ەكى ميلليوننان استام تۇرعىنى بار الىپ مەگاپوليس – الماتى قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى.
قالا تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تۇراقتى تۇردە كەڭەيتىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. الماتى قالاسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى قالا اۋداندارىندا 50-دەن استام جالپىقالالىق جارمەڭكە وتكىزىلگەن. جارمەڭكەگە شىعارىلعان ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنان جەتكىزىلۋدە. ولاردىڭ باسىم بولىگى ەت ونىمدەرى مەن ءسۇت ونىمدەرى. مۇنداي اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرىنىڭ ءجيى وتكىزىلۋى قالا تۇرعىندارى ءۇشىن وتە پايدالى. بىرىنشىدەن, جارمەڭكە ونىمدەرىنىڭ باعاسى نارىقتاعى تاۋار باعالارىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارزان, ەكىنشىدەن, ەشقانداي قوسپاسىز تابيعي ونىمگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جالپى, مەگاپوليسكە جاقىن ورنالاسقان الماتى وبلىسىنىڭ 9 اۋدانى مەن قاپشاعاي قالاسى تۇتىنۋ نورماسىنا ءسايكەس الماتىلىقتاردى كارتوپ, قىرىققابات, ءسابىز, پياز, قىزاناق, قيار, قىزىلشا, الما, قۇس ەتى جانە جۇمىرتقامەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتە الادى.
وسى ماسەلەگە قاتىستى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتامۇرات شامەنوۆتى سوزگە تارتقان ەدىك. ونىڭ پىكىرىنشە, الماتىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى دۇرىس قالىپتاسقان جاعدايدا, قالادا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا, بەلدەۋگە قاتىسۋشى اۋدانداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە تۇتىنۋشىلاردى ارزان دا, ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى.
– 9 جىل بۇرىن تالدىقورعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, الماتى قالاسى مەن وبلىس اكىمدىكتەرى بىرلەسىپ اگرارلىق سالادا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مەموراندۋم قابىلداعان بولاتىن. ءبىرشاما ىستەر اتقارىلدى, قۇنى 47 ملرد تەڭگەلىك 24 ينۆەستيتسيالىق جوبا دايىندالدى, بىراق ناتيجە كۇتكەندەگىدەي بولعان جوق. وعان مىسال, سول كەزدە الماتى قالاسىنا سىرتتان كىرەتىن ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ كولەمى 2,5 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە كورسەتىلسە, قازىر بۇل سۇرانىس 3 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى دەگەن مالىمەت بار. وكىنىشكە قاراي, وزىمىزدە وندىرۋگە بولاتىن پياز, سارىمساق, قىرىققابات, كارتوپ, تاعى باسقا ونىمدەر سىرتتان اكەلىنۋدە, – دەيدى ەكونوميست.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, الماتىدا ەرتە پىسەتىن ونىمدەرگە سۇرانىس كوپ, ونىڭ كولەمى 13,5-15 مىڭ توننانى قۇرايدى. دەمەك, مەگاپوليستىڭ تۇتىنۋ ءمازىرىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە قالا ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ الەۋەتى جەتپەي جاتقانى انىق. «وسى ماسەلەلەردى جولعا قويۋ ءۇشىن الماتىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن كەڭەيتىپ, وعان جامبىل مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋداندارىن قوسقان ءجون. ءتىپتى بۇل بەلدەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ تىزىمىنە قىزىلوردانىڭ كۇرىشى, قاۋىن-قاربىزى مەن بالىعىن, شىعىس قازاقستاننىڭ بالىن ت.ب. قوسۋعا بولادى. الماتىدا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەيتىن ءوندىرىس وشاقتارى بار. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ تەك 60 پايىزدىق مۇمكىندىكتەرى عانا پايدالانىلادى.
ەسەپ بويىنشا قالا اۋماعىندا وندىرىلەتىن سۇيىق مايدىڭ 35 پايىزى, ۇننىڭ 62 پايىزى, ءسۇتتىڭ 61 پايىزى, ەتتىڭ 18 پايىزى, كوكونىستىڭ 56 پايىزى عانا ىشكى نارىققا شىعارىلادى. بۇرىن قالا شەڭبەرىندە 10 شارۋا قوجالىعى جانە 54 ءىرىلى-ۇساقتى تاماق وندىرىستەرى مەن ۇقساتۋ زاۋىتتارى بولاتىن. ەندى وعان ناۋرىزباي اۋدانى قوسىلعان سوڭ بۇل مۇمكىندىك كەڭەيدى دەۋگە بولادى. تەك بۇل ماسەلەنى جۇيەلەپ, جولعا قويۋ كەرەك», دەيدى اتامۇرات شامەنوۆ.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ايتىلدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ساپالى ەكولوگيالىق تازا كۇيىندە ءوندىرۋ, ەكولوگيالىق تازا ءونىم كولەمىن كوبەيتۋ ارقىلى ەكسپورت مولشەرىن بولاشاقتا 40 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى باستى نازارعا الىنعان بولاتىن. ول ءۇشىن جەر قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, ەگىستىك كولەمىن ارتتىرۋ, شاعىن جانە ءىرى شارۋاشىلىقتارعا قولداۋ كورسەتىپ ولاردى ۇلكەن كووپەراتيۆكە بىرىكتىرۋ جوباسى جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. وسى ماسەلە قولعا الىنعالى بەرى ەلىمىزدە 164-تەن استام كووپەراتيۆ قۇرىلعان كورىنەدى. بۇگىنگى تاڭدا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن 185 مىڭ اگروقۇرىلىم جانە 1,6 ميلليون ءۇي شارۋاشىلىقتارى اينالىسادى.
ايتپاقشى, الماتىلىقتاردىڭ جەكەلەگەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ تۇتىنۋ مولشەرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, قازاقستان بويىنشا عىلىمي نەگىزدە دايىندالىپ, ءتيىستى اتقارۋشى ورگاندار بەكىتەتىن جىلدىق نورمانى نەگىزگە الۋعا بولادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل نورما ەلىمىزدە 2005 جىلى بەكىتىلگەن بولاتىن جانە ول بۇرىن رەسپۋبليكامىزدا نەگىزگە الىنعان فيزيولوگيالىق نورمادان كوپ تومەن ەكەن. سوندىقتان, الماتىلىقتاردىڭ تاعام تۇتىنۋ كولەمىنىڭ قاجەتتىلىگىن ءدال ايتۋ مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. دەسەك تە, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تابىسىنىڭ شامامەن 15 پايىزىن قۇرايتىن الماتى سياقتى الىپ مەگوپوليستى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ, ونىڭ ەكونوميكالىق تىنىس-تىرشىلىگىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ءاردايىم نازاردان تىس قالماۋى كەرەك سياقتى.
ارمان وكتيابر,
جۋرناليست
الماتى