سايلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا مالىمدەمە
ءبىز سايلاۋالدى مالىمدەمەمىزدە قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ اشىق دەموكراتيالىق ساياساتتى دامىتۋ كەزەڭىندە ەل الەۋەتى ءۇشىن سىناق بولىپ تابىلعانىن اتاپ وتتىك. اتاپ ايتقاندا, ءبىز بۇل سايلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن باعامداۋعا ۇمتىلدىق جانە ەڭ باستىسى, ورتاق ءۇردىس قانداي, وتكەن سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا, جەتىلدىرىلگەن تۇستار بار ما؟
30 ناۋرىز بەن 3 ءساۋىر ارالىعىندا قازاقستانداعى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز بايقاۋشىلار توبى 9 ساياسي پارتيا كوشباسشىلارىمەن جانە مۇشەلەرىمەن, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارىمەن, ۇەۇ وكىلدەرىمەن كەزدەستى.
سايلاۋ كۇنى ءبىزدىڭ توبىمىزدىڭ ءمۇشەلەرى 4 وبلىسقا – قاراعاندى, پاۆلودار, اقمولا جانە الماتى وبلىستارىنا شىقتى. سونداي-اق, استانا جانە الماتى قالالارىندا بولدى. ءبىز داۋىس بەرۋلەر بارىسىن بايقاۋ ءۇشىن 65 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە باردىق. وسىلاردىڭ بەسەۋىندە ءبىز سونداي-اق داۋىس بەرۋلەردى ەسەپتەۋ مەن داۋىس بەرۋدىڭ جابىلۋى پروتسەدۋرالارىن بايقادىق. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جانە ودان تىسقارى جەرلەردە ءبىز جۇزدەگەن سايلاۋشىلاردان ولاردىڭ اسەرلەرى تۋرالى سۇرادىق.
بۇعان دەيىنگى بولعان سايلاۋلاردان ايىرماشىلىعى – بۇل جولى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ورتالىقتاندىرىلعان جانە اكىمشىلەندىرىلگەن جۇمىلدىرۋلاردىڭ ناقتى بەلگىلەرى بايقالعان جوق. كەرىسىنشە, ءبىز داۋىس بەرۋ بارىسىندا سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىزدارى مەن پاتريوتيزمدەرى نەگىزىندە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەندەرىن كوردىك.
قازاقستانداعى جانە باسقا دا ەلدەردەگى 1999 جىلدان بەرگى سايلاۋلاردى باقىلاۋ تاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بولساق, ءبىزدىڭ توبىمىزدىڭ باعالاۋى بويىنشا, 3 ءساۋىر كۇنى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءۇش دەڭگەي بويىنشا دا تەك جاقسى جاعىنان اسەر قالدىردى.
بىرىنشىدەن, ول قازاقستان سايلاۋشىلارىنىڭ ساياسي تاڭداۋىن ناقتى كورسەتتى. ەكىنشىدەن, وتكەن سايلاۋ ونىڭ الدىنداعى سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا, سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ايتارلىقتاي پروگرەسس بار ەكەنىن اڭعارتتى. ۇشىنشىدەن, تاياۋ بولاشاقتاعى سايلاۋلاردا پىكىر بوستاندىعى قازىرگىدەن دە اشىعىراق بولا تۇسەتىندىگىنە پەرسپەكتيۆا زور.
الدىن-الا دەرەكتەرگە قاراعاندا, پرەزيدەنت نازارباەۆقا سايلاۋشىلاردىڭ 95,57 پايىزى ءوز داۋىستارىن بەرگەن. وتكەن سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ ۋچاسكەلەرگە كەلۋ دەڭگەيى دە وتە جوعارى بولدى – تىركەلگەن سايلاۋشىلاردىڭ 89,9 پايىزى ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى (2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا – 76,8 پايىز).
