قوعامىمىزدا ارداگەرلەردىڭ قۇقىن قورعاپ, تىرشىلىكتەگى وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋدە اجەپتاۋىر ءرول اتقارىپ كەلە جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارداگەرلەر ۇيىمى» قوعامدىق بىرلەستىگى دەيتىن بىرلەستىك بار. ول – رەسپۋبليكامىزدىڭ ءاربىر وبلىسىندا, وعان قوسا استانا, الماتى قالالارىندا فيليالدارى جۇمىس ىستەيتىن ۇلكەن قۇرىلىم. بۇگىن وسى بىرلەستىك ارداگەرلەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءVى سەزىن ءوتكىزبەك. ارداگەرلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى وسىناۋ جيىننىڭ قارساڭىندا قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى, گەنەرال-پولكوۆنيك قايىربەك سۇلەيمەنوۆكە جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتار قويعان بولاتىنبىز.
– قايىربەك شوشان ۇلى, الدىمەن ءوزىڭىز توراعالىق ەتىپ وتىرعان بىرلەستىك تۋرالى, ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان شارۋالارى تۋرالى قىسقاشا بايانداپ وتسەڭىز.
– ارداگەرلەر ۇيىمى 1987 جىلى ومىرگە كەلگەن. ونىڭ العاشقى باسشىسى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان, كەزىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان شاڭگەرەي ءجانىبەكوۆ اعامىز ەدى. سودان كەيىن ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, ماقتاي ساعديەۆ سەكىلدى قايراتكەر, ارداگەر اعالار باسقارىپ, بىرلەستىكتىڭ گۇلدەنۋىنە, قوعامدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋىنا بەلسەنە ىقپال ەتتى. ونىڭ ىشىندە, وسى بىرلەستىكتى 18 جىل باسقارعان ماقتاي اعانىڭ ەڭبەگىن ءبولىپ اتاۋ كەرەك. ويتكەنى, ول كىسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان 1991 جىلدان باستاپ 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن توراعالىق ەتىپ, تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان العان العاشقى قيىن جىلداردىڭ وزىندە ارداگەرلەردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا, ولاردىڭ ءۇنىن ەستىرتۋگە, قوعامدا بەلسەندى بولۋىنا, ۇكىمەتتىڭ ولارعا ارقاشان دا نازار ءبولىپ وتىرۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. كسرو تاراعان العاشقى جىلداردا دۇكەندەردىڭ سورەلەرى بوس قالىپ, زەينەتاقى دا, جالاقى دا كەشىكتىرىلەتىن سول تۇستى ءالى ەشكىم ۇمىتا قويماعان بولار. وسى كەزدە, اسىرەسە, ارداگەرلەردىڭ ەڭسەسىن تۇسىرمەۋ جاعى مىقتاپ ەسكەرىلدى. ارينە, ودان كەيىن ەل ەكونوميكاسى وڭالعانى دا وزىمىزگە بەلگىلى. وسى شيرەك عاسىردا ارداگەرلەر ءۇشىن تالاي جاقسىلىقتار جاسالدى دەۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ زەينەتاقىسىن كوبەيتۋ, ۇلى وتان سوعىسى جانە تىل ارداگەرلەرىن پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, جالعىزباستى كىسىلەرگە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ماسەلەن, ءوزىم وسى بىرلەستىككە ءتوراعالىق ەتكەن سوڭعى ءبىر-ەكى جىل ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيتويىنا سايكەس كەلىپ, ارداگەرلەر ءۇشىن كوپ جاقسىلىقتار جاسالدى. تەك استانا قالاسىنىڭ وزىندە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان 107 ارداگەرگە ەلباسى ءوز قولىمەن پاتەر كىلتتەرىن تابىستادى. جالپى, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ايماعىندا دا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ پاتەر ماسەلەلەرى شەشىلگەن دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. وعان قوسا جەرگىلىكتى جەرلەردە, ياعني وبلىستاردا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا فيليالدارىمىز بەلسەندى تۇردە جۇمىس اتقارىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسى بولار, قىزىلوردا وبلىسىندا جەتى مىڭ تىل ارداگەرى كوممۋنالدىق تولەمدەردەن بوسادى. اقتوبە وبلىسىندا ون مىڭنىڭ ۇستىندەگى تىل ارداگەرىنە كوممۋنالدىق تولەمنىڭ ەلۋ پايىزىن تولەيتىن جاعداي جاسالدى. بىرنەشە وبلىستا وسى ارداگەرلەرگە اي سايىنعى زەينەتاقىسىنىڭ ءۇستىنە 3-4 مىڭ تەڭگە سىياقى قوسىلىپ وتىرادى. بۇل دا بولسا, زەينەتاقىدان باسقا كىرىسى جوق قارتتار ءۇشىن اجەپتاۋىر كومەك.
