كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت سەناتىندا بولىپ, جوعارى پالاتانىڭ جاڭا توراعاسى مەن سەنات كەلىسىمىن بەرەتىن بيىك لاۋازىمدار يەلەرىن تانىستىردى.
وتىرىستى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشتى. الدىمەن توراعا ۇيىمداستىرۋ ءماسەلەلەرى عانا قاراستىرىلعان كۇن ءتارتىبىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلىعا داۋىس بەرۋ قاجەتتىگىن جاريالادى. قولدارىندا قاۋلىنىڭ جوباسى بولعان سەناتورلار وعان ەشقانداي قوسىمشا ۇسىنىس جاساماي, ءبىراۋىزدان داۋىس بەردى. وسىدان كەيىن كۇن ءتارتىبىنىڭ ءبىرىنشى ماسەلەسى بويىنشا ءسوز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ءسوزىن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزامەن ءبىر كەزدەسكەنىندە ايتىلعان ماسەلەدەن باستادى. مەن وندا قاسىم-جومارت توقاەۆتى شەبەر ديپلومات-مامان, ۇلكەن ءتاجىريبەلى ادام رەتىندە مارتەبەلى ۇيىمعا قىزمەتكە الۋدى ۇسىنعان بولاتىنمىن. بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ ورتاسىندا ايتىلعان اڭگىمە ەدى, سول ۇسىنىسىم بيىل قولداۋ تاۋىپ, 12 ناۋرىزدا پان گي مۋن مىرزا كەشكى ساعات 20.00-دە ماعان تەلەفون شالىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى ءبولىمىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, بۇل قىزمەت بويىنشا ول قارۋسىزدانۋ ءجونىندەگى جەنەۆا كونفەرەنتسياسىنىڭ باس حاتشىسى بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ-نىڭ وسىنداي دارەجەدەگى باسشىلىق قىزمەتىنە تاعايىندالعان العاشقى ازيالىق تۇلعا بولدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن زور ءمارتەبە ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, بىزگە دەگەن زور سەنىم. مۇنداي ابىرويلى قىزمەتكە ءوز وكىلدەرىن ۇسىناتىن ەلدەر كوپ. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تاعايىندالعان وسى قىزمەتكە 15-كە جۋىق ەل ءوز وكىلدەرىن ۇسىنعان بولاتىن. ولاردىڭ وكىلدەرى دە تاجىريبەلى ديپلوماتتار ەدى, بىراق قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى, اتقارعان قىزمەتتەرى مەن مول ءتاجىريبەسى ەسكەرىلىپ, كانديداتۋراسى جەڭىپ شىقتى. مەن ونىڭ جاڭا قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاراتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ وتكەن جىلدارداعى قىزمەتىنە قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ جەمىستى جۇمىسىنا شىن جۇرەگىنەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وسىدان كەيىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىنا ق.توقاەۆتى باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى سەنات توراعاسى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەتىنىن جاريالادى. دەپۋتاتتار ق.توقاەۆتى سەنات توراعاسى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلدادى. ودان كەيىن پرەزيدەنت ءوزى تاعايىنداعان دەپۋتات ق.توقاەۆتىڭ ماسەلەسى شەشىلگەنىن, ەندى ونىڭ ورنىنا جاڭا تاعايىنداعان دەپۋتاتتىڭ وكىلەتتىگىن ماقۇلداۋ قاجەتتىگىن جانە ونى قاراستىرۋ ءۇشىن شاعىن ءۇزىلىس جاريالاۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
وسى ءۇزىلىستىڭ الدىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ جەنەۆاداعى ءبولىمىنىڭ باس ديرەكتورى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سۇراپ, الدىمەن ەلباسى ن.نازارباەۆتى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتۋىمەن قۇتتىقتادى. ودان ءارى پرەزيدەنتتىڭ ەلدەگى زور ەڭبەكتەرىنە توقتالىپ ءوتتى, سونىمەن بىرگە, شەتەلدەردە ونى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى « ۇلى رەفورماتور» دەپ تانيتىنىن ايتتى. ال جەكە باسىنا كەلگەندە, وزىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, ۇلكەن قىزمەتتەرگە تاعايىنداعانى جانە ۇنەمى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعانى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى.