سايلاۋشىلاردىڭ ۋچاسكەلەرگە وسىنشالىقتى كوپتەپ كەلۋى قازاقستان حالقىنىڭ ءوز يگىلىگىن قازىرگى باسشىلىقتىڭ ارقاسىندا قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتتى. كوپتەگەن سايلاۋشىلار قازاقستانداعى تۇراقتىلىقتى, قاۋىپسىزدىكتى باعالايتىندارىن جانە ءوز ەلىندە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقانىن قۋاتتايتىنىن ءبىلدىردى. بۇل ءجايت, اسىرەسە, سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستان باستاپ اۋعانستانداعى جانە كورشى قىرعىزستانداعى كوپتەگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرىن قامتىعان حاوستىڭ تۇككە دە كەرەك ەمەس ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
تۇتاستاي العاندا, ءبىز سايلاۋ ۇدەرىستەرى ءوزىمىز بولعان بارلىق 65 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جاقسى ۇيىمداستىرىلدى جانە اشىقتىعىمەن, مولدىرلىگىمەن ەرەكشەلەندى دەپ باعالايمىز. داۋىس بەرۋ بارىسىندا كەيبىر ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا كەمشىلىكتەر بايقالعانىمەن, ولار سايلاۋ كوميسسيالارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزە العان جوق. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن كاسىبي تۇرعىدان جوعارى دەڭگەيدە ورىندادى جانە سايلاۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تەحنيكالىق قىرلارى تۋرالى بارلىق اقپاراتتاردى الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى.
ءبىز بولعان بارلىق دەرلىك سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە كوميسسيا مۇشەلەرى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى تابىستى وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى ترەنينگتەر مەن سەمينارلاردان ءوتتى. كەلەسى پارلامەنتتىك سايلاۋ قازىرگىدەن دە كۇردەلى ۇيىمداستىرۋشىلىق پروبلەمالار تۋىنداتۋى ىقتيمال. سەبەبى, مۇنىڭ بارلىعى قازىرگىدەن دە مۇقيات دايىندىقتى تالاپ ەتەدى.
بىرنەشە قازاقستاندىق پارتيالار سايلاۋ ناۋقانىنا بولىنگەن 30 كۇندى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز دەپ مالىمدەپ, پرەزيدەنتتىككە ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنۋدان باس تارتتى.
وسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقان نەمەسە قاتىسپاعان بارلىق پارتيالار كەلەسى پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىككە يە. پارتيا كوشباسشىلارىمەن كەزدەسۋلەرىمىز ناتيجەسىندە ءبىز ولاردىڭ پارلامەنتتەگى ورىندار ءۇشىن باسەكەلەستىككە تۇسەتىنى تۋرالى ورتاق پىكىرگە كەلدىك. وسىنىڭ بارلىعى, سايىپ كەلگەندە, قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋى باعىتىنداعى اۋىر جۇمىستاردى ىلگەرى جىلجىتۋدا تاعى دا العا ءبىر قادام جاسالعانىن كورسەتىپ بەردى. بۇل ۇدەرىستىڭ اۋقىمى مەن قارقىنىن قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرى ايقىندايتىنى تاعى دا داۋسىز.
تۇتاستاي العاندا, ءبىز پرەزيدەنتتىك سايلاۋ باسقا مەملەكەتتەردەگى سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە سايكەس كەلدى دەپ باعامدايمىز. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق ۇجىمداسۋ مەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرۋ ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. سايلاۋ كۇنى قازاقستاندىقتاردىڭ ەلدىڭ دەموكراتيالىق بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدەرى جوعارى بولعانىن كورسەتتى.
مارگاريتا اسەنوۆا, جاڭا دەموكراتيا ينستيتۋتى; رەندي برەگمان, «Salans» زاڭگەرلىك كومپانياسى; يانۋش بۋگايسكي, «جاڭا ەۋروپالىق دەموكراتيا» باعدارلاماسى, ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى; سەرگەي گرەتسكي, «ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز» جۋرنالى; ۆلاديمير سوكور, «دجەيمستاۋن» قورى; دۋگلاس تاۋنسەند, سالىق جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق, اۆستراليانىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى; ريچارد ۆەيتس, حادسون ينستيتۋتىنىڭ اسكەري-ساياسي ساراپتاما ورتالىعى; دەنيەل ۆيتت, سالىق جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق.