سونىمەن, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ مارەسىنە جەتتى.
شەتەلدەردەن مىڭنان استام بايقاۋشى كەلدى. سايلاۋ بارىسىن قاداعالاپ, سايلاۋ ەرەجەلەرىنىڭ مۇقيات ساقتالۋىن باقىلاۋ ءۇشىن ولارعا بارلىق جاعدايلار جاسالدى. ولار سايلاۋ ءوتكىزۋدىڭ بارىسىنا, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ جۇمىستارىنا ەلەۋلى سىن-ەسكەرتپەلەر جاساعان جوق. سايلاۋ ءوز دارەجەسىندە, تازا ءارى ءادىل ءوتتى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
نازارباەۆتان باسقا سايلاۋعا قاتىسقان ءۇش كانديدات وزدەرىن ناسيحاتتاۋعا, ءوز ويلارىن حالىققا جەتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىك الدى. مەملەكەتتىك تەلەديدارلار مەن گازەتتەر ولارعا وزدەرىنىڭ تۇعىرناماسىن ناسيحاتتاۋعا كەڭىنەن مۇمكىندىك بەردى. بۇلاردى ناسيحاتتاۋ بارىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلدى. سول بويىنشا بۇل كانديداتتار راديو مەن تەلەۆيزيادان, گازەت بەتتەرىنەن ۇدايى كورىنىپ وتىردى, پلاكاتتار مەن بيلبوردتارى, ۇندەۋ-حاتتارى مەن ءومىرباياندارى ءجيى جاريالاندى. پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەردىڭ بىردە-بىرەۋى دە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋىمە كەدەرگى بولدى دەپ ايتا المايدى. ولار وزدەرىنىڭ يدەيالارىن, ۇستانىمدارىن بايانداۋعا تولىق مۇمكىندىك الدى. سوعان ساي داۋىس جينادى. حالىق تاڭداۋى ءبۇگىنگى ەلباسى, ۇلتتىڭ ليدەرى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءتۇستى.
سايلاۋ الدىندا ن.نازارباەۆ قاۋىرت ناۋقان اشىپ, ۇلكەن دۇربەلەڭ تۋعىزعان جوق. ارىپتەستەرىنىڭ مىسىن باسقان جوق. سولاردىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, ءوز باعدارلامالارىن ەركىن تانىستىرۋىنا كەدەرگى بولعان جوق. كەرىسىنشە, ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا, ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىندا جانە ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا باياندالعانىن جاريا ەتتى. «مەنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامام دا, بولاشاققا دەگەن جوسپارىم دا, مىنە, وسىلار» دەپ اعىنان جارىلدى.
سايلاۋالدى ۇگىت ناۋقانى باستالدى دەپ, ەلباسى جاڭاشا ۇران تاستاپ, جاڭا ۋادەلەر, قۇلاققا جاعىمدى سوزدەر ايتۋمەن اۋەستەنگەن جوق. كەرىسىنشە, ول: ەشقاشان قۇرعاق قيالعا بەرىلگەن ەمەسپىن جانە قولىمنان كەلمەيتىن ءىستى تىندىرام دەپ ۋادە بەرگەن جوقپىن... قازىر دە ءبىزدىڭ جوسپارلاعانىمىزدىڭ ءبارى ناقتى جانە جۇزەگە اسىرىلاتىن ماقساتتار. مەنىڭ مۇراتىم ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءبىزدىڭ ورتاق ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسىن سەزىنۋى ءتيىس, دەدى.
مىنە, ەلباسى ەلدىڭ گۇلدەنۋىن جەكە ادامداردىڭ مۇددەسىمەن ۇشتاستىردى. حالىققا جاساعان جاقسىلىعى وتاننىڭ گۇلدەنۋىنە, تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەدى. وتان مەن ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا ول تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا ەتكەن ەڭبەگىن ەل مەن حالىق ءۇشىن جاسالعان تىرلىك دەپ سانايدى. سوندىقتان دا بيىلعى جولداۋىندا مۇنى اشىپ ايتتى: «مەنىڭ عۇمىرىم ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس. ماعان سيرات كوپىرىندەي قىلپىلداعان كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك الىپ, مەملەكەت قۇرۋ ءىسى سەنىپ تاپسىرىلدى. سوندىقتان, مەن سەنىمگە سەرت بەرىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الدىم. كۇرمەۋى قيىن ءتۇرلى تاعدىرلى شەشىمدەردى جۇرەگىمنەن وتكىزىپ قابىلدادىم. مەن 20 جىلدان بەرى بار كۇش-جىگەرىم مەن بىلىك, تاجىريبەمدى اياماي, حالقىما قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەمىن... مەن ءۇشىن قاشاندا مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل يگىلىگى جولىندا قىزمەت اتقارۋدان ارتىق باقىت بولعان ەمەس», دەدى ەلباسى.
