەن­جەباي ۇلى ەدى دە, كونە ادەبيەتتى زەرتتەۋگە قايىل بولماي كەلىپ, بىر­تىندەپ بەيىل بەرگەن بالاڭ شاكىرت مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بولاتىن. ...اسا دارىندى عالىم, الىمدى-شالىمدى زەرتتەۋشى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ جايىندا ويلاسام وسىنداي قينالىستى كورىنىس كوز الدىما كەلەدى. مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ تۇرىكتانۋداعى «ەرىك­سىز» وسىلاي باستالعان جو­لى­نىڭ اياعى قايىر. «ادەبيەت تا­ري­حىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىرى» (م.جول­داسبەكوۆ) اتانعان ۇلى ۇس­تاز باعىتتاۋى بەرەن ويلى با­لاڭ زەرت­تەۋشىنى كەنىش ولجاعا جو­لىق­تىر­دى دەر ەدىم.  جاس زەرتتەۋشى الدىمەن تاريح­تا قاعاناتقا اينالىپ سالتانات قۇر­عان, سول ءسان-سالتاناتتى كەيىنگى ۇر­پاق­قا تاسقا ويىپ جازىپ رۋحانيات قال­دىرعان «تۇرىك قاعاناتى» تاريحى­نا دەن قويدى. تۇرىك حالقىنان (شۋ­اش) شىققان اتاقتى سينولوگ ن.يا.بيچۋرين, ا.ن.بەرنشتام, پ.ۆ.گولۋبوۆسكي, ل.ن.گۋميلەۆ ەڭ­بەك­تەرىنە زەيىن قويا وتىرىپ الدىمەن تاريح اقيقاتىن ورنىقتىردى. بۋ­مىن قاعان, تونىكوك, بىلگە قاعان, ەل­تەرىس, يولىق-تەگىن ءومىر سۇرگەن ۋا­قىت, ۇستانعان ساياسات, جۇرگىزگەن جو­رىقتاردىڭ تاريحى, تابيعاتى انىق­تالدى.  سودان سوڭ «ورحون-ەنيسەي رۋنا جا­زۋلارىنىڭ» تابىلۋى, وقى­لۋى, زەرتتەلۋىنە دەن قويدى. تا­بى­لۋى, زەرتتەلۋى بۇرىنعى-سوڭعى ادە­بيەتتەر ارقىلى انىقتالىپ تاپ­تىشتەلە بەرەر-اۋ, «وقىلۋىن» اي­قىنداۋ, دۇرىس وقىلدى ما, جوق بۇ­رىس وقىلدى ما, ونى انىقتاۋ ءۇشىن زەرتتەۋشىنىڭ ءوزى تاسقا ويىپ جا­زىل­عان رۋنا ءالىپبيىن ءبىلۋى كەرەك قوي. جاس زەرتتەۋشى الدىنداعى اسۋ بەرمەس اسپا وسى ەدى. ال, مىرزەكەڭ «ورحون-ەنيسەي رۋنا جازۋلارىن» وقى­دى. ءوزىنىڭ پەرزەنتتەرىنە ۇي­رەت­تى. الدىنان ءدارىس العان ءبىزدى باۋ­لىدى رۋنا الىپبيىنە. سول تۇس­تا رۋنا جازۋلارىن وقيتىن تۇ­رىك­­تانۋشىلار شىعاتىن بولدى دەپ بەيسەكەڭ بالاداي قۋاندى دە­سەڭىزشى؟! وكىنىشى, مىرزەكەڭ مانسا­بى جوعارىلاپ دەكان قىزمەتىنە ءوسىپ كەت­تى دە, جارتى جىل عانا رۋنا جازۋى­مەن شۇعىلدانعان ءبىز قازاققا ءتان بەيعامدىقپەن بىلگەنىمىزدى ۇمى­تىپ, تاز قالپىمىزعا قايتا تۇستىك. بەي­سەكەڭ سەنىمىن اقتاعانىمىز بولما­دى ىشىمىزدە. شۆەد وفيتسەرى يوگانن سترا­لەن­بەرگ, گريگوري سپاسسكي, ن.م.يادرينتسەۆ, دانيا عالىمى ۆيل­گە­لم تومسەن, تەگى نەمىس ۆ.رادلوۆ, س.ە.مالوۆ, قازاق ا.امانجولوۆ, ع.مۇساباەۆ, ع.ايداروۆ ەڭبەكتەرىن جي­ناقتاي وقىپ بارىپ, عىلىمي قو­رى­تىندى جاسادى. تومسەننىڭ قان­شا­لىق اشقانىن, ۇستازىنىڭ دوسى, ارعى تەگى قازاندىق مالوۆتىڭ قاي دارەجەدە وقىپ, قانشا ەسكەرتكىشتى قاعىس قالدىرعانىن تەرەزەسى تەڭ وتىرىپ تالدادى جاس عالىم. قىزىق بار, ورحون-ەنيسەي بابا جازۋلارىن تاريحتا تۇڭعىش ەجىكتەگەن توم­سەن­نىڭ ۇلى عالىم ەكەنىنە داۋ جوق. ەۋ­روتسەنتريزم شالىعى ما, الدە باس­­قالاي سەبەبى بار ما, ءوز تاريحىنا تارتقانىمەن ەشتەڭە شىقپاعان سوڭ كۇدەرىن ءۇزدى مە, ايتەۋىر الەم موي­ىنداعان تومسەن جارىقتىق, ءوز ەلىندە ولگەن سوڭ ەشكىم بولماي, ەسكەرۋسىز قالىپتى. بالكىم, «كىم-كىم دە ءوز ەلىندە پايعامبار ەمەستىڭ» كەرى. ايتەۋىر, اتى جازىلعان مە­موريالدىق تاقتايشا سىنىپ, قي­راپ, كوشەدە جولدا جاتسا كەرەك. جو­لى ءتۇسىپ دانياعا بارا قالعان مىر­زە­كەڭ ءىس-ساپار مەرزىمىن سوزدىرىپ, جان قالتاسىنان قىرۋار قاراجات شى­عارىپ, اتىن كوشەسىنە دۇرىس جاز­دىرىپ, سىنعان مەموريالدىق تاس­تى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, عىلىم جو­لىندا ۇستاز تۇتقان تومسەننىڭ «قي­سايعان جاعاسىن» قايىرا تۇزەپ قاي­تىپتى.  الپىسىنشى جىلدارى رۋنا جازۋ­لارىن وقۋ جولىندا جىبەرىلگەن قا­تەلىكتەردى انىق بايقاپ, اقىق تا­نىپ, جالعاي جاڭاشا وقۋ, وقي وتى­رىپ ويىن عىلىمي دۇرىس تراكتوۆكا جاساۋ – ۇلكەن رۋحاني ولجاعا كەن­ەلت­تى مىرزەكەڭدى. مىرزەكەڭ كەيىن وسى ءىسىن «ۇلكەن اتلاستا» ساتىمەن جاق­سى جالعادى. عىلىم جەتىلىپ وتىرماق مۇرات. بۇ­گىندە مىرزەكەڭ كوركەم وبراز راي­ىندا جاڭاشا تۇلعالاعان بۋمىن قا­عاندى ءىزباسار ءىنىسى ورىنباي بەك­جان بوجبان قاعان دەپ تانىپ, س.ە.مالوۆ قاتە وقىعان كەيبىر جاز­بالاردى جاڭاشا وقىپ جۇرگەن جا­يى بار. ءتىپتى «الپامىس باتىر­دى» الپامىش, الىپ ماناش, الىپ ماناس... ەتىپ بوجبان قا­عان­نىڭ اينالاسىنان شىعارىپ جۇر­گەنىن قايتەرسىڭ!؟ ويلاناتىن جاعداي! اسا ءبىلىمپاز (بەيسەكەڭمەن دوستىق قا­تىناستا بولعان) ۆ.م.جير­مۋن­سكي «الپامىش باتىر جىرىن» وز­بەك­تىڭ باتىرلىق ەپوسى دەگەندە دە 62 باۋلى كونە قوڭىراتتان بولە-جا­را قاراعان ەمەس. قوڭىراتتىڭ باي­سىندى جايلاعان 60 باۋى وزبەكستاندا, اۋەلدە سارتقا سىڭگەن, سوڭىنان وزبەك ۇلتىن قۇراعان, كەيىن وزبەك حالقىن قالىپتاعان ۇلى ۇلىس!  س.ە.مالوۆ «كونە تۇرىك جازبا ەسكەرتكىشتەرى» اتالاتىن ەڭبە­گىن­دە رۋنا جازۋلارىن عالىمعا ءتان مىنەزبەن دالمە-ءدال اۋدارعانى بەل­گىلى. ونى اۋدارما تەورياسىندا «جولما-جول اۋدارما» اتايدى. ال ەكىنشى ءبىر وقىمىستى كونە تۇ­رىك (ورحون-ەنيسەي, بابىر ت.ب.) ولە­ڭى تەورياسىن ورنىقتىرۋشى ي.ۆ.ستەبلەۆا پوەتيكالىق اۋدارما­سىن جاساعانىن وقىپ بىلەمىز مىر­زەكەڭ زەرتتەۋىنەن. كۇللى تۇرىك­تا­نۋ­شىلار زيرات باسىنداعى تاسقا قا­شالعان جازۋ بولعاندىقتان ەفيگ­را­فيكالىق بەلگى جازۋ, ءارى كەتكەندە مەمۋارلىق سيپاتتاعى قاراسوز دەپ تانىعانى جانىنا باتاتىن م.جولداسبەكوۆ ي.ۆ.ستەبلەۆانىڭ پوەت­يكالىق اۋدارماسىنا بالاشا قۋانادى. قۋانىپ قانا قويماي, موس­كۆالىق ورتانىڭ: ء«وزىنىڭ سىپاتى جاعىنان بۇل شىعارمالاردى پوەتيكالىق تۋىندى دەۋگە بولمايدى» (ا.ششەرباك), «ي.ۆ.ستەبلەۆانىڭ مونوگرافياسى كۇلتەگىن مەن تونى­كوك­تىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان جازۋ­لاردى پوەتيكالىق تۋىندىعا جات­قىزىپ جانە ونى تاريحي پوەما رە­تىندە دالەلدەۋگە ارەكەتتەنگەن. تۋ­ىن­دىگەردىڭ ارەكەتىنە قاراماستان, ءبىز ول ەسكەرتكىشتەردەن ولەڭگە ءتان – ىرعاقتى تابا المادىق. سول سەبەپتى دە, ا.ششەرباكتىڭ اقىن­دىق شىعارماعا جاتقىزۋعا بول­ماي­دى دەگەن تۇجىرىمىنا قو­سى­لامىز» (ل.ن.گۋميلەۆ) سەكىلدى وپپونەنتتىك پىكىرىنەن اراشالايدى. مىنە, قازاقتىڭ سول كەزدەگى جاس تۇ­رىك­تانۋشىسىنىڭ ورەسى! ستەب­لە­ۆ­اشىل بولا تۇرا, ارىپتەس عا­لىم­نىڭ كۇللى ەسكەرتكىش جازۋ­لارىن ءتورت جول, ءبىر شۋماق ەتىپ اۋدارۋى­نان بويىن تارتادى. م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلاننىڭ ار­نالى زەرتتەۋ ارا­سىندا ايتىپ-اي­تىپ قا­لاتىن تاس جا­زۋلاردىڭ ەپيكالىق داستۇردەن تىس تۇرماعانى جو­نىندەگى قاراپايىم اق­پاراتتى قۇلاعىنان كوتەرىپ, ەسكەرتكىشتىڭ القيسسا دەپ باستالىپ, القيسسا دەپ جالعاساتىن تۇسىندىرمە ءسوز ارالاس جىر ۇلگىسى دەپ دالەلدەيدى. ايتا قالعانداي جاڭالىق ەدى.  دارىندى جاس زەرتتەۋشى م.