وتكەن جىلى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ءبىر وتىرىسىندا ەلباسى «ارداگەرلەر ءۇيىن» اشۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. كوپ كەشىكپەي-اق قىزىلوردا, پاۆلودار وبلىستارى وسى ۇيلەردى اشتى. قوستاناي وبلىسىندا ءبىر عيماراتتى جەرگىلىكتى اكىمدىك «ارداگەرلەر ءۇيىن» جاساۋ ماقساتىندا جوندەۋدەن ءوتكىزۋدە دەسەم, بۇل ورايدا باسقا دا وبلىستار قالىس قالمايتىن بولار دەگەن ويدامىن. ال ەندى بۇل ءۇيدىڭ ءمانىن ايتايىق. كەيبىرەۋلەر مۇگەدەكتەر ءۇيى مەن قارتتار ءۇيىن شاتاستىرىپ جاتادى. ولاي ەمەس. بۇل ۇيدە ەشكىم وتباسىمەن نە جالعىز ءوزى بارىپ ايلاپ, جىلداپ تۇرىپ المايدى. بۇل – ارداگەرلەر باسقوسىپ, اس-سۋىن ءىشىپ, دويبى, شاحماتىن ويناپ, ازداپ سىرقاتتانعاندا ينەسىن سالدىرىپ, جان راحاتىن تاباتىن دەمالىس ورنى. «ارداگەرلەر ءۇيىندە» جاڭا ايتقانىمىزداي, سپورت زالى, مەدپۋنكت, كۇندىزگى ستاتسيونار, تىنىعۋعا ارنالعان ارنايى بولمەلەر, ارداگەرلەر كەڭسەسى جۇمىس ىستەيدى. استانا قالاسىنىڭ اكىمى دە ارداگەرلەر ءۇشىن وسىنداي ءۇي اشۋعا جۋىردا وتكەن جينالىستا ءسوز بەرگەنىن قۇلاعىمىز شالدى. زەينەتتەگى كىسىلەر ءۇشىن وزىنە باسشىلىقتىڭ نازار اۋدارۋى ءبىر عانيبەت قوي.
– ارداگەرلەر دەگەندە, ەڭ الدىمەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان كىسىلەر كوز الدىمىزعا كەلەدى. سوسىن تىلدا ەڭبەك ەتكەن كىسىلەردى دە ارداگەر دەپ جاتامىز. جالپى, ارداگەرلەر دەگەنىمىز كىمدەر؟ ەلىمىزدە قانشا ارداگەر بار؟
– قوعامدىق پىكىر سولاي قالىپتاسقان سوڭ سوعىس ارداگەرلەرى, ەڭبەك ارداگەرلەرى دەگەن تۇراقتى تىركەستەر كوپ قولدانىلاتىنى راس. ال, شىنتۋايتىندا زەينەتتىك دەمالىسقا شىققان كىسىنىڭ ءبارى ارداگەر. بۇل تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدە وسى كەزدە 1 ميلليون 635 مىڭ 342 ارداگەر بار. ونىڭ ىشىندە 11 مىڭ 445-ءى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندار, 238,8 مىڭى سوعىس كەزىندە تىلدا ەڭبەك ەتكەندەر, 4 مىڭى كونتسلاگەر تۇتقىندارى, 3 مىڭنان اسا سوعىستا قازا بولعانداردىڭ جەسىرلەرى, 1672-ءسى تىڭ يگەرۋشىلەر جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى بولسا, قالعاندارىنىڭ ءبارى زەينەت جاسىنداعى ارداگەرلەر.
– سوندا الگىندە ءوزىڭىز ايتقان «ارداگەرلەر ۇيىنە» كەز كەلگەن زەينەتكە شىققان كىسى بارا الا ما؟
– ارينە. ول ەشقانداي جابىق مەكەمە ەمەس قوي. زەينەتكە شىققان كىسىنىڭ بارىنە دە جول اشىق.