ن.نازارباەۆتىڭ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ سەبەپتەرىن وسى سوزدەرىنەن ىزدەۋ كەرەك. ونىڭ ساياسي ءومىربايانىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ومىرگە كەلۋىنەن, ودان ءارى بۇعاناسى بەكىپ, تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنان, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ورتاق ۇيىنە ەركىن كىرىپ, كورنەكتى ورىن الۋىنان, قازاقتىڭ اتىن بارشا الەمگە پاش ەتۋىنەن, حالىقارالىق ساحنادا ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ونىڭ جارقىن بولاشاققا ۇمىتپەن قاراۋىنان ءبولىپ الۋعا بولمايدى. قازاقستان مەن نازارباەۆ ۇعىمى بۇل كۇندە تۇتاسىپ ءبىر سيمۆولعا اينالىپ كەتتى. ونىڭ بار مۇراتى – ءوز حالقىنا قىزمەت ەتۋ. سوندىقتان دا سايلاۋشىلار وعان ءوز تاعدىرلارىن تاعى دا سەنىپ تاپسىردى.
ول 20 جىلدان بەرى بيلىك باسىندا وتىر. ازيا مەن سولتۇستىك افريكانىڭ بىرقاتار ەلدەرى مۇنشالىق ۇزاق مەرزىمدە بيلىكتە بولعان باسشىلارىن كۇشتەپ قىزمەتتەن كەتىرىپ, سەنىمسىزدىك كورسەتىپ جاتقان جاعدايدا قازاقستاندىقتار ءوز پرەزيدەنتىنە تاعى دا زور سەنىم ارتىپ, ەلدى بۇدان بىلاي دا باسقارۋدى امانات ەتىپ تاپسىرىپ وتىر. بۇل دەگەن ءسوز ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق جۇيەلى ساياساتىن تولىق قولداۋ, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ جەكە وزىنە دەگەن رياسىز سەنىم ءبىلدىرۋ دەگەن ءسوز. كوپ وتىرىپ, ءوز باسىنىڭ بايۋىنان باسقا حالىققا ەشنارسە جاساماعان سولتۇستىك افريكا ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنان ارتىقشىلىعى سول, ن.نازارباەۆ بۇكىل ءومىرىن, كۇش-جىگەرىن ەلىنىڭ گۇلدەنۋىنە, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا ارناعاندىعىندا. ءوز سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ەل ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بولدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناتيجەسىز بولعان جوق. ەلدىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتتى, قوعامدا تىڭ سەرپىلىستەر سەزىلدى. ەل وزدەرى قالاعان باسشىسىن سايلاپ الدى. سايلاۋ كەزىندە ەل ۇلت كوسەمى ماڭايىنا بۇرىنعىدان گورى تىعىز توپتالا ءتۇستى, ونىڭ ساياساتىنا قولداۋ كورسەتتى, ءوز ىقىلاستارىن اشىق تانىتتى. جاستار ەلباسىن كەزدەسۋلەردە جىلى جۇزبەن قارسى الىپ, ءبىز سىزبەن بىرگەمىز, دەپ ءۇن قاتتى. ءوز ساياساتىنا تۇسىنىستىكتى, قولداۋدى اشىق سەزىنگەن ەلباسىنىڭ كوڭىلى ءوسىپ, ءوز ساياساتىنىڭ حالىققا جاقىندىعىنا كوزى تاعى ءبىر جەتكەندەي بولدى, مەرەيى ءوسىپ, جىگەرلەندى.
حالىق سەنىمىنەن ارتىق ەل باسشىسى ءۇشىن قانداي باقىت بار, قانداي ابىروي, قانداي مارتەبە بار؟ سوعان لايىق بولۋدان ارتىق ۇلت كوسەمىندە نە ماقسات بولسىن. ول حالىق ءۇشىن, ەل ءۇشىن ءالى دە تەر توگۋگە, ەڭبەك ەتۋگە ءازىر.
شىنىن ايتۋ كەرەك, ءۇش ءۇمىتكەردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىندا, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ كەزىندەگى سوزدەرىندە بىرقاتار ويلى پىكىرلەر, كوكەيگە قونىمدى پايدالى ۇسىنىستار بولدى. ولاردى دا ىسكە جاراتۋعا ابدەن بولاتىن سەكىلدى.