جول­داسبەكوۆتىڭ ويسان جاڭا­لى­عى «ورحون-ەنيسەي تاس جازبا ەس­­كەرتكىشتەرىنىڭ» جانرى جونىن­دە. ەسكەرتكىشتەردىڭ جانرىن تەو­ريا­­لىق تۇرعىدان انىقتاعان مىر­زا­تاي جولداسبەكوۆ جانر تا­بي­عاتىن, ونىڭ كوركەمدەۋشى قۇ­رال­­دارىن تەرگىشتەۋمەن اشتى. تاس جا­زۋلاردىڭ تابيعاتىنا وبرازدار ار­قىلى, وبرازدى جاساعان تىلدىك كوركەمدىك كەستە ارقىلى دا كىرە ءبىلدى. مىرزەكەڭ ەڭبەگىندەگى اسا ءبىر قى­زىق زەرتتەۋ – «ورحون ەس­كەر­ت­كىش­تەرى جانە قازاق ەپوسى». ون­دا ور­حون-ەنيسەي رۋنا جازۋ­لارىن قا­­زاقتىڭ «الپامىس», «قوبى­لان­دى» جىرلارىمەن ءوزارا سا­باق­­تاستىرا قاراپ ولاردىڭ ءبىر تا­بيعاتتى ەكەنىن ادەمى انىقتايدى. ا.ن.ۆەسەلوۆسكيدىڭ «باتىرلاردىڭ ەرلىگىن جىرلاعان ەپوس سول حا­لىق­تىڭ قالىپتاسۋىمەن قاتار تۋ­عان­دىعى» جايىنداعى پىكىرىن تۋ ەتىپ ۇس­تاعان ول تاس جازۋلاردىڭ ەڭ باي­ىرعى ەپيكالىق قاھارماندىق داس­تان­دار ەكەنىن, ونىڭ قازاقتىڭ ۇر­پاق­تان-ۇرپاققا جالعاسا ايتىلىپ كەلە جاتقان باتىرلار جىرىمەن تابيعاتى ءبىر ەكەنىن ادەمى اشادى. اسىرەسە, ءوزارا سالىستىرا زەرتتەۋدە سۇيەنگەنى «الپامىس باتىر» جىرى بولىپ شىعادى. «الپامىس باتىر» جىرىن مولىنان زەرتتەگەن عالىم ۆ.م.جيرمۋنسكي. م.جولداسبەكوۆ ءوز زەرتتەۋىندە جيرمۋنسكيمەن وي جارىستىرا, جارىسا ءسوز ساپ­تا­عاندا قىبىڭ قانادى. «تاسقا با­سىل­عان دەمەكشى, «الپامىس» ەپو­سىنىڭ ورحون داۋىرىنە جالعاستى شىق­قان­دى­عىنىڭ ايقىن ءبىر دالەلىن جىر­دىڭ ءوز ىشىنەن تابامىز» – دەيدى عا­لىم. شاڭ استىنا قاراسا, ايشىقتى الا تۋ كوردى. تۋ استىنا قاراسا, جەر قايىسقان قول كوردى. قول استىنا قاراسا, اق شاتىر مەن كوك شاتىر باراتىن تۋرا جول كوردى. اياعىنىڭ استىندا, تاقتاي تاستىڭ بەتىندە جازىلعان تاستا حات جاتىر – سە­كىلدى جىر جولدارىن كەلتىرە وتى­رىپ, (استى سىزىلعان جولدار) «ايشىقتى الا تۋدىڭ», «اق شاتىر مەن كوك شاتىردىڭ» تۇرىكتىك تاڭىر­لىك تانىم جەمىسى ەكەنىن اشادى. «جا­زىل­عان تاستا حات جاتىر» جولى ار­قىلى وقىرماندى دا, عىلىمي ورتانى دا ويلاندىرادى. «وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن ەكى-اق پروتسەنت ساۋاتتى بولعان» دەلىنەتىن قازاق حالقىنىڭ ءبىلىم قاينارىنىڭ تۇما باستاۋىنا باعىتتاي اشادى. حاتقا بالا قاراسا, ءىشى تولعان تاماشا, تالاي-تالاي كەپ جاتىر تۇسىنبەگەن ءتۇسىنسىن, بولماعان بۇرىن ءسوز جاتىر – دەگەن جىر جولدارىنا نازار اۋدارىپ «جىردىڭ ەڭ كونە جولدارىنىڭ ءبى­رى وسىلار دەپ ەسەپتەيمىز. «ال­پا­مىس­تىڭ» ەڭ العاشقى نۇسقاسىندا تاس­ت­اعى جازۋدىڭ مازمۇنى تو­لىق بول­عان دەۋ كەرەك, امال نە, عا­سىر­لار وتكەن سايىن