– سوڭعى جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان كىسىلەر مەن تىلدا ەڭبەك ەتكەن كىسىلەردىڭ مارتەبەسىن تەڭەستىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, باسپاسوز بەتتەرىندە كوپ جازىلىپ ەدى. سودان نە ناتيجە شىقتى؟
– ءيا, بۇل ءوزى كوپ قوزعالعان ماسەلە. بىراق ازىرگە ناقتى ءبىردەڭە ايتۋ قيىن. راس, تىلدا ەڭبەك ەتكەندەردىڭ ىشىندە دە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلارمەن مارتەبەسى تەڭەستىرىلگەن بەلگىلى ءبىر كاتەگوريالار بار. بىراق, ازىرگە 238 مىڭنىڭ ۇستىندەگى ارداگەردى سوعىسقا قاتىسقان, «ەڭ جاسى» 85-86-داعى ازشىلىققا تەڭەستىرۋ مۇمكىن بولا قويمايتىن سىڭايلى.
– بايقاپ وتىرسام, سىزدەردىڭ ۇيىم قوعامدىق بىرلەستىك دەگەن اتاۋىمەن-اق بيۋدجەتتىك مەكەمەگە جاتپايتىنى بەلگىلى. وسىنشاما فيليالدى قالاي ۇستاپ وتىرسىزدار؟ ونىڭ ءۇستىنە كومەك سۇراپ كەلەتىندەر بار دەگەندەي...
– بيۋدجەتتىك مەكەمەگە جاتپايتىنىمىز جارعىمىزدا دا تايعا تاڭبا باسىلعانداي بەكىتىلگەن. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ورتاق قازانىنا كوز سۇزبەيتىنىمىز بەلگىلى. بىزگە كومەكتەسەتىن بىرەن-ساران مەتسەناتتار بار. كەزىندە ارداگەرلەر قولىمەن سالىنعان ونەركاسىپتەردىڭ قازىرگى باسشىلارى كومەك قولىن سوزىپ باعۋدا. مىنە, سولاردان تۇسكەن قارجىلارمەن جان باعىپ وتىرمىز. جەرگىلىكتى فيليالداردا دا سولاي. ال, كومەك سۇراپ كەلەتىندەردىڭ ءماسەلەسىنە كەلسەك, ولاردىڭ كوپشىلىگىن جەرگىلىكتى فيليالدار ارقىلى شەشۋگە تىرىسامىز. جەرگىلىكتى فيليالدار كوميسسيا ارقىلى كومەك سۇراۋشىنىڭ جاعدايىن انىقتاپ الىپ, ءتيىستى جاردەم كورسەتىپ جاتادى. ماسەلەن 20-30 جىلدان بەرى پاتەرى جوندەلمەگەن قاريالار بولسا, جالعىزىلىكتى كىسىلەر ءدارى-دارمەك الاتىن اقشا تاپپاي جاتسا, فيليالدار مىندەتتى تۇردە كومەكتەسەدى. بىراق ولار ميلليونداپ بەرەدى ەكەن دەگەن وي تۋماۋى ءتيىس. ويتكەنى, وزدەرى دە تيىن ساناپ وتىرعاندىقتان, بەلگىلى ءبىر مولشەردە عانا كومەكتەسەدى. ال, ءبىزدىڭ ورتالىق كەڭەس ۇكىمەتتىك, پارلامەنتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلەلەرگە ءجاردەمدەسەدى. ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ىقپال جاسايدى. جالپى, ءبىزدىڭ بىرلەستىك تىكەلەي قارجى بەرىپ كومەكتەسەتىن ەمەس, ارداگەرلەردىڭ ماسەلەلەرىن ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويىپ, سونى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشۋگە ءمۇددەلى ۇيىم.
– مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دەمەكشى, ارداگەرلەردىڭ ءVى سەزىندە ۇكىمەتتىڭ الدىنا قانداي ماسەلەلەر قويىلماق؟
– ءساۋىردىڭ 20-سى كۇنى استانا قالالىق اكىمدىگىندە وتكىزىلەتىن بۇل جيىنعا 14 وبلىستان, استانا, الماتى قالالارىنان ەسەپ بەرۋ كونفەرەنتسياسىندا سايلانعان دەلەگاتتار كەلەدى. سەزد ءار بەس جىلدا وتكىزىلەتىن بولعاندىقتان, ونىڭ الدىندا وبلىستاردا ەسەپ بەرۋ كونفەرەنتسيالارى ۇيىمداستىرىلىپ, بەس جىلدا اتقارىلعان جۇمىستار, العا قويىلعان ماقساتتار تالقىلاندى. ءوزىم وسى ەسەپ بەرۋ كونفەرەنتسيالارىنىڭ بىرنەشەۋىنە قاتىستىم. سەزدە دە نەگىزىنەن وسى كونفەرەنتسيالاردا ايتىلعان ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەر تالقىلانادى. بۇل ورايدا ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويامىز دەپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ەڭ نەگىزگىسى – قىمباتشىلىق جايى بولماق. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندەگى زەينەتكەرلەر زەينەتاقىسىنىڭ وسكەنىنە قۋانىپ-اق وتىر. بىراق, باعانىڭ كۇرت ءوسىپ كەتكەنىنە نارازى. ولارعا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەت, ماي, ناننان گورى ءدارى-دارمەك ماڭىزدى بوپ تۇر. ءوزىڭىز بىلەسىز, ءدارىحانالاردا ءدارىنىڭ باعاسى اسپانداپ كەتكەن. بۇل, الدىمەن دارىلەردىڭ توقسان پايىزى شەتتەن اكەلىنگەنىنە بايلانىستى بولسا, ەكىنشىدەن, وسىنى اۋىزدىقتاپ وتىرۋعا ۇكىمەتتىڭ قاۋقارى جەتپەي جاتىر. زەينەتكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن تىل ارداگەرلەرىنە ءدارى-دارمەكتى تەگىن بەرگەننەن مەملەكەتتىڭ قازىناسى ورتايمايدى. ويتكەنى, بۇل ارداگەرلەر قازىر ونشا كوپ ەمەس, جاستارى دا 80-نەن اسىپ كەتكەن. بۇل جەردە تەك ءدارى-دارمەك قانا ەمەس, بارلىق نارسەنىڭ قىمباتتاعانى ماسەلە رەتىندە كوتەرىلمەك. ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ءماسەلە – تىل ارداگەرلەرىن تۇگەلدەي باسپانامەن قامتۋ جاعى. راس, بىزدە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى تۇگەلدەي دەرلىك باسپانامەن قامتىلعان. ال, تىل ارداگەرلەرىندە بۇل ماسەلە تۇگەلدەي شەشىمىن تاپقان جوق. سوندىقتان سەزدە كوتەرىلەتىن تاعى ءبىر ءماسەلە – باسپانا ماسەلەسى بولماق. وبلىستاردا بولعانىمدا, ونداعى ارداگەرلەر «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭنىڭ قاشان قابىلداناتىنىن سۇراپ, ونى سەزدە ماسەلە رەتىندە قاراۋدى ۇسىنىپ ەدى. جيىندا بۇل دا ايتىلاتىن بولادى. سەزدە سونىمەن قاتار, الداعى بەسجىلدىقتا قانداي شارۋالار اتقارىلاتىنى دا تالقىعا سالىنادى. سەزد جۇمىسىنا دەلەگاتتاردان بولەك ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى, پرەزيدەنت اپپاراتىنان جاۋاپتى وكىلدەر قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
– قارت كىسىلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بەلسەندى بولاتىنىن بىلسەك تە, وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنا ولار قانشالىقتى اتسالىستى دەگەن سۇراقتى قويعىمىز كەلىپ وتىر.
– سايلاۋدا ارداگەرلەر ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. «ءبىزدىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنان باسقا كانديداتىمىز جوق, سوعان سەنەمىز, داۋىسىمىزدى دا سول كىسىگە بەرەمىز» دەپ جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بولىپ, ءبىراۋىزدان ەلباسىن قولدادى. سايلاۋ كۇنى دە تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ الدىندا سولار ءجۇردى. سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا دا ارداگەرلەر بولدى. سوسىن مەنى تاڭىرقاتقان ءارى قىزىقتىرعان ءبىر جاعداي – وسى سايلاۋدا جاستار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. بۇرىنعى سايلاۋلاردا جاستار تۇسكە دەيىن ۇيىقتاپ, تۇستەن كەيىن سايلاۋعا بارعىسى كەلسە بارىپ, بارعىسى كەلمەسە بارمايتىن. بۇل جولى ولار ەلدەن بۇرىن كەلىپ, داۋىس بەرىپ جاتتى. سوعان قاراعاندا, قارتى دا, جاسى دا بەلسەندى مەملەكەتتىڭ بولاشاعى جارقىن بولار دەپ بولجاعىمىز كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل سەيىلوۆا.