ن.نازارباەۆ كانىگى ساياساتكەر, پراگماتيك, ءوزىم بىلەمىنگە, تىزەمەن باسۋعا اۋەس ەمەس, كوپ پىكىرىنە, پايدالى ۇسىنىستارعا زەيىن قويىپ, ولاردىڭ وزەگىن ىسكە پايدالانۋدان قاشپايدى. ەلباسىنىڭ ءوز تاجىريبەسى دە, ومىردەن تۇيگەنى دە كوپ. بىراق ول ءبىلىم مەن بىلىك, جاڭا ىزدەنىس پەن تىڭ جوبا ارتىقتىق ەتەدى دەپ ويلامايدى. ءبىزدىڭ باسشى ءجۇز جاساساڭ دا, عۇمىر بويى ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋدى ومىرلىك قاجەتتىلىك دەپ تۇسىنەدى.
تالماي ىزدەنۋ, ءومىردى تەرەڭ زەردەلەي ءبىلۋ, جىلت ەتكەن جاڭالىقتى سەزىنە ءبىلۋ – نازارباەۆقا ءتان قاسيەت. توقمەيىلسۋ, ءبارىن كوردىم, ءبارىن بىلەمىن دەپ سامارقاۋلىق تانىتۋ ونىڭ تابيعاتىنا تىپتەن جات. ءوتىرىك ماقتانۋعا دا بوي الدىرمايدى. قۇرعاق سوزگە جانى قاس, ول ناقتىلىقتى سۇيەدى. فاكتىمەن, دالەل-دايەكپەن سويلەگەندى ۇناتادى. ول ۇسىنىستارىن ناقتى ەسەپكە قۇرادى. بۇل جوبا قانشاعا تۇسەدى, شىعىنى قانشا, پايداسى قانشا؟ قانشا جىل جۇمىس ىستەي الادى, بەرىكتىگى, ساقتالۋ مەرزىمى قانداي؟ سوندىقتان دا جۇرت ەلباسىن تسيفرمەن سويلەم قۇراي الاتىن شەشەن دەپ باعالايدى.
ن.نازارباەۆ سايلاۋالدى كەزدەسۋلەرىندە «سەندەردى جارىلقايمىن, ءبارىن ەرتەڭ-بۇگىن جاقسارتامىن, ءبارىن شاپشاڭ رەتكە كەلتىرەمىن», دەپ وڭدى-سولدى ۋادە بەرگەن جوق. حالىقپەن كەزدەسۋ كەزىندە ءىس بارىسىمەن تانىستى. سايلاۋشىلارمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. ولاردىڭ ۇسىنىس-ءتىلەكتەرىن تىڭدادى. سوعان وراي, ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. «يجەۆسك» شارۋا قوجالىعىندا بولعاندا, اۋىل تۇرعىندارىمەن اڭگىمەلەستى. شارۋاشىلىق جايىن, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءسوز ەتتى. تۇركىستان قالاسىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن, جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلارمەن مادەنيەت جايىن, ءتىل, تاريح, ۇلتتىق باستاۋعا ورالۋ جايىن قوزعادى. اقتوبەدە جاستارمەن سىر ءبولىستى. جاستار ساياساتىنا ۇلكەن ءمان بەردى. وسكەمەندە جۇمىسشىلارمەن, زەينەتكەرلەرمەن, جاڭا قونىس يەلەرىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى, داستارقاندارىنان ءدام تاتتى. قاتارداعى قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ وتباسىنا كىرىپ, حال-جاعدايىمەن تانىسۋى بۇلار ءۇشىن قانداي ۇمىتىلماس شاق بولدى دەسەڭىزشى.
راس, ەلباسىنىڭ سايلاۋالدى قوعامدىق شتابىنىڭ بەلسەندىلەرى وبلىستاردى ارالاپ, ءبىرقاتار ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزدى. سايلاۋشىلارمەن كەزدەستى, ن.نازارباەۆتىڭ باعدارلاماسىمەن تانىستىردى. حالىقتىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى, ۇسىنىستارىن جيناقتادى. مۇنىڭ ءبارى پايدالى بولدى. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن دە ءسوز ورايى كەلگەندە بىرەر ەسكەرتپە جاساۋعا تۋرا كەلەدى. ورتالىق تەلەۆيزيا ارقىلى ولاردىڭ ءار وبلىستا سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداعاندا ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى بايقالدى. ءار ايماق تۇگىل, ءار اۋديتورياداعى ءسوز ءبىر-ءبىرىن قايتالاماۋى كەرەك. سوندا عانا ونىڭ تابيعيلىعى ارتىپ, اسەرى كۇشتى بولادى.