شاعىن ۇزىلىستەن كەيىن جالعاسقان سەنات وتىرىسىن توراعانىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. الدىمەن ءسوز ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ (وسك) توراعاسى ق.تۇرعانقۇلوۆقا بەرىلدى. ول وسك-ءنىڭ پرەزيدەنتتىڭ 15 ساۋىردەگى جارلىعىنا سايكەس قايرات ابدىرازاق ۇلى ءماميدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە تىركەگەنىن جاريالاپ, ءتيىستى كۋالىك پەن توسبەلگىنى تاپسىردى. ودان كەيىن سەنات وتىرىسى ءوزىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, كۇن تارتىبىندەگى پالاتا توراعاسىن سايلاۋ تۋرالى ەكىنشى ماسەلەگە كوشەتىنى جاريالادى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءسوز پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا بەرىلدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلان-عايىر ىستەر تۇر. وسىعان بايلانىستى پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسىنا دا جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەلەدى. سوندىقتان جاڭا توراعانىڭ بارىنشا تاجىريبەلى, ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن, حالىققا تانىمال جانە ءمۇمكىندىگىنشە زاڭگەر ادام بولۋى كەرەكتىگىن قالاپ, سەنات توراعاسى لاۋازىمىنا قايرات ءماميدىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنامىن, دەدى ەلباسى. ودان ءارى كونستيتۋتسياعا ءسايكەس سايلاۋ پروتسەدۋرالارى تولىعىمەن جۇرگىزىلدى. سەنات ءتوراعاسىنىڭ جاسىرىن داۋىسپەن سايلاناتىنى قاپەرگە سالىندى. ءسويتىپ, پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتتىڭ ەسىمى جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەنگە قاۋلىمەن ەنگىزىلدى. ودان كەيىن بارلىق سايلاۋ پروتسەدۋراسى ساقتالىپ, دەپۋتاتتار جاسىرىن داۋىس بەرۋ كابيناسىنا ءوتىپ, وزدەرىنىڭ شەشىمىن ءبىلدىردى. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قايرات ءمامي سەنات توراعاسى بولىپ ءبىراۋىزدان سايلاندى.
ساناق كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن بەكىتىپ العان سوڭ ومىربەك بايگەلدي ءسوز الدى. مەملەكەت جانە حالىق ءۇشىن ماڭىزدى وقيعالار بولىپ جاتىر, دەگەن سەناتور قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلعالى بەرى بەسىنشى توراعا سايلانىپ جاتقاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سول توراعالاردىڭ بارلىعى دا حالىق سەنىمىن اقتادى, دەي كەلىپ, دەپۋتات ارىپتەسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەمىستى دە جاقسى جۇمىس اتقارعاندىعىن جان-جاقتى ايتىپ ءوتتى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتۋراعا قاتىستى سوزىندە قايرات ءماميدىڭ ەسىمى ەلگە كەڭىنەن تانىمال ەكەنىن, بارلىق قىزمەت باسپالداقتارىنان ءوتىپ, ۇلكەن ابىرويعا يە بولعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز ساناق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلبايعا بەرىلدى. اتالعان كوميسسيانىڭ ۇيىمداستىرۋ وتىرىسىندا ءۇش حاتتاما ازىرلەنگەندىگى بەلگىلى بولدى. العاشقى حاتتامادا ساناق كوميسسياسى توراعاسى مەن حاتشىسى سايلانسا, ەكىنشىسىندە پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاناتىنى مەن بيۋللەتەن سانى مەن ءماتىنى ناقتى كورىنىس تاپقان. ءۇشىنشى حاتتامادا ەلباسى ۇسىنعان كانديداتۋرانىڭ اتى-ءجونى جانە «جاقتايمىن», «قارسىمىن», «قالىس قالامىن» دەگەن ءۇش باعانا بەرىلگەن. سول ءۇشىنشى حاتتاما بويىنشا دەپۋتاتتار ون مينوتتىك ءۇزىلىس كەزىندە دالىزدە ورناتىلعان كابينا ىشىندە بيۋللەتەن تولتىرىپ, جاشىككە سالدى. ونىڭ ءناتيجەسى كورسەتكەندەي, 44 سەناتوردىڭ بارلىعى دا جاڭا توراعانى سايلاۋعا داۋىس بەرىپتى.
جاڭادان سايلانعان سەنات توراعاسى قايرات ءمامي ءوز ءسوزىندە وسىمەن ءتورتىنشى رەت سەنات مىنبەرىنە شىعىپ وتىرعاندىعىن ءمالىم ەتتى. قاي قىزمەتكە بارسا دا ەل سەنىمىن اقتاپ, ابىرويمەن اتقارۋعا تىرىسىپ كەلە جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن قايرات ابدىرازاق ۇلى ادال بولۋعا دا انت بەرەرىن العا تارتتى. «بار ءبىلىمىمدى, كۇش-جىگەرىمدى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالارعا وزەك بولاتىن ساپالى زاڭداردى قابىلداۋعا جۇمسايمىن», دەدى جاڭا توراعا.
سەنات توراعاسى سايلانعان سوڭ دەپۋتاتتار نازارىنا تاعى ءۇش لاۋازىم يەلەرىنىڭ كانديداتۋرالارى ۇسىنىلدى. ءسوز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى. ەلباسى وسىمەن ەلدەگى بارلىق كادرلىق وزگەرىستەردىڭ اياقتالاتىنىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق جاعداي جاسالاتىنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. سونىمەن, پرەزيدەنت پالاتاعا كونستيتۋتسيانىڭ 55-بابى 1-تارماعىنا سايكەس جوعارعى سوت توراعاسى قىزمەتىنەن مۇسابەك تۇرعىنبەك ۇلى ءالىمبەكوۆتى بوساتۋدى ۇسىندى. ول پرەزيدەنت اتىنا جازعان ارىز حاتىندا التى سۋديانىڭ قىزمەتىنە سايكەس بولماي, جۇمىستان بوساتىلۋى سالدارىنان جوعارعى سوت توراعاسى رەتىندە قالۋعا مورالدىق قۇقىم جوق دەپ ساناپ, وتستاۆكاعا كەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋىن سۇراعان. وسى ورايدا ەلباسى الىمبەكوۆتىڭ جەكە باسىنا تاعاتىن ەشقانداي كىنا جوقتىعىن, تازا ءارى ءوز ىسىنە بەرىلگەن مامان ەكەندىگىن, الايدا سۋديالار ءىسى بويىنشا ونىڭ وسىنداي شەشىم قابىلداۋىن دۇرىس كورگەندىگىن اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنت ۇسىنىسى بويىنشا پالاتا مۇسابەك الىمبەكوۆتى جوعارعى سوت توراعاسى قىزمەتىنەن بوساتۋعا كەلىسىمدەرىن بەرە وتىرىپ, ونى جوعارعى سوت سۋدياسى ەتىپ قالدىرۋدى دۇرىس دەپ تاپتى.
جوعارعى سوتتاعى كەلەڭسىز ءجايتتىڭ تەرىس سالدارىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت رەفورمالاردىڭ جالعاساتىنىن ەسكەرتە كەتتى. بارلىق سوت جۇيەسىن باسقارۋدا جوعارعى سوت پەن ونىڭ ءتوراعاسىنا دەگەن تالاپ تا وتە جوعارى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا بۇل لاۋازىمعا بەكتاس ءابدىحان ۇلى بەكنازاروۆتىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداعان ول سوت ورىنداۋشىسىنان وبلىستىق سوت توراعاسىنا دەيىنگى قىزمەت ساتىسىمەن كوتەرىلگەن. سوڭعى قىزمەت ورنى اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى. وسىنداي ءومىر جولى مەن تاجىريبەسىن ەسكەرە كەلىپ, سەناتورلار اتالعان كانديداتۋراعا قولداۋ ءبىلدىردى.
اتا زاڭنىڭ 44-بابى 4-تارماعىنا سايكەس پرەزيدەنت بوساعان باس پروكۋرور لاۋازىمىنا اسحات داۋىلباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. رۋدەنكو اتىنداعى سۆەردلوۆ (رەسەي) ينستيتۋتىن بىتىرگەن ا.داۋىلباەۆ بىرقاتار لاۋازىمدىق قىزمەتتەر اتقارعان. ءماجىلىس دەپۋتاتى دا بولعان. ەلباسى كانديدات تۋرالى سوزىندە ونىڭ ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىندىگىمەن قاتار, ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاي الاتىن ازامات رەتىندە دە تانىلعاندىعىنا ەرەكشە توقتالدى. ناتيجەسىندە پالاتا كەلىسىم بەرۋ قاۋلىسىن ءبىراۋىزدان قابىلداپ, كانديداتۋرانىڭ تاعايىندالۋىنا ءوز كەلىسىمدەرىن بەردى.
سونداي-اق, كەشەگى وتىرىستا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي ابىقاەۆ ءوز قىزمەتىنە قايتا تاعايىندالدى. نۇرتاي ابىقاي ۇلىنىڭ ءوز قىزمەتىندە قالۋى تۋرالى پرەزيدەنت ۇسىنىسىنا دەپۋتاتتار ءبىراۋىزدان ءوز كەلىسىمدەرىن بەردى. وسىدان كەيىن پرەزيدەنت كانديداتتاردى تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىقتارعا قول قويىپ, بەكىتتى.
سەنات وتىرىسىنىڭ كۇن ءتارتىبىندەگى جۇمىستار تولىعىمەن قارالىپ بىتكەن سوڭ ەلباسى ن.نازارباەۆ قورىتىندى ءسوز سويلەدى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە قازاقستان ەقىۇ ءسامميتىن, ازيا ويىندارىن جانە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى تابىستى وتكىزگەننەن كەيىن حالقىمىزدىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي ۇستىندە جۇرگەنىن ايتا كەلىپ, وعان سەناتورلاردىڭ دا ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. ال الداعى مىندەتتەر قازىرگىدەن دە زور. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋىمىز اسا قاجەت. ءبىز شيكىزات قورلارىنا عانا تاۋەلدى ەل بولىپ قالماۋ ءۇشىن وتە تەز قيمىلداپ, ونى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. قازىر زامان وتە تەز وزگەرىپ بارا جاتىر. بولاشاقتا قالاي بولاتىنىن ەشكىم ناقتى بولجاي المايدى. الەمدىك داعدارىستى دا بىرەۋلەر اياقتالدى دەسە, باسقالار ءالى اياقتالعان جوق, تاعى بىرەۋلەر قايتادان باستالىپ كەلەدى دەيدى. مۇنىڭ ۇشەۋىنىڭ دە جانى بار, ءبىز وسى ۇشەۋىنە دە دايىن بولۋىمىز كەرەك. افريكا ەلدەرىندە بولىپ جاتقان تولقۋلاردان ساباق الىپ, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ تولىق جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز. داۋىس بەرگەن حالىقتىڭ زور سەنىمىنەن شىعۋعا ءتيىسپىز, دەدى ەلباسى. ودان ءارى وسى اپتادا ۇكىمەتتى تولىقتاي جاساقتاپ شىققانىن, ولاردىڭ اراسىندا جاڭا تۇلعالاردىڭ از ەكەنىن, ويتكەنى, بۇرىنعىلاردىڭ سەنىمنەن شىققانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ وتۋگە مۇقيات دايىندالۋ قاجەتتىگىن جانە الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە بولاتىن الەمدىك فورۋمدار تۋرالى ايتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا جاڭا ءتوراعانىڭ باسشىلىعىمەن سەناتتىڭ جاقسى تابىستارعا جەتۋىن تىلەدى.
جاقسىباي سامرات,
اسقار تۇراپباي ۇلى.