ول جازۋ­لار ۇمىتىلىپ, وسى كۇندەرى «سول جا­زۋلاردىڭ ىشىندە» نە ءبىر بول­ما­عان ءسوز بار ەدى» دەگەن ءتارىزدى ەلەسى عا­نا قالعان. جالپى ۇرپاقتان-ۇر­پاق­­قا, عاسىردان-عاسىرعا اۋىزشا تا­ر­اعان ادەبيەت ۇلگىلەرىنىڭ تاع­دى­رى وسىنداي!» – دەپ عىلىمي تىڭ ويمەن جانە كۇرسىنىسپەن تۇيىن­دەي­دى. بۇل مىرزاتاي اعا جول­داس­بەكوۆكە دەيىن اشىلماعان ەپوس الەمى, ايتىلماعان تىڭ ءسوز, عىلى­مي جا­ڭالىق. جوعارىدا ءبىزدىڭ قازاق­تىڭ قارشاداي بالاسىنىڭ عىلىمي ەڭ­بەگىنە ءسۇيسىنىپ جيرمۋنسكيمەن جا­رىسا ءسوز ساپتايدى, جارىسا وي باپ­تايدى دەيتىنىمىز دە وسىدان. تاپ وسى ماسەلە ءبىلىمپاز جير­مۋن­س­كي با­را قويماعان, مىرزەكەڭ ەنشى­سىن­دەگى جاڭا دا سارا ءسوز ەدى. اسا دارىندى زەرتتەۋشى, جاس عالىم الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا وسىنداي سۇرە جولدى ىزدەنىستەرمەن كەلىپ «كونە تۇرىك ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» تاقىرىبىندا كان­­ديداتتىق ديسسەرتاتسيانى تا­بىس­تى قورعادى. ۇستازى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ۇزا­ققا سوزىلعان قينالىستى, بىراق ءسات­تى قورعاعان شاكىرتىنىڭ تويىنان ورالىپ ءتۇن جارىمىندا جازۋ ۇس­تەلىنە وتىرا قالىپ: «مىرزاشىم قور­عا­دى! جەڭىسكە جەتكەن, باقىتتى كۇ­نىم!» – دەپ قىسقا دا, نۇسقا كو­ڭىل كۇي اۋەنىن اق قاعازعا ءتۇ­سى­رىپتى. م.جولداسبەكوۆتىڭ ديس­سەر­تاتسيا­سىن ءساتتى قورعاۋىنا قۋان­عان ءبىر بەيسەكەڭ ەمەس, عۇلاما ال­كەي مار­عۇلاننان باستاپ ۇلت ادە­بي­ەتى­نىڭ تەرەڭ تاريحىنا تىلەۋلەس جان­دار­دىڭ ءبارى دە ءبىر كىسىدەي قۋاندى. 1967 جىلى پروفەسسور بەي­سەمباي كەنجەباي ۇلى باس­شى­لىعىمەن كوپ اۆتورلى (ب.كەن­جە­باەۆ, ح.سۇيىنشاليەۆ, م.جول­داس­بە­كوۆ, م.ماعاۋين, ق.سىدىقوۆ) «ەرتە­دەگى ادەبيەت نۇسقالارى» وقۋ قۇرالى ءاۋپىرىم تاڭىرمەن جا­رىق كوردى. ءاۋپىرىم تاڭىرمەن دەي­تىنىمىز, كىتاپتىڭ جارىققا قالاي قي­نالىسپەن شىققانىن بىل­گەن­دىك­تەن دە ايتامىز. ۇلتتىق ادە­بيەت­تىڭ ەجەلگى تاريحىنا تارتىلعان ال­عاش­قى سۇرلەۋ جول دەرلىك وقۋ قۇ­را­لى جارىق كورگەندە وداقتىق «ۆوپ­­روسى ليتەراتۋرى» جۋرنالى «حرە­س­توماتيا «پامياتنيكي راننەي ليتەراتۋرى» يمەەت بولشوە ناۋچنوە زناچەنيە. س ۆىحودوم ەە ۆ سۆەت «ۆوزراست» كازاحسكوي ليتەراتۋرى ۋۆەليچيلسيا نا دۆەنادتسات ستولەتي» («ۆوپروسى ليتەراتۋرى», №6, موسكۆا, 1968. 