جالپى ناسيحاتتا جالاۋلاتىپ, ۇرانداتۋدىڭ ءححى عاسىردا پارمەندىلىگى جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. بۇل العاشقى رەۆوليۋتسيا كەزەڭدەرىنىڭ قالدىعىنداي اسەر قالدىرادى. بۇقارالىق ميتينگى الەمدىك ءبىر قولايسىز قۇبىلىسقا, وقيعاعا حالىقتىڭ نارازىلىعىن, تىكەلەي قارسىلىق ءبىلدىرۋىن كورسەتۋگە اسەرلى فورمات بولىپ ەسەپتەلەدى.
بۇگىنگى ۇگىت-ناسيحات نەگىزىنەن كانديداتتىڭ تۇعىرناماسىن, قازىرگى قىزمەتىن ناقتى فاكتىلەرمەن قالىڭ جۇرتقا جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. مۇنى ۇرانداتۋدىڭ, سالتاناتتى مەرەكە-تويعا ۇلاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. زامان وزگەرگەن سايىن ۇگىت-ناسيحات, تۇسىنىك جۇمىستارىنىڭ دا ءادىس-تاسىلدەرى, مازمۇندارى وزگەرىپ, جاڭارىپ, قازىرگى جاعدايعا ءۇندەسىپ, جاڭعىرىپ تۇرۋلارى كەرەك.
قىسقاسى, ەلباسىنىڭ سايلاۋداعى تاماشا جەڭىسىن ۇگىت-ناسيحاتتىڭ اسەرلى جۇرگىزىلۋىنىڭ, اكىمشىلىك رەسۋرستاردى پايدالانۋدىڭ ءناتيجەسى دەپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوپ جىلعى حالىق الدىندا سىڭىرگەن وراسان زور ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ, ەلباسى بەدەلىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.
95,55 پايىز داۋىس جيناۋ – نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن باعا. ءريمدى ءبىز قۇتقاردىق دەگەن قازدار قۇساپ, ەلباسىن ءبىز جەڭىسكە جەتكىزدىك دەپ ەشكىم دە ايتا الماس. نازارباەۆتى جەڭىسكە جەتكىزگەن قازاقستان حالقى, سولاردىڭ سەنىمى, ىستىق ىقىلاسى, وعان دەگەن سىي-قۇرمەتى.
سايلاۋ ءوز مارەسىنە جەتتى. ءناتيجەسى كوپشىلىك كۇتكەندەي بولدى. ەندى ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيلىك كوپ ويلانۋلارى, ۇلكەن ىستەردى جۇزەگە اسىرۋلارى كەرەك. جاڭادان جاساقتالاتىن جاڭا ۇكىمەت جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋعا قابىلەتتى ىسكەر ءارى جاس مەنەدجەرلەردەن ىرىكتەلۋى ءتيىس. بۇلار ءۇشىن ويلاناتىن جايلار جەتكىلىكتى. نازارباەۆ وزىنە داۋىس بەرگەندەردىڭ, «نۇر وتان» پارتياسى مۇشەلەرىنىڭ عانا پرەزيدەنتى ەمەس, بۇكىل حالىقتىڭ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ پرەزيدەنتى. سوندىقتان دا كوڭىلى تولماعانداردىڭ دا, بيلىكتىڭ بۇگىنگى ساياساتىنا ريزا ەمەستەردىڭ دە كوڭىلىن تابۋعا ءتيىس. سەبەپسىز سالدار جوق. ءار قۇبىلىستىڭ دا ىشكى ءمانى بار. قارسىلىقتىڭ دا, رەنىشتىڭ دە سەبەبى بار. سوندىقتان دا قايتادان سايلانعان پرەزيدەنت بۇل سەبەپتەردىڭ دە ءمانىسىن, تۇپكى تامىرىن انىقتاۋعا ءتيىس. نەگە ولار رەنىش بىلدىرەدى, ولارعا بۇگىنگى ساياسات نەسىمەن ۇنامايدى؟ نەگە ولاردىڭ مۇددەلەرى نازاردان تىس قالعان؟ مۇنى دەر كەزىندە ەسكەرۋگە بولمادى ما؟ تۇرمىسى اۋىرلاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ بارلىق شارالارى تولىق قامتىلىپ پا ەدى؟ ورتالىق, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى بۇل جونىندە ءوز قۇزىرەتتەرى مەن ىشكى مۇمكىندىكتەرىن تۇگەل پايدالانا الدى ما؟ ولار تاراپىنان بويكۇيەزدىك, سامارقاۋلىق ورىن العان جوق پا؟ بۇل ماسەلەلەردىڭ بەتىن اشىپ, سەبەبىن انىقتاۋ شارت. ەندى وسى سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىنىڭ ەل ومىرىنە وڭ ىقپالىن ءىس جۇزىندە كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. ول – ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ جاقسارۋى. بۇل – تۇرمىس دارەجەسىنىڭ ارتۋى دەگەن ءسوز. الەمدىك داعدارىسقا قاراماستان, ەلىمىزدەگى ىلگەرى ورلەۋدىڭ ناقتى جەمىستەرىن قالىڭ كوپشىلىك ءوز كوزىمەن كورۋلەرى كەرەك. بۇرىنعى شاعىن توپتاردىڭ ودان ءارى بايۋىنا قىزمەت ەتپەي, بيلىك قالىڭ بۇقارانىڭ تۇرمىس كۇيىنىڭ, الەۋمەتتىك جاي-جاپسارىنىڭ جاقسارۋىن قامتاماسىز ەتۋى ۇلكەن پارىز. ول ءۇشىن ەكونوميكا قارىشتاپ دامۋى كەرەك. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ءۇردىس بەلەڭ الۋعا ءتيىس. ءوز جەرىمىزدە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. سىرتتان تاسۋدى ازايتىپ, ءوز اربامىزدىڭ تەگەرشىگىن ىسكە قوسۋ كوپ پايدا بەرەتىنى ءمالىم.
شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ, ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا وتە قاجەت بولدى. ول اياقتان تۇرۋىمىزعا كوپ كومەكتەستى. ەندى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ىشكى ينۆەستيتسيانى, ءوز كاسىپكەرلەرىمىز بەن الپاۋىتتارىمىزدىڭ قارجىلارىن ىسكە قوسۋعا دا بار جاعدايدى جاساۋدىڭ ماڭىزى كۇشتى. ولاردى وسىعان ىنتالاندىرا بىلگەن ءجون. ويتكەنى, ولاردىڭ ينۆەستيتسياسىنىڭ سىرتتىكىنە قاراعاندا ارتىقشىلىعى بار: اشىلعان ءوندىرىس ءوز حالقىمىزعا قىزمەت ەتەدى, ەلدىڭ الەۋەتى ارتا تۇسەدى, شيكىزاتتىق باعىتتى بىرتىندەپ ەڭسەرەتىن بولامىز. وتاندىق ونەركاسىپ داميدى. وسىندايدا ي.ستالين مەن امەريكالىق جازۋشى گ.ۋەللستىڭ 1934 جىلعى اڭگىمەسى ەسكە ورالادى. گ.ۋەللس كەڭەس وداعىنا ىشتارتقان. ستالين مەن رۋزۆەلتتى وتە جوعارى باعالاعان. اڭگىمە اراسىندا ول پرەزيدەنت رۋزۆەلتتىڭ ءوز ەلىندە سوتسياليزم پرينتسيپتەرىن جۇزەگە اسىرا باستاعانىن ءسوز ەتەدى. سوندا ي.ستالين اقش پرەزيدەنتىن وتە جوعارى باعالايتىنىن, ول الەمدەگى ەڭ بەدەلدى تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ سوتسياليزم پرينتسيپتەرىن ءجۇزەگە اسىرا المايتىنىن ايتادى. ويتكەنى, بانكتەر رۋزۆەلتتىكى ەمەس, ونەركاسىپ تە وندا ەمەس, ءىرى ونەركاسىپ كاسىپورىندارى, ۇلكەن ەكونوميكا ونىڭ قۇزىرەتىندە ەمەس. بۇلاردىڭ ءبارى جەكە ادامداردىڭ قولىندا. تەمىر جولدار مەن ساۋدا فلوتىنىڭ دا ءوز قوجايىندارى بار. ەڭ اقىرى كاسىبي ەڭبەكتىڭ ءىرى ماماندارى, ينجەنەرلەر, تەحنيكتەر – ءبارى دە رۋزۆەلتتىكى ەمەس, ولاردىڭ جەكە قوجايىندارى بار, بۇلار سولارعا قىزمەت ەتەدى. بۋرجۋازيا الەمىندە مەملەكەتتىڭ ءوز فۋنكتسياسى بار. بۇل – ەلدىڭ قورعانىسىن قامتاماسىز ەتۋ, ىشكى «ءتارتىپتى» ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ, سالىق جيناۋ. شارۋاشىلىق جاعىنىڭ شىن ءمانىندە كاپيتاليستىك مەملەكەتكە قاتىسى شامالى, ەكونوميكا مەملەكەتتىڭ قولىندا ەمەس. كەرىسىنشە, مەملەكەت كاپيتاليستىك شارۋاشىلىقتىڭ قولىندا. سوندىقتان دا رۋزۆەلت ءوزىنىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرى مەن زور قابىلەتىنە قاراماستان, ءسىز ايتقان مىندەتتى ورىنداي الادى دەپ ايتۋعا باتىلىم جەتپەيدى... ەگەر رۋزۆەلت پرولەتارياتتىڭ ءمۇددەلەرىن كاپيتاليستەر ەسەبىنەن قاناعاتتاندىرۋعا ارەكەت جاساسا, ونى كاپيتاليستەر باسقا اداممەن الماستىرا سالادى. كاپيتاليستەر: پرەزيدەنتتەر كەلەدى, كەتەدى, ال ءبىز, كاپيتاليستەر, قالا بەرەمىز, ەگەر ءبىر نەمەسە ەكىنشى پرەزيدەنت ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قورعاماسا, باسقاسىن تابامىز, دەيدى. بۇل كاپيتاليستەردىڭ ەركىنە قارسى پرەزيدەنت نە ىستەي الادى؟ – دەيدى ي.ستالين («بولشەۆيك» جۋرنالى, №12, 1934), گ.ۋەللس بولسا ويلانىپ قالادى. اڭگىمە سوڭىندا ول ستالينگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ اتىنا جىلى سوزدەر ايتادى.
بۇل اڭگىمە وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بولعانىنا قاراماستان, وقۋشىنى ويعا قالدىرادى. بۇعان قاراعاندا, مەملەكەتتى ەكونوميكادان ءبىرجولا قول ۇزۋگە ۇندەيتىن ليبەرالدىق دەموكراتتاردىڭ جەتەگىندە كەتە بەرۋگە بولمايتىن سەكىلدى. كۇشتى مەملەكەتتىڭ قولىندا قۋاتتى قارۋىنان, قورعانىس كۇشتەرىنەن باسقا مىقتى ەكونوميكاسى, دامىعان عىلىمى مەن وزىق تەحنيكاسى بولۋعا ءتيىس. بۇلاردىڭ ءبارىن جەكە الپاۋىتتاردىڭ مەنشىگىنە بەرىپ قويۋ مەملەكەتتىك باسشىلىقتىڭ يكەمدىلىگىن, كەز كەلگەن ۋاقىتتا مانەۆر جاساۋ قابىلەتىن كەمىتەدى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ حالىققا بارىنشا شاپشاڭ, تەزىرەك جاعداي جاساۋىنا قولبايلاۋ بولاتىنى انىق.
ەكونوميكانىڭ شەشۋشى, ستراتەگيالىق سالالارىن (بايلانىس, كولىك, اۋە, تەڭىز قاتىناسى, كوسموس جانە ت.ت.) ءوز قولدارىنا شوعىرلاندىرىپ العان الپاۋىتتار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ساياساتىنا كەرەك كەزىندە قولداۋ كورسەتە بەرمەۋلەرى دە ىقتيمال. كەرىسىنشە, ي.ستالين ايتقانداي, وزدەرىنە ىڭعايلى, اتتوبەلىندەي شاعىن توپتىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن قورعايتىن بيلىكتى ساياسات ساحناسىنا اكەلۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان دا ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارى, قارجى جانە اقپارات ورگاندارى مەملەكەت قاراماعىنان سىتىلىپ شىعىپ كەتپەۋى كەرەك. قازىر بۇعان تالپىنىس بار.
سايلاۋ ءوتتى. پرەزيدەنت حالىق قولىنان ءۇلكەن كارت-بلانش الدى. ەندى باتىل دا شۇعىل شارالار جۇرگىزۋگە ابدەن قۇقىلى.
كونستيتۋتسيا بويىنشا سايلاۋدان كەيىن پرەزيدەنت ەسكى ۇكىمەتتى وتستاۆكاعا جىبەرىپ, جاڭا ۇكىمەت قۇرامىن جاساقتايدى. وسىعان وراي كادر ماسەلەسىنە كوپشىلىكتىڭ سەلسوق قاراي المايتىنى انىق.