224-225 ستر.)-دەپ جازۋى – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ «قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋ مەكتەبىنىڭ» العاشقى مويىندالۋى. «12 عاسىر» دەگەندە سىنشىنىڭ دەن قويىڭقىراپ وتىرعانى, ارينە, مىر­زەكەڭنىڭ ءورىستى قيالى مەن قۋاتتى قالامىنان تۋعان تۇرىك ۇلت- ۇلىستارىنا ورتاق ادەبي ەسكەر­تكىش­تەر جايىنداعى زەرتتەۋى! ايتار ءسو­زىمىزدى ءبىر ءتۇيىپ وتسەك, «اسىل ار­نالار», «تاستار سويلەيدى» اتاۋلارىمەن جاريالانىپ جۇرگەن م.جولداسبەكوۆ زەرتتەۋى – قا­زاق ادە­بيەتتانۋىنا قۇبىلىس, تۇ­رى­ك­تانۋعا جاڭالىق بولىپ ەنگەن ەدى. جاۋگەرشىلىكتەن جىلاعان جۇ­رتىمىزدى تۇگەندەپ, تۇرىك ۇلت- ۇلى­سىن (قازاق) ۇلىقتاعان ەڭبەك بولىپ كەل­دى رۋحانياتىمىزعا! ودان بەرى دە م.جولداسبەكوۆ «قورقىت اتا», «وعىزنامەدان» تارتىپ, جامبىل جىراۋدى اقىندىق اي­نالاسىمەن زەرتتەپ شىقتى. جام­بىلدى ورتاسىمەن الىپ تۇل­عا­لا­عان­دا مىرزەكەڭ كوبىنە ەس­ما­عام­بەت ۇستازىن الدىنا ۇستاپ, امسە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆشە كوسىلىپ تول­عانعان.  اڭگىمەمىز مىرزەكەڭدەي كە­مە­­لىمىز جايىندا ەدى-اۋ. ۇلى م.اۋەزوۆ, عىلىمي ويلارى تولىم­دى س.مۇقانوۆ, كۇللى قازاق حالىق اقىندارىنىڭ رۋحاني قازىعىنا اينالدىرىپ زەرتتەگەن («اقىندار» اتالاتىن مونوگرافيا جازعان) ە.ىسمايىلوۆ, اقىندىق قۇپياسىنا ءۇڭى­لىپ اۋىزشا شىعارماشىلىق پسي­حولوگياسىنا ەنە جازعان ءا.تا­جى­باەۆ, ءتىپتى جاكەڭ اۋزىنان «اق­بولات باتىر» اتاعىن العان ب.كەن­جە­باي ۇلىنان كەيىن جامبىل شى­عارماشىلىعىنا بارۋ, بارا الۋ وڭاي ەمەسى انىق. مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ ۇلى جىراۋ تۇلعاسىنا بارا الدى. بارعاندا دا ارعى تاريحىنان, ۇس­تازدارىنان تارتىپ, ومىرلىك ءۇپ ەتكەن دەرەك-دايەگىنە دەيىن تەرگىشتەپ, اقىندىق اينالاسىن ءتۇپ-تۇگەل قامتىپ, كەنەن, ۇمبەتالى, ابدىعاني شاكىرتتەرىنە جالعاپ «جامبىلدى كوش-كەرۋەنىمەن تۇتاس ارامىزعا الىپ كەلدى» ء(ا.كەكىلباي ۇلى)! مىر­ز­ەكەڭنىڭ بۇل باعىتتاعى تول­عا­نىستارى بيوگرافيالىق عۇمى­ر­نامالىق ادەبيەتتىڭ, ماتەريال جيناپ, جينالعان ماتەريالدى قورىتا تال­­داۋدىڭ, تىڭ دەرەك تاۋىپ, ونى جا­ڭاشا سويلەتۋدىڭ, بۇرىن-سوڭدى اي­تىلعان وي-پىكىردى بەزبەندەپ سا­رالاۋدىڭ امبەباپ اسىل ۇلگىسى دەر ەدىك. ودان بەرى جەر بەتىنەن قان­شا­ما سۋ اقتى؟ ونان بەرى بودان قازاق قوعامى تۇبىرىنەن جا­ڭار­دى. تاۋەلسىزدىك الدى. تاۋبە دەسە-ءدى. قازاق عىلىمى ورىنسىز اۋىز­دىقتاۋدان ارىلىپ, ۇلتتىق ارنادا دەربەس دامۋعا باعىت الدى. بۇگىندە اسا دارىندى شاكىرتىن عاسىرلار تەرەڭىن زەرتتەۋگە قيناپ قوسقان عۇلاما دا جوق مىنا جارىق جالعاندا. ەسەسىنە تۇرىك جۇرتىنىڭ بارشاسىنا ورتاق اسىل ارنالارعا ۇستاز مىندەتتەۋىمەن ەرىكسىز بارعان شاكىرت اق باستى اعا عالىمعا اينالدى, «تۇرىك قاعاناتى» ءداۋىرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋدى ءبىر ءسات تە توقتاتقان ەمەس, قيىن-قيىن مەملەكەتتىك, قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ «كونە تۇرىك ادەبي ەس­كەرتكىشتەرىنىڭ اتلاسىن» جاسا­دى. قاتارلاس ەڭبەك ەتكەن, قا­نات­تاس جۇرگەن ءىرىلى-ۇساقتى ازاماتتار جايىندا «كىسىلىك كىتابىن» جاز­دى. كوڭىل اۋانىنا ەرىپ ولەڭ جازدى, جانىنىڭ قىلىن شەر­تىپ ءان شىعاردى. كۇيىنىش, ءسۇي­ىنىش سەزىمىن بالقىتىپ قۇيىپ «كۇن­دەرىمنىڭ كۋاسى» اتاپ ۇزبەي كۇن­دەلىك جۇرگىزەدى. دراماتۋرگيا, كين­و­درا­ماتۋرگياعا دەن قويىپ, پەسا, كينوستسەناري جازدى. شاكىرت تار­بيەلەدى. مىرزەكەڭ مەملەكەت قىز­مەتىنە ارالاستى, حالىق دەگەن قوعامدىق ىستەن شەت قالىپ كور­گەن ەمەس. مۋزەي ىسىنە دەن قويىپ «پرەزيدەنتتىك ورتالىق» جاساقتادى, ابىلاي حاننىڭ التىن زەرلى قامقا تونىن, قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ شاپانىن ەل ىشىنەن سابىلىپ ىزدەپ, قيىلىپ سۇراپ الىپ, مۋزەي جادىگەرلىگىنە اينالدىردى. جادىگەرلىككە ەكىنشى ءومىر سىيلادى. ءباسپاسوز جاڭالىق كورىپ شۋلاپ جازىپ جاتتى. ءبىز دە ءۇن قوستىق. شەت ەلدەن مۇستافا شوقايدىڭ «جاس تۇركىستان» جۋرنالىن, ءال-ءفارابيدىڭ پارسى تىلىندە باسىلعان تراكتاتتارىن اكەلىپ وتاندىق كى­تاپحانالارعا تاپسىردى. وسىنىڭ بار­شاسى ۇلتىم, جۇرتىم دەگەن ۇلا­نىمىزدىڭ كورىنىپ قالايىنى جوق, شىن بولمىسى. مىرزەكەڭدەي بار عۇمىرىن ەل-جۇرتىمىزدىڭ ەسكى جۇرتىن تاريحي تۇرعىدان انىقتاپ, بايىرعى ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن باي­ىپتى زەرتتەپ, ۇلتىمىزدى ۇلىق­تاۋعا ارناپ كەلە جاتقان اسىل ازا­ماتىمىز عانا اق ءجۇرىپ, ادال اتقارا الاتىن شارۋالار! ويتكەنى, ول ۇلتتىق بولمىستى ۇلى جۇرەكتى ازاماتىمىز!  