بۇل سالا قوعامدا كوبىرەك سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. كادرلاردىڭ روكيروۆكاسى, ءبىر ورىننان ەكىنشىگە اۋىسىپ وتىرۋى جانە وزىمەن بىرگە كومانداسىن شۇباتىپ ءجۇرۋى تىيىلماي كەلەدى. جاڭا ەسىمدەرگە ەل ءزارۋ. كەرىسىنشە, كەز كەلگەن جيىندى جارامازانعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن, جۇرگىزىلگەن شارانىڭ ىشكى مانىنە, كەلتىرەر پايداسىنا ەمەس, سىرتقى پىشىنىنە, كوزگە ۇرىپ تۇرۋىنا كوبىرەك كوڭىل بولەتىن سىرداڭ باسشىلار بىزدە بارشىلىق. ۇزاق-سونار سوزگە ءۇيىر, ناقتى ىسكە, ونىڭ اقىرعى ناتيجەسىنە ەمەس, ءوزىن, ءوزىنىڭ ۇنامدى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا سەبىن تيگىزەدى-اۋ دەگەن شارالارعا اۋەس, ءسال نارسەدەن كورىنىپ, كوزگە ءتۇسىپ قالۋعا تىرىساتىن «ىسكەر» باسشىلاردىڭ قاتارى ازايماي كەلەدى. سوندا دا بولسا, سوڭعى ۋاقىتتا قۋانارلىق ءجايت, بۇلارعا ۇقسامايتىن, سىرتقى اسەرگە, قۇر ماقتانعا مالدانبايتىن جاس باسشىلاردىڭ جاڭا گەنەراتسياسى ءوسىپ جەتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, جامبىل وبلىسىنىڭ جاس اكىمى ق.بوزىمباەۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى س.احمەتوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيا ءمينيسترى ءا.يسەكەشوۆ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گ.ابدىقالىقوۆالار سابىرلى دا ساليقالى مىنەزىمەن, ناقتى ىسپەن اينالىسۋعا يكەمدىلىگىمەن, بۇل جولدا جاساندىلىققا ۇرىنباي, بار ىنتا-جىگەرىمەن ءوز ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن حالىق ۇناتا باستادى. ەلباسى ءتوڭىرەگىندە وسىنداي جاڭا ءارى ىسكەر جاس باسشىلار كوبەيە تۇسكەنىن قالار ەدىك.
تاماعى قارلىققانشا مىنبەدەن تۇسپەي, جالاڭ-جاداعاي, ءونىمسىز باستاماشىلدىققا باۋىر باسقان, ناقتى ۇيىمداستىرۋ ءىسىن وسى ادىسپەن الماستىرۋعا ءۇيىر باسشىلاردان بىرتىندەپ ارىلۋ كەرەك. ءاربىر باسشى وسى ءىسىم, باستامام ماعان قانداي ابىروي اپەرەدى دەپ ەمەس, حالىققا, قوعامعا نەندەي پايدا كەلتىرەدى دەگەن ويمەن تولعاتۋى كەرەك.
ءبىزدىڭ ەلباسىمىز سايلاۋ ناۋقانى ءساتتى اياقتالدى, ەندى اياق-قولعا دامىل بەرىپ, بەلدى بوساتىپ, ءبىراز تىنىستاپ الايىن دەيتىن ادامنىڭ ساناتىنان ەمەس ەكەنى كوپكە ايان. سايلاۋداعى جەڭىس وعان جاڭا مىندەت, جاڭا جاۋاپكەرشىلىكتى قوسا الا كەلدى. ول – بۇرىنعىدان دا تيىمدىرەك, بۇرىنعىدان دا پارمەندى جۇمىس ىستەۋگە ماشىقتانعان ساياساتكەر. ول – ءوزىن ەشقاشان جايباراقات سەزىنە المايدى. ءاردايىم ءوزىن جاۋىنگەرلىك ساپتا تۇرعانداي سەزىنەدى. بۇل – ونىڭ ەجەلگى قاسيەتى. جاڭا ويلار ونى ۇنەمى مازالايتىنى ءسوزسىز. ول جاڭارۋدى, العا باسۋدى ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان ەمەس. ۇزاق جىلدارعى ءومىر تاجىريبەسى ونى وسىعان ءۇيرەتكەن. حالىق سەنگەن سايىن ول ءوزىن قامشىلاي تۇسەدى, جاڭا ىسكە قۇلشىنا بەرىلەدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سوڭعى سەزىندە پرەزيدەنت ەل سەنىم ارتىپ, حالىقتىڭ ەركى وسىنى تالاپ ەتسە, مەن ەلىم ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە دايىنمىن, دەدى.
سايلاۋ الدىندا ەلباسى وسىنداي ءسوز بەردى. ول ءاردايىم ءوز سوزىنە بەرىك باسشى. ءار سوزىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى, كەلدى-كەتتى ۋادە بەرە سالمايدى. ءسوز بەرسە, ورىنداپ شىعۋعا ۇمتىلادى. سوندىقتان دا حالىق ءوز كوسەمىنە, ۇلت باسشىسىنا, تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە سەنەدى.
ەلباسى بولسا, ەل سەنىمىنەن شىعۋعا ءاردايىم بار كۇشىن سالادى. ويتكەنى, الدا اتقارىلار ىستەر كوپ, شەشىلمەگەن ماسەلەلەر, الىنباعان اسۋلار جەتكىلىكتى.
بىزدە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن انىقتايتىن بىرقاتار كورسەتكىشتەر بار: ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 7 پايىز, ورتاشا ايلىق جالاقى – 80 مىڭ تەڭگە, جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 9 مىڭ دوللار جانە ت.ت. وسى كورسەتكىشتەر جالپى حالىقتىڭ, تۇتاس ۇلتتىڭ حال-احۋالىن ءدال سيپاتتاي الا ما؟ ارينە, جوق. ورتاشا كورسەتكىش دەگەن ءسوز دەرەكسىز تسيفر.
جەكەلەگەن ادامنىڭ نەمەسە شاعىن توپتىڭ ۋايىم-قايعىسىز مامىراجاي ءومىرى بۇكىل قوعامنىڭ, تۇتاس سوتسيۋمنىڭ جالپى احۋالىنىڭ, كوڭىل كۇيىنىڭ كورسەتكىشى بولا المايدى. سوندىقتان دا كۇندەلىكتى ومىردە جالپى دەرەكسىز كورسەتكىشتەرگە مالدانباي, ەكونوميكاداعى ورلەۋدى حالىق ءوز تۇرمىسىنان اڭعارۋعا ءتيىس. سوندا عانا ول ەلدەگى رەفورمانىڭ تيىمدىلىگىنە سەنەتىن بولادى.
جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيشىلىكتەن حالىق ءالى قۇتىلعان جوق. كوررۋپتسيا اۋىزدىقتاتپاي كەلەدى, جەمقورلاردىڭ ءبىرى جازالانسا, التى باستى ايداھارداي ەكىنشىسى شىعا كەلەدى. دەمەك, بۇل باعىتتا كۇرەس ودان ءارى كۇشەيە تۇسۋگە ءتيىس.
وندىرىستە ەڭبەك ونىمدىلىگى ءالى تومەن. ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى جوعارى. دايىن ءونىم شىعارۋعا جۇمسالاتىن شيكىزاتتىڭ كولەمى مەن شىعىننىڭ مولشەرى كوپ. عىلىم باياۋ دامىپ كەلەدى. ونىڭ جەتىستىگى مەن ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ اراسىنداعى الشاقتىق ۇلكەن. بۇل ءىستىڭ ءتيىمدى جولدارى ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. عىلىمدى دامىتۋعا جانە ونى وندىرىسكە ەنگىزۋگە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ىنتا-ىقىلاسى تومەن, قىزىعۋشىلىعى از. قۇرىلىس ءىسى جانە وعان پايدالانىلاتىن ماتەريالداردىڭ باعاسى تىم جوعارى. اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن ۇقساتۋ مەن وڭدەۋدىڭ تەرەڭ تەحنولوگياسى ءالى ىسكە قوسىلعان جوق. مال ونىمدەرى مەن ونىڭ قالدىقتارى ء(جۇن, تەرىدەن باسقا مالدىڭ ءمۇيىز, سۇيەكتەرى جانە ت.ب.) كادەگە تولىق جاراتىلماي جاتىر. قالدىقسىز تەحنولوگيا ومىرگە ءالى ەنگەن جوق.
اۋىل ازاماتتارىنا دارىگەرلىك كومەك ءوز دارەجەسىندە ەمەس. مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ تەگىن جانە اقىلى تۇرلەرىنىڭ ارا-جىگى تولىق اشىلماي, كوررۋپتسياعا جول بەرىلۋدە.
مەكتەپتەردى كومپيۋتەرلەندىرۋدىڭ جايى قاعازدا جاقسى, ال ءىس جۇزىندە كوپ جەرلەردە كورمەنىڭ ەكسپوناتتارىنىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىر. مامان جەتىسپەيدى. مەكتەپ وقۋ باعدارلامالارى جەتىلدىرىلمەگەن, شۇبالاڭقى, ساباقتاستىق از. وقۋلىقتاردىڭ ءتىلى اۋىر, وقۋشىنىڭ تۇسىنۋىنە قيىندىق كەلتىرەدى. وقۋ ساپاسى كوپ مەكتەپتەردە ءالى تومەن.
ەلىمىزدە كىتاپ شىعارۋ مادەنيەت قۇرالى ەمەس, قوسالقى تابىس تابۋدىڭ, ءوزىن-ءوزى ءدارىپتەۋدىڭ قوسىمشا كوزىنە اينالىپ وتىر.
سايلاۋ بارىسىندا, پرەزيدەنتتىككە ءۇمىتكەرلەرمەن كەزدەسۋ كەزىندە بۇدان باسقا دا سىن-ەسكەرتپەلەر كوپ جايدىڭ باسىن اشتى. ەندىگى مىندەت – سولاردى تۇزەتۋ جولىندا ءتيىستى شارالار قولدانۋ بولىپ تابىلادى. سوندا سايلاۋشىلار ەلىمىزدە وتكەن ساياسي ناۋقاننىڭ ماڭىزدىلىعىنا انىق كوزى جەتەدى. ءوز وتانىن, تاۋەلسىز قازاقستانىن ءار ازامات ماقتانىش تۇتادى.
ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.