ءبىر ۇلتتىڭ ءتاش-ءپۇشى ءبىر ازاماتقا ازدىق ەتپەسى حاق. دە­سەك تە, ءبىزدىڭ مىرزەكەڭ قازاق ادە­بيەت­تا­نۋ عىلىمىمەن شەكتەلىپ قال­ماي, تۇرىكتانۋعا مەيلىنشە ۇلەس قو­سىپ, كۇللى تۇرىك حالىقتارى ۇلت- ۇلىستارىنىڭ تاعدىرىنا جانى اشىپ قيمىلدايتىن, سودان دا تامىرى ءبىر – تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالىپ, ارامىزدا امان ءجۇر. ءوزىمدى مىرزەكەڭنىڭ شاكىرتى سانايمىن. ءا.تاجىباەۆتىڭ «اسىل ارنالاردى» وقىعاندا...» اتالاتىن قولجازباسىنا بايلانىستى حاتى, «بەيسەمباي كەنجەباەۆ − ادەبيەت تاريحشىسى» اتالاتىن ديپلومدىق جۇمىسىما قاتىستى مەملەكەتتىك ورتالىق ارحيۆ باسقارماسىنا فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى رايىندا جازىپ بەرگەن قىزمەت حاتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەمىن. ۇستازىنا مەيلىنشە اق-ادال مىرزەكەڭە ءبىز دە ادالمىز, مەيلىنشە. اقىل قوسىپ, باعىتتاۋىمەن جادىگەر شاھار – «تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسى» (ن.ءا.نازارباەۆ), «تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني استاناسى» (تۇركسوي), تۇركىستاندا «بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ تۇرىكتانۋ مۋزەيىن» ەكسپوناتىن جيناقتاپ, عىلىمي ەكسپوزيتسيالاپ اشتىم. 2016 جىلدىڭ 5-6 مامىر كۇندەرى ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ۇستاز بەيسەكەڭ مۋزەيىنىڭ تۇساۋىن مىرزەكەڭدەي بولىمدى شاكىرتى كەستى. ءيا, ءوزى «قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىرى» اتاعان ۇستازى كورىنبەيدى مىناۋ بەيوپا جالعاندا. ەسەسىنە, ءبىزدى ىزىنە ەرتىپ, قايتسەك تار كەزەڭدە ۇلى جولعا سالىپ, ۇلان-اسىر تىلەگىن ايتقان, اق جولدى اڭعار, دۇرىس باعد­ار سىلتەگەن ۇستازدىڭ كوپ توم­دىق شىعارمالار جيناعىن اكا­دە­ميالىق باسىلىممەن جارىققا شى­عارامىز, قايتسەك ءوزى تۇلەپ ۇش­قان شىمكەنتتەن, اششى-تۇششى تىر­شىلىك كەشىپ تۇرعان الماتى, ءوزى ار­مانداعان تاۋەلسىزدىك استاناسى − اس­تانادان كوشەگە قالاي اتىن الىپ بەرەمىز؟ – دەپ «كۇندىز كۇلمەي, تۇن­دە ۇيىقتاماي» وي ۇستىندە! اشىلماعان جىلعالاردى ارشىپ اسىل ارنالارعا اينالدىرعان, بار عۇ­مىرىن قازاقتىڭ كونە جۇرتىن انىق­تاپ, قازاقتاي ۇلتىن ۇلىق­تاپ اسىل ازاماتىمىزعا اينالعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە شى­عار­ما­شىلىق تابىس تىلەيمىز!

قۇلبەك ەرگوبەك